Oʻzbekiston tashqi qarzining oʻsishi oxirgi yillarda qanday oʻzgaryapti?
2026-yil 1-iyul holatiga Oʻzbekistonning yalpi tashqi qarzi 84,1 mlrd dollarga yetdi. Qarzning 41,7 mlrd dollari – davlat tashqi qarzi, 42,4 mlrd dollari esa – korporativ qarz. Umumiy tashqi qarz oʻtgan yilning mos davriga nisbatan 11,9 mlrd dollar yoki 16,5 foizga oshdi.
Oʻzbekiston tashqi qarzining oʻsishi soʻnggi yillarda qanday oʻzgardi?
Yarim yillik yakunlariga koʻra, Oʻzbekistonning umumiy tashqi qarzi 84,1 mlrd dollarni tashkil etdi. Bu koʻrsatkich bir yil oldingiga nisbatan 11,9 mlrd dollar yoki 16,5 foizga yuqori. Shundan davlat qarzi 41,7 mlrd dollar, korporativ qarz esa 42,4 mlrd dollarga yetgan.
2025-yil 1-iyulidan 2026-yil 1-iyuligacha boʻlgan davrda davlat tashqi qarzi 36,8 mlrd dollardan 41,7 mlrd dollargacha, yaʼni 13,3 foizga oshgan. Korporativ tashqi qarz esa 35,4 mlrd dollardan 42,4 mlrd dollargacha yoki 19,8 foizga koʻpaygan. Yil boshidan beri bu raqamlar mos ravishda qariyb 1,2 mlrd va 700 mln dollarga oshgan.
«Korporativ tashqi qarz tarkibida xususiy sektor, jumladan, tadbirkorlik subyektlari tomonidan davlat kafolatisiz jalb etilgan tashqi qarzlar aks ettiriladi. Bunda korporativ tashqi qarz boʻyicha davlat majburiyati mavjud emas, ular boʻyicha toʻlovlar xoʻjalik subyektlari hamda banklarning oʻz mablagʻlari hisobidan amalga oshiriladi», deyiladi Markaziy bank izohida.
2025-yilda Oʻzbekiston tarixidagi eng yuqori tashqi qarz oʻsishi qayd etildi — 18,1 mlrd dollar. Shuningdek, pandemiya davridagi 2020-yilda (9,2 mlrd dollar), 2023-yilda (9,8 mlrd dollar) va 2024-yilda (10,8 mlrd dollar) ham tashqi qarzning keskin oshishi kuzatilgan. Qonun bilan tartibga solish mexanizmlarining joriy etilishi davlat tashqi qarzining oʻsishini nisbatan moʻʼtadillashtirdi. Masalan, davlat tashqi qarzining oʻsishi 2020-yilda 5,5 mlrd, 2021-yilda 2,3 mlrd, 2022-yilda 2,1 mlrd, 2023-yilda 3,9 mlrd, 2024-yilda 4,2 mlrd, 2025-yilda esa 6,6 mlrd dollarni tashkil etdi. Bu davrda umumiy oʻsish qariyb 90 foiz boʻldi. Korporativ qarz hajmida esa keskin oʻsish kuzatilyapti. Xususan, 2020-2025 yillar oraligʻida bu koʻrsatkich 3,3 barobarga, yaʼni 12,5 mlrd dollardan 41,7 mlrd dollargacha oshdi.
Umumiy tashqi qarzning yalpi ichki mahsulotga nisbati har qanday davlatning makroiqtisodiy sogʻlomligini koʻrsatuvchi eng muhim indikatorlardan biri hisoblanadi. Bu koʻrsatkich davlatning qarz majburiyatlarini iqtisodiy rivojlanishga zarar yetkazmagan holda, oʻz vaqtida bajarish qobiliyatini ifodalaydi. Fitch, S&P va Moody's kabi xalqaro reyting agentliklari davlatning kredit reytingini belgilashda aynan shu nisbatga tayanadi. Qarz yuki past va barqaror boʻlgan davlat xalqaro moliya bozorlaridan arzonroq foizlarda va uzoqroq muddatga kredit olish imkoniyatiga ega boʻladi. Oʻzbekiston misolida, umumiy tashqi qarzning YaIMga nisbati 2021-yilda 48,5 foizni tashkil etgan boʻlsa, 2022-yilda iqtisodiyotning qarz qoldigʻiga nisbatan tezroq oʻsishi hisobiga 46 foizgacha pasaygan. Keyingi 3 yil davomida esa bu koʻrsatkich izchil oshib, 2025-yil yakunida 55,9 foizga yetdi.