Oʻsishdan imkoniyatlar sari

**Oʻsishdan imkoniyatlar sari**

35 yillik mustaqillik davrida Tojikiston iqtisodiyoti ishlab chiqarishning pasayishi va xoʻjalik aloqalarining uzilishidan tortib, yuqori oʻsish surʼatlari, yangi korxonalar va yirik infratuzilma loyihalarining paydo boʻlishigacha boʻlgan yoʻlni bosib oʻtdi. Ammo bu oʻzgarishlar oddiy odamlar hayotiga qanchalik taʼsir qildi? Mamlakat iqtisodiyoti qanday oʻzgargani, unda sanoat va mehnat migratsiyasi qanday rol oʻynagani hamda YAIM oʻsishini farovonlik oʻsishiga aylantirishning uddasidan chiqildimi-yoʻqmi, shu haqda fikr yuritamiz.

Tojikiston mustaqillikka iqtisodiy jihatdan mutlaqo noldan erishgani yoʻq. 1991 yilda respublika sanoat, gidroenergetika, qishloq xoʻjaligi, qurilish va toʻqimachilik tarmoqlari korxonalariga, shuningdek, tayyorlangan kadrlarga ega edi.

Muammo boshqa narsada edi: bu tizimning deyarli barchasi ulkan sovet mexanizmining bir qismi edi. Xomashyo bir respublikadan, uskunalar boshqasidan kelishi mumkin edi, tayyor mahsulot esa butun Ittifoq boʻylab bozorlarga ketardi.

Ittifoq parchalanganidan keyin odatiy aloqalar vayron boʻldi. Korxonalar yetkazib beruvchilarsiz, sotish bozorlarisiz va moliyalashtirishsiz qoldi. Keyin esa iqtisodiy inqirozga 1992–1997 yillardagi fuqarolar toʻqnashuvi ham qoʻshildi. Natijada Tojikiston bir vaqtning oʻzida ham yangi davlat qurishga, ham xoʻjalikni tiklashga va oʻz iqtisodiy modelini izlashga majbur boʻldi.

35 yil oʻtgach, manzara butunlay boshqacha koʻrinishga ega. 2025 yilda mamlakat YAIM hajmi qariyb 176,9 mlrd somoniga yetdi, iqtisodiyot esa 8,4% ga oʻsdi. Jahon banki maʼlumotlariga koʻra, Tojikistonning nominal YAIM hajmi qariyb $17,6 mlrd ni, aholi jon boshiga toʻgʻri keladigan YAIM esa taxminan $1,4 mingni tashkil etdi.

Yangi korxonalar, yoʻllar va energetika obʼyektlari paydo boʻldi, ishlab chiqarish va qurilish hajmi ortdi.

Ammo YAIM — muhim koʻrsatkich boʻlsa-da, afsuski, uni toʻgʻridan-toʻgʻri oila hamyoniga solib qoʻyib boʻlmaydi. Shu bois, katta raqamlar ortida asosiy savol qolmoqda: iqtisodiy oʻsish qanchalik darajada ish oʻrinlariga, yuqoriroq daromadlarga va oddiy oilalar uchun yangi imkoniyatlarga aylandi?

### Iqtisodiyot startda: Tojikistonga nima meros qolgan edi

Respublikaning eng yirik sanoat obʼyektlaridan biri Tojikiston alyuminiy zavodi edi. Yengil sanoat, qurilish tarmogʻi korxonalari, qishloq xoʻjaligi majmuasi, energetika obʼyektlari ishlab turgandi. Biroq ishlab chiqarishning katta qismi ichki bozorga emas, balki umumittifoq kooperatsiyasiga yoʻnaltirilgan edi.

1991 yildan keyin koʻplab ishlab chiqarish zanjirlari amalda yoʻq boʻldi. Korxonalar xomashyo va uskunalar yetishmovchiligi, sotish bozorlarini yoʻqotish va moliyaviy qiyinchiliklarga duch keldi.

Shu bois mustaqillikning dastlabki yillari mamlakat iqtisodiyoti uchun eng ogʻir davr boʻldi. Ishlab chiqarish keskin qisqardi, koʻplab korxonalar toʻxtab qoldi yoki toʻliq quvvat bilan ishlamadi.

Shu bilan birga, iqtisodiyotning modeli ham oʻzgardi. Agar ilgari asosiy qarorlar yagona sovet rejalashtirish tizimi doirasida qabul qilingan boʻlsa, endi mamlakat qaysi tarmoqlarni rivojlantirishni, investitsiyalarni qayerga jalb qilishni, ish oʻrinlarini qayerda yaratishni va jahon bozorlariga qanday chiqishni mustaqil ravishda belgilashi kerak edi.

### 2000-yillar: tiklanish davri

Fuqarolar toʻqnashuvi yakunlanganidan keyin yangi bosqich boshlandi. 2000-yillarda iqtisodiyot asta-sekin tiklana boshladi.

Qurilish, sanoat, energetika loyihalari, xorijiy investitsiyalar, savdo va xizmat koʻrsatish sohasi oʻsishning asosiy manbalariga aylandi. Ammo vaqt oʻtishi bilan mamlakat iqtisodiy modelining asosiy xususiyatlaridan biriga aylangan yana bir omil bor edi — bu mehnat migratsiyasi.

Yaqinlarning xorijdagi daromadlari oilalarga uy-joy qurish, farzandlarining taʼlimi uchun pul toʻlash va kundalik xarajatlarni qoplashda yordam berdi. Pul oʻtkazmalari ichki isteʼmolni qoʻllab-quvvatladi va kambagʻallikni kamaytirishga xizmat qildi.

Shu bilan birga, tashqi mehnat bozoriga qaramlik iqtisodiyotning zaif tomonini ham koʻrsatib turardi: mamlakat ichida hamon maqbul ish haqi toʻlanadigan ish oʻrinlari yetishmasdi. Bu ikkiyoqlamalik bugungi kunda ham saqlanib qolmoqda.

### Qoʻshnilar fonidagi oʻsish

Agar hozirgi Tojikistonni faqat 1990-yillardagi Tojikiston bilan solishtirsak, oʻzgarishlar juda ulkan koʻrinadi. Mamlakat chuqur inqirozdan keyin iqtisodiy oʻsishni tikladi, ishlab chiqarishni oshirdi, yangi infratuzilma obʼyektlarini qurdi va iqtisodiyotning yangi yoʻnalishlarini shakllantirdi.

Ammo iqtisodiyot boʻshliqda rivojlanmaydi. Xuddi shu 35 yil ichida Markaziy Osiyoning boshqa mamlakatlari ham oʻzgardi.

Qozogʻiston birinchi navbatda neft-gaz sektoriga va yirik xorijiy investitsiyalarga eʼtibor qaratdi. Oʻzbekiston katta ichki bozorga, sanoat bazasiga tayandi va iqtisodiyotini asta-sekin ochdi. Qirgʻiziston savdo, xizmat koʻrsatish, oltin qazib olish va yanada liberal iqtisodiy modelni rivojlantirdi.

Tojikistonda esa energetika, sanoat, qurilish, qishloq xoʻjaligi va mehnat migratsiyasi oʻsishning asosiy drayverlariga aylandi. Biroq yakuniy raqamlarni oddiygina solishtirish koʻp narsani tushuntirib bermaydi. Boshlangʻich sharoitlar juda farqli edi.

Qozogʻiston sezilarli tabiiy resurs zaxiralariga ega edi. Oʻzbekiston mintaqadagi eng koʻp aholiga va yanada rivojlangan sanoat bazasiga ega edi. Tojikiston esa mustaqil yoʻlini fuqarolar toʻqnashuvi va avvalgi xoʻjalik aloqalarining katta qismi vayron boʻlishi fonida boshladi.

Shu bois mintaqa mamlakatlari iqtisodiyotini nafaqat bugungi YAIMni, balki ularning har biri qaysi nuqtadan boshlaganini ham hisobga olgan holda solishtirish lozim.

### Sanoat: zavodlarga tikilgan tikish

Soʻnggi yillarda sanoat Tojikiston iqtisodiy siyosatining asosiy yoʻnalishlaridan biriga aylandi. Industriallashtirish strategik maqsad deb eʼlon qilindi.

Sovet davrida Tojikistondagi korxona bir nechta respublikaga choʻzilgan ishlab chiqarish zanjirining bir boʻgʻinigina boʻlishi mumkin edi. Ammo zamonaviy sanoat butunlay boshqacha sharoitlarda qurilmoqda. Bugungi vazifa ham ichki bozorga, ham eksportga mustaqil ishlay oladigan korxonalarni yaratishdan iborat.

Sovet sanoat merosining bir qismi mustaqillik yillarida yoʻqotildi. Mashinasozlik, yengil sanoat va qayta ishlash sohasidagi koʻplab korxonalar ishlab chiqarishni qisqartirdi yoki faoliyatini toʻxtatdi.

Shu bilan birga, yangi yoʻnalishlar paydo boʻldi va kengaydi: qurilish materiallari ishlab chiqarish, foydali qazilmalarni qazib olish, metallurgiya, tsement sanoati, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash va energetika.

2025 yilda mamlakatda sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi qariyb 66,7 mlrd somoniga yetdi va bir yil ichida 22% dan koʻproqqa oshdi.

Endi vazifa yanada murakkablashdi. Zavod ochish — hali voqeaning yakuni emas, balki uning birinchi bobidir.

Iqtisodiyot uchun korxonalar sonining oʻsishidan ishlab chiqarish sifatining oshishiga va yuqori qoʻshilgan qiymatga ega mahsulotlar chiqarishga oʻtish muhimdir.

Masalan, agar alyuminiydan faqat birlamchi metall eksport qilinmasdan, tayyor mahsulot ishlab chiqarilsa, u mamlakatga koʻproq iqtisodiy imkoniyatlar olib keladi.

Shu bois industriallashtirishning keyingi bosqichi yangi korxonalar soni bilan emas, balki texnologiyalar, malakali kadrlar va xomashyoni chuqur qayta ishlash bilan bogʻliqdir.

### Migratsiya: muammoli tayanch

Mehnat migratsiyasi Tojikiston iqtisodiyotining eng koʻzga koʻringan xususiyatlaridan biri boʻlib qolmoqda.

Jahon banki maʼlumotlariga koʻra, 2025 yilda pul oʻtkazmalari mamlakat YAIMning qariyb 47,9% ni tashkil etgan. Taqqoslash uchun, Qirgʻizistonda bu koʻrsatkich qariyb 26,6% ni, Oʻzbekistonda esa qariyb 14,4% ni tashkil etgan.

Oilalar uchun bu pullar — mutlaqo aniq iqtisodiyotdir: uyni taʼmirlash, oziq-ovqat, farzandlar oʻqishi, davolanish va yirik xaridlar.

Davlat uchun esa manzara murakkabroq. Iqtisodiyot fuqarolarning xorijdagi daromadlariga qanchalik koʻp bogʻliq boʻlsa, savol shunchalik yaqqolroq oʻrtaga chiqadi: nega ishchi kuchining sezilarli qismi mamlakat tashqarisidan jozibaliroq daromad izlashga majbur?

Migratsiya iqtisodiyotni moslashtirish va millionlab oilalarni qoʻllab-quvvatlashning samarali mexanizmiga aylandi. Ammo uzoq muddatli maqsad boshqacha boʻlib qolmoqda — mamlakat ichida shunday mehnat bozorini yaratish kerakki, unda uydagi munosib ish xorijga ketishga real muqobil boʻlsin.

### Aholi daromadlari: odamlar oʻsishni his qilishdimi

35 yil ichida nafaqat iqtisodiyot tuzilmasi va YAIM hajmi, balki turmush darajasi ham oʻzgardi. Yoʻllar va uy-joylar qurildi, korxonalar va bizneslar paydo boʻldi, xizmat koʻrsatish sohasi kengaydi.

Biroq inson uchun iqtisodiy muvaffaqiyatning asosiy mezoni rasmiy statistikadan koʻra ancha oddiyroq: uning oilasi qancha imkoniyatga ega boʻldi? Iqtisodiy oʻsish yuqoriroq ish haqi, ish oʻrinlari, qulay taʼlim, biznes uchun imkoniyatlar va xizmatlarning yaxshiroq sifatiga aylangandagina sezilarli boʻladi.

TJ Statistika agentligi maʼlumotlariga koʻra, 2025 yilda Tojikiston aholisining pul daromadlari qariyb 165 mlrd somoniga yetdi. Bu summaga ish haqi, tadbirkorlik va qishloq xoʻjaligidan olingan daromadlar, pensiyalar, nafaqalar va boshqa tushumlar kiradi.

Yollanib ishlovchi xodimlarning oʻrtacha oylik nominal hisoblangan ish haqi 2025 yilda qariyb 2767 somonini tashkil etdi. Narxlar oʻzgarishi hisobga olingan real ish haqi ham oʻsdi.

Ammo bu yerda muhim «ammo» bor: statistika umumlashtirishni biladi, hayot esa bundan ancha murakkab.

Oilalarning daromadlari hududga, kasbga va doimiy ishning mavjudligiga qarab juda farq qiladi. Koʻplab uy xoʻjaliklari uchun migrantlarning daromadlari, kichik biznes va shaxsiy yordamchi xoʻjalik hamon muhim rol oʻynamoqda. Shu bois oʻrtacha ish haqi iqtisodiyotning harakat yoʻnalishini baholashga yordam beradi, lekin har doim ham muayyan oilaning real byudjetini ifodalamaydi.

### Odamlar SSSR oxiridagiga qaraganda boyroq boʻlishdimi?

Birinchi qarashda savol oddiy. Amalda esa unga toʻgʻri javob berish qiyin. Sovet rubli va zamonaviy somonini toʻgʻridan-toʻgʻri solishtirib boʻlmaydi. Iqtisodiy tizimlar ham butunlay farq qiladi.

SSSRda taʼlim, tibbiyot, uy-joy va boshqa koʻplab xizmatlar boshqa model boʻyicha taqdim etilardi, davlat koʻplab tovarlar narxini tartibga solardi. Shu bilan birga, taqchillik va tovarlar hamda xizmatlarning ancha cheklangan tanlovi mavjud edi. Biroq ayrim koʻrsatkichlar umumiy manzarani koʻrishga imkon beradi.

Sovet davrining oxirida Tojikiston nisbatan past daromadli respublikalar qatoriga kirardi. 1990 yilda Tojikiston SSRda xodimlarning oʻrtacha oylik ish haqi qariyb 207 rublni tashkil etgan boʻlsa, SSSR boʻyicha oʻrtacha koʻrsatkich qariyb 275 rubl edi.

Ittifoq parchalanganidan keyin ishlab chiqarish va aholi daromadlari keskin qisqardi. Barqaror tiklanish faqat 2000-yillarda boshlandi.

Bugungi kunda iqtisodiyot hajmi mustaqillik boshlanishidagi darajadan ortiq, aholi jon boshiga toʻgʻri keladigan YAIM esa 1990-yillar boshidagi koʻrsatkichlardan sezilarli darajada yuqori.

Ammo bu yerda yana iqtisodiyotning oʻsishi va farovonlikning oʻsishi oʻrtasidagi asosiy farq yuzaga keladi. Baʼzilar uchun ilgari deyarli mavjud boʻlmagan imkoniyatlar paydo boʻldi: xususiy biznes, yangi tarmoqlardagi ish, zamonaviy texnologiyalar, yangi bozorlar. Boshqalar uchun esa soʻnggi oʻn yilliklarning muammolari hech qayerga yoʻqolgani yoʻq: ish oʻrinlarining yetishmasligi, ayrim hududlardagi past daromadlar va xorijga ishlash uchun ketish zarurati.

### Omon qolish iqtisodiyotidan — imkoniyatlar iqtisodiyoti sari?

Tojikiston ushbu 35 yil ichida ulkan masofani bosib oʻtdi — 1990-yillardagi eng ogʻir iqtisodiy inqirozdan tortib, soʻnggi yillarda yuqori oʻsish surʼatlarini namoyish etayotgan iqtisodiyotgacha.

Mamlakat xoʻjalikni tikladi, energetika va sanoatni rivojlantirmoqda, infratuzilmani qurmoqda va yangi ishlab chiqarishlarni yaratishga harakat qilmoqda. Birinchi bosqich — omon qolish — allaqachon bosib oʻtilgan. Tiklanish bosqichi ham ortda qoldi.

Endi asosiy vazifa boshqa narsada: oʻsish iqtisodiyotini imkoniyatlar iqtisodiyotiga aylantirish — toki YAIMning oshishi nafaqat yangi yoʻllar, zavodlar va yirik loyihalarni, balki yanada sermahsul ish oʻrinlarini, yuqori daromadlarni, biznesning rivojlanishini va hayot sifatining oshishini anglatsin.

Chunki 35 yil oʻtgach, iqtisodiyotga beriladigan asosiy savol nafaqat milliardlab somoni bilan oʻlchanadi, balki undan ancha oddiyroqdir: u odamlar uchun qancha imkoniyat yaratmoqda.