Qadimiy gʻor suratlarining kashf etilishi Irlandiyadagi ilk maʼlum boʻlgan odamlar u yerga Uelsdan piyoda oʻtib kelganini koʻrsatmoqda

Qadimiy gʻor sanʼati topilmasi Irlandiyadagi ilk maʼlum odamlar Uelsdan piyoda oʻtib kelganiga ishora qilmoqda

Tadqiqotchilar Irlandiyada inson mavjudligining eng qadimgi maʼlum dalillarini aniqlashga yordam berishdi

Tadqiqotchilarning taʼkidlashicha, bundan minglab yillar avval Irlandiyaga yetib kelgan ilk maʼlum odamlar, katta ehtimol bilan, Uelsdan boʻlgan. Bunga qadimiy gʻor sanʼatining «hayajonli» kashfiyoti ishora qilmoqda.

Soʻnggi Muzlik davrida, Britaniya orollarining katta qismi ulkan qitʼa muzligi ostida boʻlgan paytda, dengiz sathining pasayishi hozirgi Pembrukshirni Irlandiyaning janubiy-sharqiy chekkasi, Rosler yaqini bilan bogʻlovchi «yoʻqotilgan quruqlik koʻprigi»ni yuzaga chiqargan.

Liverpul universitetining togʻ jinslari boʻyicha mutaxassisi, doktor Jorj Neshning aytishicha, ushbu yoʻnalish taqdim etgan imkoniyatlar ovchi-yigʻuvchilar uchun rad etib boʻlmaydigan darajada jozibali boʻlgan.

Xalqaro ekspertlar guruhi bilan hamkorlikda Nesh Irlandiyaning janubiy-gʻarbida kamida 15 000 yil avvalgi davrga oid qoya tosh sanʼati namunalari boʻlgan sakkizta gʻorni aniqladi. Bu Irlandiyadagi inson mavjudligiga doir bundan oldingi eng qadimgi dalildan taxminan 5 000 yil ertaroqdir.

«Yoʻqotilgan quruqlik koʻprigi» (Lost Land Bridge) loyihasiga rahbarlik qilgan Neshning soʻzlariga koʻra, bu yoʻnalish sohildan sohilgacha taxminan 46 mil (76 km) masofadagi oʻrmon va oʻtloqlardan iborat yassilik orqali oʻtgan.

Yozgi harorat odatda -10°C dan -20°C gacha boʻlgan sharoitda, Neshning taʼkidlashicha, bu yoʻlak unumdor, ammo deyarli muzlagan tuproqda oʻsuvchi chidamli qamishsimon oʻsimliklar, moxlar va lishayniklar bilan oziqlanuvchi yovvoyi otlar, mamontlar, bizonlar, shimol bugʻulari va boshqa yirik oʻtxoʻr hayvonlarning yashashi uchun xizmat qilgan.

Nesh oʻz faoliyati davomida oʻsha davrdagi insonlar migratsiyasi haqida orttirgan bilimlariga tayanib, odamlar ushbu yoʻnalishdan foydalanmagan boʻlishi mumkinligini tasavvur ham qilib boʻlmasligiga doim ishonganini aytdi.

Bu uni Dublin universitet kolleji va Adelaida universitetining turli soha mutaxassislaridan iborat jamoasini, shuningdek, Dubay, Uels va Portugaliyadan kelgan olimlarni birlashtirishga undadi.

«Shu paytgacha arxeologlar tasodifan topgan eng qadimgi dalillar taxminan 10 500 yil avvalgi davrga tegishli edi, ammo nafaqat men, balki hamma bu shunchaki haqiqat boʻlishi mumkin emasligini bilardi.

Biz shunchaki yetarlicha sinchkovlik bilan va toʻgʻri joylardan qidirmagan edik. Biz amal qilgan tamoyil shunday edi: „isbotning yoʻqligi, yoʻqlikning isboti emas“».

Uning soʻzlariga koʻra, sunʼiy intellekt (SI) sohasidagi taraqqiyot bu ishni butunlay oʻzgartirib yubordi.

«Gʻorshunos mutaxassis Sheyn Diffili va raqamli xaritalash boʻyicha maslahatchi Darren Li yordamida biz kompyuter algoritmiga Janubiy Uelsdagi gʻor turar joylarining xususiyatlari haqida bilgan barcha narsalarimizni kiritdik va unga Irlandiyadagi shunga oʻxshash joylarni qidirish vazifasini topshirdik. Bu bizni umidbaxsh koʻringan biror narsaga duch kelish ilinjida qishloq joylarda koʻr-koʻrona sangʻib yurishdan xalos qildi».

Kompyuter modeli Irlandiyaning janubiy-gʻarbida 28 ta ehtimoliy gʻorni aniqladi va jamoa ularni oʻrganib chiqdi.

Ularning sakkiztasida gʻor sanʼati namunalari topildi. Tadqiqotchilarning fikricha, ular kamida 15 000 yil avvalgi va ehtimol undan ham qadimgi davrga tegishli boʻlib, bu Irlandiyadagi inson mavjudligiga doir bundan oldingi eng qadimgi dalildan taxminan 5 000 yil oldinroqdir.

Jamoa hozircha gʻorlarning aniq joylashuvini maʼlum qilishni istamayapti, chunki ular vandalizmga uchrashi yoki talon-toroj qilinishidan xavfsiramoqda.

«Biz bilamizki, hozirgi Janubiy Uels hududiga bundan taxminan 35 000 — 40 000 yil avval Angliya janubi, Frantsiya va Ispaniyadan kelgan, oʻsha paytda qurigan La-Mansh va Bristol boʻgʻozlari orqali oʻtgan jasur ilk zamonaviy odamlar joylashgan. Ular Chepstoudan Sent-Devidsgacha choʻzilgan yashash uchun yaroqli yer tasmasi boʻylab gʻorlarda mavsumiy yashashgan», dedi Nesh.

«20 000 yil davomida ularning sanʼati dastlabki hisob-kitob jadvallari boʻlishi mumkin boʻlgan oddiy chiziqli rasmlardan atrofdagi dunyoni yanada tasviriy va ifodaliroq aks ettirishgacha rivojlandi va biz Irlandiyada topgan narsalarimiz buning yana bir rivojlanish bosqichidir».

«Yoʻqotilgan quruqlik koʻprigi» loyihasi tomonidan aniqlangan qoya tosh sanʼati namunalari gʻor devorlaridagi oʻyma naqshlar, oxro va koʻmir bilan chizilgan suratlar hamda barmoq uchlari bilan loy va tuproqqa bosib chizilgan chiziqli eskizlarni oʻz ichiga oladi.

Ehtimol, oʻsha paytda doimiy boʻlishi koʻzda tutilmagan, gʻor devorlarining yumshoq qatlamlariga uch yoki toʻrt barmoq bilan oʻyilgan uzunchoq chiziqlar, katta ehtimol bilan, qadimgi inson bolalarining tasviriy qoya sanʼati bilan ilk tanishuvi boʻlgan.

Neshning fikricha, aholi sonining koʻpayishi odamlarni yanada gʻarb va shimolga harakat qilishga majbur qilgan.

«Masalan, Gouer yarim orolida odamlar yashagan 100 ga yaqin gʻor boʻlgan, u paytda inson guruhlari oʻzlari uchun alohida turar joylar qurishi uchun texnologiyalar hali mavjud emas edi.

Bu gʻorlar ichidagi harorat yil boʻyi 10°C dan 15°C gacha saqlanib turgan, shuning uchun ayiq terisidan yopinchiqlar va kirish joyidagi gulxanlar (ular yirtqichlarni haydashga ham yordam bergan) bilan bu yer yashash uchun juda shinam joy boʻlgan, ayniqsa tashqaridagi -20°C harorat bilan solishtirganda.

Bu gʻorlar uchun raqobat shiddatli boʻlgan boʻlishi kerak.

Oilaviy aloqalar kengaygan sari, hayvonlarning migratsiya yoʻnalishlarini kuzatish orqali omon qolish haqidagi bilimlar yaxshilandi va ular yanada jasurroq boʻlib borishdi».

«Yoʻqotilgan quruqlik koʻprigi» loyihasi jamoasi kelajakda yanada koʻproq kashfiyotlar qilish uchun katta imkoniyatlar borligiga ishonadi.

«Biz hozirda oʻrgangan joylar Irlandiyaning janubiy-gʻarbida joylashgan, ammo qadimgi odamlar Ueksford, Uoterford va Korkni shunchaki chetlab oʻtib, toʻgʻri gʻarbga qarab ketishgan deb taxmin qilish mantiqqa toʻgʻri kelmaydi», dedi Nesh.

«Bizni topishimizni kutayotgan yanada koʻp va hatto undan ham qadimgiroq joylar boʻlishi kerak. Bu loyiha hozirda biz shimoli-gʻarbiy Yevropa chegarasining soʻnggi qoldiqlari deb hisoblaydigan chegaralarni kengaytirmoqda. Bularning barchasi juda hayajonli».