Oʻzbekistonda banklarni islomiy mahsulotlar uchun litsenziyalash jarayoni boshlandi

**Oʻzbekistonda islomiy bank mahsulotlari uchun litsenziyalash jarayoni boshlandi**

Toshkentda boʻlib oʻtayotgan xalqaro forum doirasida islomiy moliyaning huquqiy va institutsional imkoniyatlarini kengaytirish masalalari muhokama qilinmoqda. Kun.uz muxbiri Markaziy bank raisi oʻrinbosari Sanjar Nosirov bilan ushbu mavzu yuzasidan suhbatlashdi.

Sanjar Nosirovning taʼkidlashicha, anʼanaviy bank mahsulotlariga muqobil sifatida islomiy moliya xizmatlari ham kirib kelmoqda. Ilgari qonunchilik va aniq mexanizmlar yoʻqligi sababli koʻplab toʻsiqlar mavjud edi. Yaqinda islom moliyasini joriy etish boʻyicha qonun qabul qilindi. Dastlab mikromoliya tashkilotlariga islomiy moliyalashtirish xizmatlarini koʻrsatishga ruxsat berilgan boʻlsa, endilikda islomiy bank faoliyatiga ham qonun bilan ruxsat berildi.

Hozirda ushbu qonun doirasida qonunosti hujjatlarini ishlab chiqish ishlari olib borilmoqda. Yaqinda islomiy banklarni litsenziyalash tartibi eʼlon qilindi. Ikki turdagi litsenziya joriy etilgan: birinchisi, toʻlaqonli islomiy moliya xizmatlarini koʻrsatadigan islomiy banklar uchun; ikkinchisi esa anʼanaviy bank tarkibida islomiy bank xizmatlarini koʻrsatadigan "islomiy darcha" ochish imkonini beradi.

Litsenziya olib tizimga kirgandan soʻng ularning joriy faoliyatini nazorat qilish boʻyicha tartiblar ham ishlab chiqilmoqda va yaqinda eʼlon qilinadi.

Bundan tashqari, qonun bilan ikki bosqichli islomiy moliya kengashlari joriy etildi. Birinchisi – Markaziy bank huzuridagi Islomiy moliya kengashi. Keyingi bosqichda islomiy moliya xizmatlarini koʻrsatuvchi banklarning oʻzida alohida islomiy moliya kengashlari boʻladi. Bu kengash bank faoliyatining islomiy moliya standartlariga javob berishini kuzatib boradigan va taʼminlaydigan organ hisoblanadi. Buning huquqiy asoslari yaratildi.

Sanjar Nosirovning soʻzlariga koʻra, islomiy moliya tizimi joriy etilgach, uning rivojlanishi boʻyicha ham ish olib boriladi. Islomiy moliya muqobil moliyaviy instrument boʻlganligi sababli, har bir instrument boʻyicha tegishli standartlar joriy qilinadi. Murobaha, ijara, istisno kabi har bir instrument uchun alohida standart joriy etiladi. Bu nafaqat banklar, balki isteʼmolchilar uchun ham xizmatlarni tushunarli qilishga xizmat qiladi.

Aholi hozirda raqamli bank xizmatlaridan qanchalik qulay foydalanayotgan boʻlsa, islomiy moliya xizmatlaridan ham ana shunday raqamli formatda – mobil ilovalar orqali oson tarzda foydalanishi imkoniyati taʼminlanadi. Murobaha yoki boshqa xizmatlar, omonat qabul qilish kabi barcha xizmatlarni raqamli yoʻllar, onlayn platformalar orqali amalga oshirish mumkin. Bu xizmatlar anʼanaviy bank xizmatlari bilan raqobat qiladi. Raqobat natijasida islomiy moliya xizmatlari ham telefon orqali foydalanish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak, toki ular teng sharoitda raqobat qila olsin. Shuning uchun butun dunyoda ham soʻnggi paytlarda "digital Islamic finance" – raqamli islomiy moliya gʻoyalari koʻproq yangramoqda. Maqsad – xizmatlarni teng sharoitlar asosida taqdim etish.

Oʻzbekiston banklarida mudoraba, vakala kabi islomiy omonatlar (qonunda "investitsiyaviy omonat" atamasi bilan ifodalangan) hali joriy etilmagan. Nosirovning aytishicha, bunga sabab hali hech qaysi bank litsenziya olmaganidir. Hozirda banklar murobaha xizmatlari boʻyicha agent sifatida, yaʼni tashqi investorlardan pul olib, ular nomidan xizmat koʻrsatmoqda. Aholi va tadbirkorlardan mablagʻ jalb qilish qismida esa hozircha mahsulot yoʻq. Litsenziya olgandan keyin toʻlaqonli bank xizmatlari koʻrsatiladi. Mablagʻ jalb qilish, resurs taqdim qilish, kreditga oʻxshagan muqobil xizmatlarni koʻrsatish boʻyicha tizim yaratiladi.

Tizim yoʻlga qoʻyilgandan va banklar litsenziyalangandan keyin esa omonatga oʻxshagan mahsulotlar – amana, mudaraba, vakala kabi xizmatlar joriy qilinadi. Bunday xizmatlar orqali banklar islomiy moliya standartlari asosida mablagʻ jalb qilib, bu mablagʻ investitsiya qilinadi.

Oʻzbekistonliklar islomiy moliya tamoyillari asosidagi omonatlarni bankka qoʻyish imkoniyatiga qachon ega boʻlishi haqidagi savolga Sanjar Nosirov shunday javob berdi: "Kutib turish kerak. Banklarimiz va litsenziyalash boʻyicha qonunchiligimiz tayyor. Banklar Markaziy bankka litsenziya olish uchun murojaat qilishi mumkin. Litsenziyalash jarayonlari ham ketyapti. Hozir nechta bankdan ariza kelib tushgani va boshqa tafsilotlar boʻyicha maʼlumot aytishimiz notoʻgʻri boʻlishi mumkin. Lekin litsenziyalash jarayonlari ketyapti. Litsenziyani berganimizdan keyin ular bevosita ichki tizimlarini ham yoʻlga qoʻyishi kerak boʻladi. Dastlab, menimcha, islomiy darchalar paydo boʻladi. Oʻsha islomiy darchalar orqali xizmatlar koʻrsatiladi. Bu jarayon unchalik koʻp choʻzilmasa kerak. Yil oxirigacha, menimcha, xizmatlar taklif qilina boshlashi mumkin".

Maʼlumot uchun, islom moliyasida investitsiyaviy omonatning quyidagi ikki turi eng keng tarqalgan: (bu yerda asl matnda turlari berilmagan, shuning uchun bu qismni oʻzgartirmay qoldiramiz).

Eslatib oʻtamiz, islomiy moliya mahsulotlarini joriy etishga qaratilgan qonun 2026-yil 29-iyuldan kuchga kirdi. Mart oyida, shu qonun imzolanishi bilan munosabati bilan prezident huzurida oʻtgan yigʻilishda berilgan maʼlumotga koʻra, joriy yilda kamida bitta tijorat bankida islomiy darcha faoliyatini yoʻlga qoʻyish, 2026-2030 yillarda esa toʻliq islomiy bank faoliyatini amalga oshiruvchi ikkita bank tashkil etish rejalashtirilgan.