Oqilona energetika. Toshkentdagi Zamonaviy sanʼat markazida nimalarni koʻrish mumkin (+foto)
Poytaxtda Zamonaviy sanʼat markazi (CCA Tashkent) ochildi. U XX asr boshlariga tegishli, bir paytlar tramvay deposi, keyinchalik esa dizel elektr stantsiyasi boʻlgan tarixiy binoda joylashdi. «Gazeta» sharhlovchisi Dmitriy Povarov yangi madaniy maskan va undagi ilk «Hikmah» («Hikmat») koʻrgazmasini borib koʻrdi.
Dono donish energetikasi. Toshkentdagi Zamonaviy sanʼat markazida nimalarni koʻrish mumkin (+foto)
Toshkentda zamonaviy sanʼat uchun bino topish, ayniqsa, noldan biror narsa qurish qiyin emas. Oʻzi koʻp narsani hikoya qilib bera oladigan binoni topish esa ancha murakkabroq. Yangi Zamonaviy sanʼat markazi (CCA Tashkent) qiyofasiz zamonaviy inshootda emas, balki Oʻzbekiston poytaxtining boy tarjimai holiga ega boʻlgan binoda joylashdi.
Turkiston oʻlkasi qurilish boshqarmasi boshligʻi, meʼmor Vilgelm Geyntselman tomonidan loyihalashtirilgan va 1912 yilda barpo etilgan ushbu bino dastlab tramvay deposi sifatida ish boshlagan, keyinchalik dizel elektr stantsiyasiga aylangan, endi esa madaniy energiya ishlab chiqaradi.
Yangi hayotning meʼmoriy kontseptsiyasini Frantsiyaning Studio KO byurosi ishlab chiqdi. Uning jamoasi oldida sanoat merosini yangilash boʻyicha koʻplab Yevropa loyihalaridan tanish boʻlgan vazifa turardi: tarixiy binoni shunchaki qadimiylik bezagiga aylantirib qoʻymaslik, shu bilan birga uni muzey obʼyekti sifatida ham qoldirmaslik.
Bu yerdagi ulkan metall eshiklar va eski meʼmorchilik detallari yangi interyer bilan ziddiyatga kirishmaydi va muzey eksponati deb eʼlon qilinmagan. Natijada binoning tarixiy qiyofasi va uning industrial xarakteri saqlab qolingan, ichki makon esa butunlay boshqa funktsiyaga moslashtirilgan. Markaz atrofida muloqot, tadqiqot, taʼlim va sanʼat yaratish uchun infratuzilma tashkil etilgan.
Mediaprevyuda CCA Tashkent badiiy rahbari va kuratori Sara Raza tez orada odatiy maʼnodagi ekskursovod boʻlishdan toʻxtadi. U jurnalistlar, rassomlar va Toshkent madaniy muhiti vakillarini bino boʻylab boshlab yurdi, biroq tez orada ekskursiya jonli muloqotga aylanib ketdi.
Yoʻnalish shunday qurilganki, avval kitob mahsulotlari va markaz logotipi tushirilgan suvenirlar sotiladigan kontsept-storga kirasiz, soʻngra elektron musiqachi Sabina Inoyatovaning asari yangrab turgan oʻziga xos tunnelga tushasiz. Shundan keyingina koʻrgazma makoniga chiqasiz va nigohingiz bu yerda nimalar namoyish etilishi va muhokama qilinishiga sozlangan boʻladi.
«Mamlakat ichida madaniy muassasaga ega boʻlish va barcha rassomlar, barcha ijodkorlar, mamlakat ichidagi barcha jamoalar, shuningdek, xalqaro auditoriya uchun uchrashuv joyini yaratish juda muhim, toki sanʼat mamlakatda haqiqatan ham koʻzga tashlanib tursin», — deya muhokama ohangini belgilab berdi Oʻzbekiston Madaniyat va sanʼatni rivojlantirish jamgʻarmasi raisi Gayane Umerova.
Markaz oʻz faoliyatini Hikmah («Hikmat») koʻrgazmasi bilan ochadi. Ekspozitsiyada taniqli rassomlarning 11 ta asari namoyish etilgan boʻlib, ularning bir qismi sayt-spetsifik, yaʼni aynan Toshkentdagi loyiha uchun maxsus yaratilgan, ammo jahon miqyosidagi hit asarlar ham bor.
Nyu-Yorkdagi Guggenxaym muzeyidan CCA Tashkent’ga Berlinda yashovchi tunislik rassom Nadiya Kaabi-Linkening eng mashhur installyatsiyasi — «Uchuvchi gilamlar» (2011) koʻchib oʻtdi. Bu havoda muallaq turgan ancha qatʼiy geometrik konstruktsiyadir. Bunda nom metafora boʻlishdan toʻxtab, deyarli toʻgʻri maʼno kasb etadi — gilam haqiqatan ham goʻyo uchib ketgan va oʻzidan faqat soya qoldirgan.
Nyu-York va Parij oʻrtasida ijod qiluvchi janubiy koreyalik rassom Kimsudjining asari bilan esa butunlay boshqacha muloqot yuzaga keladi. Uning «Aql arxivi» asari tomoshabinning bevosita ishtirokini nazarda tutadi. Installyatsiya yonida yangi loy turadi, undan har bir tashrif buyuruvchi kichik bir figura yasab, uni asar makonida qoldirishi mumkin. Natijada katalog va inventar raqamisiz arxiv hosil boʻladi.
Yamaykadan kelib chiqqan amerikalik rassom Nari Uord boshqa turdagi xotira bilan ishlaydi. U Garlem koʻchalaridan materiallar — bolalar aravachalari, bogʻichlar, aravalar, shishalar, turli kundalik buyumlarni yigʻib, ularni haykal va installyatsiyalarga aylantiradi. Toshkentdagi koʻrgazma uchun u, xususan, oʻzbek noniga naqsh solish uchun anʼanaviy asbob — chekichdan foydalanadi. Uning ishida oddiy oshxona buyumi shunchaki roʻzgʻor ashyosi emas, balki madaniyat, mehnat va bilim uzatish belgisiga aylanadi.
Ishtirokchilar orasida nafaqat xalqaro rassomlar bor. Bu yerda mahalliy zamonaviy sanʼatning toʻrt nafar ustasi: Vladimir Pan, Shohrux Rahimov, Baxtiyor Saipov va Daribay Saipov asarlari ham taqdim etilgan. Bu oʻzbek sanʼat maktabini kengroq xalqaro kontekstga jalb qilish yoʻlidagi muhim qadamdir.
Birinchi loyiha uchun mavzu tanlovi juda tushunarli koʻrinadi. Hikmat — donolik, bilim, anglash anʼanasi mintaqaning intellektual va maʼnaviy tarixida chuqur ildizlarga ega. Oʻzbekistonda u, jumladan, keyinchalik eng nufuzli tasavvuf tariqatlaridan biri — Naqshbandiya shakllanishiga asos boʻlgan Xoʻjagon, «Hikmat ustozlari» anʼanasi bilan bogʻliq. Shu bois bu yerda qoʻl harakati katta ahamiyat kasb etadi: loydan nimadir yasash, topilgan buyumlarni yigʻish, naqsh solish, iz qoldirish.
Yangi markaz oʻzi xotira arxivi boʻlgan binoda qad rostlamoqda. Avvaliga bu yerda tramvaylar harakatlangan, keyin energiya ishlab chiqarilgan, endi esa sanʼat, madaniyat va tarix muhokama qilinadi. Bunda oʻtmish sigʻinish obʼyektiga aylanmaydi — u yangi muloqot uchun materialga aylanadi.
«Markazning ochilishi Toshkentdagi keyingi zamonaviy qurilishlar uchun yangi standart, yangi ohang belgilashi va zamonaviy estetika nima ekanligi hamda u qanchalik jonli boʻlishi mumkinligiga ajoyib namuna boʻlishi kerak», — deya oʻz taassurotlari bilan oʻrtoqlashdi sanʼatshunos, Tretyakov galereyasining sobiq direktori Zelfira Tregulova «Gazeta» bilan suhbatda.
Bu fikr, taʼbir joiz boʻlsa, istiqbolga qaratilgan. CCA Tashkent uchun Tregulova — markazning katta rejalariga jalb qilingan inson. Sanʼatshunos kelgusi yilning bahoriga rejalashtirilgan, kontseptual sanʼat olamining ramziy siymolari — Ilya va Emiliya Kabakovlarning shaxsiy koʻrgazmasiga kuratorlik qilishi maʼlum.
Aynan mana shu ochiqlik yangi markazni oddiy koʻrgazma muassasasidan ajratib turishi kerakdek tuyuladi. Bu, ehtimol, loyiha uchun eng qiziqarli sinov boʻladi. Bugungi kunda Toshkentga yirik xorijiy koʻrgazmani olib kelish mutlaqo imkonli ish. Bu yerda bunday koʻrgazmalar oraligʻida ishlay oladigan — oʻz rassomlari, tadqiqotlari, muhokama va bahs-munozaralariga ega professional muhitni yaratish esa ancha murakkabroqdir.