Orol dengizi havoga yuz millionlab tonna CO₂ chiqarmoqda
Quruqlikdagi cho‘kindilar havo bilan aloqaga kirisha boshladi, ulardagi uglerod esa asta-sekin atmosferaga qaytmoqda.
**Orol dengizi havoga yuz millionlab tonna CO₂ chiqarmoqda**
Orol dengizining qurishi nafaqat ekologik falokatga olib keldi, balki o‘nlab yillar davomida dengiz tubidagi cho‘kindilarda to‘plangan ulkan miqdordagi uglerodning atmosferaga chiqishiga ham sabab bo‘ldi. NG24 nashrining yozishicha, tadqiqotchilarning hisob-kitoblariga ko‘ra, 1960-yillardan buyon qurigan dengiz tubidan atmosferaga taxminan 748 million tonna karbonat angidrid ajralib chiqqan bo‘lishi mumkin.
Ko‘p yillar davomida Orol dengizi uglerodning tabiiy ombori vazifasini bajargan. O‘simliklar va organizmlar nobud bo‘lgach, suv havzasida hosil bo‘lgan organik moddalar tubiga cho‘kib, cho‘kindilarda to‘plangan. Biroq, suv havzasining keng ko‘lamda qurishi bilan bu jarayon o‘zgardi. Quruqlikda qolgan cho‘kindilar havo bilan aloqaga kirisha boshladi va ulardagi uglerod asta-sekin atmosferaga qaytmoqda.
Ispaniyalik tadqiqotchilar guruhi 2022-yilda ekspeditsiya o‘tkazdi. Olimlar 14 ta joydan dengiz tubi cho‘kindilaridan namunalar olib, sobiq dengiz tubidan chiqayotgan karbonat angidrid oqimini o‘lchadi. Bundan tashqari, mutaxassislar uglerodning izotop tarkibini o‘rganib, ajralayotgan CO₂ haqiqatan ham ilgari dengiz tubi cho‘kindilarida to‘plangan organik moddalardan kelib chiqayotganini aniqlashga muvaffaq bo‘ldi. Tadqiqotchilar o‘simlik qoplami va shamol eroziyasi ko‘lamini ham baholadi. Olingan natijalar qurigan dengiz tubi avval ko‘milgan organik materialdan karbonat angidrid chiqarishda davom etayotganini tasdiqladi.
Olimlarning hisob-kitoblariga ko‘ra, Orol dengizining keng ko‘lamli qurishi boshlanganidan beri uning tubidagi cho‘kindilardan qariyb 748 million tonna CO₂ ajralib chiqqan. Shu bilan birga, tuproqda hali ham organik moddalar qolmoqda va ulardan chiqishi mumkin bo‘lgan gazlar hajmi yana taxminan 605 million tonna karbonat angidridga baholanmoqda.
**Dengizning tiklanishi iqlimga yordam berishi mumkin**
Agar bu uglerodning sezilarli qismi dengiz tubi cho‘kindilarida saqlab qolinsa, bu issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytirishga hissa qo‘shishi mumkin. Ularning hisob-kitoblariga ko‘ra, shu tariqa kamaytirilgan chiqindilarning qiymati 3,6 milliard dollardan 18 milliard dollargacha bo‘lishi mumkin edi. Demak, uglerodni moliyalashtirish nazariy jihatdan suv havzasini tiklash loyihalari uchun mablag‘ manbalaridan biriga aylanishi mumkin. Biroq, Orol dengizini avvalgi holatiga qaytarish juda mushkul.
**Nima uchun Orol dengizini tiklash qiyin?**
Suv maydonini sezilarli darajada kengaytirish uchun butun Orol dengizi havzasidagi resurslarni boshqarish tizimini o‘zgartirish kerak. Bu havzaga bir necha mamlakat hududlari kiradi va suvning asosiy qismi tarixan qishloq xo‘jaligi va sug‘orish uchun ishlatilgan. Mutaxassislar ehtimoliy chora-tadbirlar sifatida irrigatsiya tizimlarini modernizatsiya qilish, suvdan foydalanish samaradorligini oshirish va uni tashishni optimallashtirishni qayd etdi.
Dastlabki hisob-kitoblarga ko‘ra, suv havzasini 1960-yildagi sathining taxminan yarmiga teng maydongacha tiklash uchun qariyb 9,7 milliard dollar sarmoya va butun havza bo‘ylab keng ko‘lamli o‘zgarishlar talab qilinadi. Olimlar Orol dengizini to‘liq tiklashni o‘ta murakkab vazifa deb hisoblaydi. Shu bilan birga, ular suvni qaytarish va ekotizimlarni tiklash bo‘yicha alohida loyihalarni amalga oshirish mumkinligini ta’kidladi.