Qadimiy tobutlar Xitoydagi qudratli davlat nega zaiflashganiga ishora qildi
Xitoydagi beshta qadimiy tobutning yogʻoch taxtalari tahlili Shimoliy Sun davlatining zaiflashishida uzoq davom etgan qurgʻoqchilik va sovish muhim rol oʻynagan boʻlishi mumkinligini koʻrsatdi. Tadqiqotchilar iqlim oʻzgarishlari hosildorlikni pasaytirib, iqtisodiy qiyinchiliklar va ijtimoiy norozilikni kuchaytirgan deb hisoblamoqda.
Qadimiy tobutlar Xitoydagi qudratli davlat nega zaiflashganiga ishora berdi
Olimlar Xitoy janubidan topilgan tobut taxtalaridagi daraxt halqalarini tekshirib, 805–1150-yillardagi namlik sharoitlarini qayta tiklashga harakat qilgan.
960–1127-yillarda mavjud bo‘lgan Shimoliy Sun o‘z davrining iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan davlatlaridan biri edi. Sug‘orish texnologiyalari, takomillashtirilgan mehnat qurollari va yangi sholi navlari qishloq xo‘jaligi o‘sishiga xizmat qilgan. Hunarmandchilik, metallurgiya, dengiz savdosi va qog‘oz pul muomalasi ham taraqqiy etgan.
Ammo 1127-yilda chjurchjenlar Sun poytaxtini bosib olib, imperatorni asirga olgan. Sulola hukmronligi Xitoy janubida davom etgan bo‘lsa-da, mamlakatning shimoliy qismi yo‘qotilgan.
Yangi tadqiqot mualliflari aynan shu mag‘lubiyatgacha davlatni zaiflashtirgan omillarni o‘rgangan. Ular tobut taxtalaridagi turli yillarga oid halqalarda kislorod izotoplari nisbatini tahlil qilgan.
Daraxt yog‘ochidagi kislorod-18 miqdori namlik sharoitlari haqida ma’lumot beradi. Bu ko‘rsatkichlarni solishtirish Xitoy janubida 1080-yillardan boshlab yog‘ingarchilik jiddiy va uzoq muddatga kamayganini ko‘rsatgan.
Tadqiqotchilar bu jarayonni haroratning pasayishi bilan ham bog‘lagan. Ehtimoliy sabablardan biri sifatida Janubiy Xitoy dengizining sovishi tilga olingan. Bu dengizdan bug‘lanadigan suv va quruqlikka yetib keladigan namlik miqdorini kamaytirgan bo‘lishi mumkin.
Tahlillarga ko‘ra, 1101-yildan keyin qurg‘oqchilik yanada kuchaygan. Ushbu davr o‘rganilgan 805–1150-yillar oralig‘idagi eng noqulay namlik sharoitlari bilan ajralib turgan. Biroq qo‘llangan usullar o‘zgarishlarning aniq miqdorini belgilash imkonini bermagan.
Tarixiy manbalar ham shu davrda hosildorlik pasaygani, ekin maydonlari qisqargani va XII asr boshida Xitoy janubida sitrus daraxtlari ommaviy nobud bo‘lganini qayd etadi. Guruch narxi esa keskin oshgan.
Shimoldagi harbiy mojarolar uchun mablag‘ga muhtoj davlat iqtisodiyot zaiflashayotganiga qaramay, soliq tushumlarini saqlab qolishga uringan. Natijada aholi zimmasidagi soliq yuki og‘irlashib, norozilik kuchaygan.
1120-yilda asosiy ishtirokchilari norozi dehqonlar bo‘lgan Fan La qo‘zg‘oloni boshlangan. Xitoy tarixiy manbalarida qo‘zg‘olon va uni bostirish davomida ikki million kishi halok bo‘lgani keltiriladi. Bu voqealar davlatga katta xarajat keltirib, armiyani ham zaiflashtirgan.