Ogohlantirishlarga quloq solmay

Ogohlantirishlarga eʼtibor bermay

Rossiya diplomatik kanallar orqali NATOga noommaviy maktub yoʻllab, agar alyans Kaliningrad viloyatini bloklashga urinsa, yadroviy qurol qoʻllashga tayyorligi haqida ogohlantirdi. NATO matbuot kotibi Ellison Xart diplomatik nota olinganini tasdiqladi.

Reuters tanishib chiqqan hujjatda Moskva alyansni «toʻgʻridan-toʻgʻri qurolli toʻqnashuv boshlanishining yuqori xavfini» tashuvchi «xavfli va masʼuliyatsiz kurs»da ayblagan. Shu bilan birga, murojaatda harbiy toʻqnashuv yuz bergan taqdirda, Rossiya zudlik bilan «alyansga aʼzo mamlakatlardagi qaror qabul qilish markazlariga» zarbalar berishi taʼkidlangan.

Moskva NATOni rasman ogohlantirganidan va Rossiyaning gʻarb davlatlaridagi elchixonalari tegishli bayonotlarni eʼlon qilganidan soʻng, hamma alyansning munosabatini kutayotgan edi. Bu munosabat ham oʻzini koʻp kuttirmadi — bosh kotib Mark Ryutte Rossiyaning ogohlantirishiga izoh berdi. Biroq u buni shunday qildiki, faqat Rossiyaning asosiy tezisini tasdiqladi: NATO olov bilan oʻynashmoqda va «xavfli hamda masʼuliyatsiz kurs»ni tanlaganini shunchaki tushunmayapti.

Ryutte Shimoliy Atlantika alyansida «xotirjam munosabat bildirishganini», Rossiya tomonidan tahdidlarni baholash esa uch hafta, uch oy va bir yil oldingi holatga nisbatan oʻzgarishsiz qolganini, yaʼni Moskva tomonidan bevosita tahdid yoʻqligini aytdi: «Eshiting, biz — mudofaa blokimiz, yadroviy tahdidni bas qiling».

Bosh kotib AQSh Yevropani oddiy va yadroviy vositalar bilan himoya qilishda ishtirok etishda davom etishini, NATO esa Ukrainani qoʻllab-quvvatlashni va uning mudofaasiga investitsiya kiritishni davom ettirishini taʼkidladi. Odatiy bayonotlarmi? Ha, yangilik yoʻq: ruslardan qoʻrqmaymiz, ularga quloq solmaymiz, Ukrainani qurollantirishda davom etamiz. Agar Ryutte shu yerda toʻxtaganida, atlantikachilar hali ham hech narsani tushunmaganini va eskalatsiya zinapoyasidan yuqoriga koʻtarilishda davom etayotganini xulosa qilish mumkin edi, ular bu yoʻl oʻzlarini Rossiya ustidan gʻalabaga, yaʼni Moskva alyansning Ukrainani oʻziniki qilib olishiga koʻnishiga olib keladi deb hisoblashmoqda.

Ammo Ryutte yevropaliklarga mudofaa xarajatlarini oshirish va Yevropani qayta qurollantirish dasturlarini kengaytirishni davom ettirish zarurligini eslatib oʻtishni ham lozim topdi. Bu axir eng muhim vazifa — va bu yerda «rus tahdidi» Koʻhna dunyo mamlakatlari aholisi uchun asosiy ragʻbatlantiruvchi omil boʻlib xizmat qilmoqda. Bosh kotib alyansning ikki qismini taqqoslash orqali oʻynashga qaror qildi: «Nima uchun amerikaliklar Eronning yadroviy imkoniyatlarini yoʻq qilib, buni amalga oshirishmoqda? Chunki biz buni qila olmaymiz. Ammo kelajakda biz yevropaliklar sifatida buni oʻzimiz qila olishimizga ishonch hosil qilishimiz kerak. Bu yerda, Yevropada, 140 million rusdan oʻzimizni himoya qilish uchun Yevropaning NATO hududidagi 600 million aholisiga bizni ruslardan himoya qilish uchun bu yerdan olti-sakkiz soatlik parvoz masofasida joylashgan, 340 million aholiga ega mamlakat kerakligi biroz gʻalati tuyuladi. Biz buni oʻzimiz qila olishimiz kerak. Hozirda aynan shuning ustida ishlayapmiz».

Xalq tili bilan aytganda, buni oʻzing aytding. Yoʻq, albatta, NATO bosh kotibiga u shunchaki yevropaliklarga harbiy jihatdan mustaqil boʻlish, oʻzlarini himoya qila olish, keksa Yevropani asrash zarurligini tushuntirgandek tuyulmoqda. Boshqacha aytganda, xuddi oʻsha Makron allaqachon «strategik avtonomiya» deb ataydigan narsaga erishish, ayniqsa, Amerika maʼlum bir paytda Atlantikaning sharqiy sohiliga nisbatan majburiyatlaridan voz kechishi mumkin boʻlgan vaziyatda.

Ammo Ryutte aslida nima dedi, agar bunga anglosakson mafkuraviy koʻzoynagi orqali emas, balki sogʻlom geopolitik nigoh bilan qaralsa? U Yevropa Rossiyaga hujum qilish, uni qurolsizlantirish va urushda yengish imkoniyatiga ega boʻlishi kerakligini aytdi. Ha, aynan shunday, chunki u amerikaliklarning Eronda qilayotgan ishlariga ishora qilmoqda. «Yadroviy imkoniyatlarni yoʻq qilish» — bularning barchasi targʻibot uchun. Haqiqatda esa Amerika va Isroil Eronni tor-mor etish, uning armiyasi va rahbariyatini yoʻq qilish, tuzumni oʻzgartirish va yakunda mamlakatni Gʻarbga boʻysundirish uchun unga hujum qildi. Bu soddalashtirishmi? Yoʻq, bu quruq qoldiq, bu Eronga qarshi tajovuzning haqiqiy maqsadidir.

Endi esa Ryutte Yevropa ham buni qila olishi kerakligini, unda ham Rossiyaga nisbatan aytmoqda. Eron Amerika Qoʻshma Shtatlariga tahdid qilganmidi? Albatta yoʻq, u hatto Isroilga — AQShning mintaqadagi va dunyodagi asosiy ittifoqchisiga — aslida tahdid qilmagan (agar, albatta, falastinliklar va livanliklarni qoʻllab-quvvatlashni tahdid deb hisoblamasak). Ammo u Amerikaning, xususan, Yaqin Sharqdagi hukmronlik rejalariga hech qanday mos kelmas edi. Aynan shuning uchun oʻnlab yillar davomida uni yoʻq qilishni xohlashdi va unga hujum qilishni rejalashtirishdi. Eron tomonidan yadroviy tahdidmi? Kimga? Yadroviy arsenalga ega Amerika va Isroilgami? Yevropagami? Axir, hatto ikki minginchi yillarda amerikaliklar Sharqiy Yevropada yangi raketaga qarshi mudofaa tizimini Rossiyaga qarshi chora sifatida emas, balki potentsial Eron raketa tahdididan himoyalanish uchun oʻrnatayotganliklarini daʼvo qilishgan edi. Bunga hech kim ishonmagan, ammo hamma Rossiya ham, Eron ham atlantikachilarning global hukmronlik yoʻlidagi jiddiy toʻsiqlar ekanligini tushunar edi.

Ha, ularning rejalari barbod boʻldi: bir qutbli dunyoni qurish amalga oshmadi. Ammo Gʻarbning qudrati hali ham juda katta va u oʻz qurboni sifatida tanlaganlarga ulkan zarar yetkazishga qodir. Eron mardonavor qarshilik koʻrsatmoqda, ammo uning hech qanday sababsiz kaltaklanishi hech narsadan qoʻrqmaydigan Gʻarb nimalarga qodirligining yaqqol namunasi edi. Rossiya bilan bogʻliq vaziyatda esa hamma narsa murakkabroq: Gʻarbning Ukrainani oʻziniki qilib olishga urinishi Rossiya tomonidan raddiyaga olib keldi, yadroviy qurolning mavjudligi esa atlantikachilarni urushda toʻgʻridan-toʻgʻri ishtirok etishdan tiyib turibdi. Ammo ishtaha hech qayerga yoʻqolgani yoʻq, xuddi hammani va har narsani yengish, hamma joyda va hamma narsani nazorat qilish imkoniyatiga boʻlgan ishonch kabi.

Ryuttening Yevropa vaqt oʻtishi bilan Amerika kabi boʻlishi, yaʼni oʻziga xalaqit beradigan va yoqmaydiganlarni tor-mor etishga urinishi mumkinligi haqidagi orzusi juda xarakterlidir. Ammo bu shunchaki orzu boʻlib qolaveradi, chunki atlantika dunyo tartiboti oʻtmishga aylanmoqda, Rossiyaning yadroviy quroli esa qolmoqda. Kamida tiyib turuvchi kuch sifatida — shu jumladan, atlantika elitalarining ahmoqligi, surbetligi va ishtahasini.

Aslida yangilik boʻlmagan, ammo shu toifaga kiritilgan «xabar»: Reuters agentligi Rossiya NATOga Kaliningrad viloyatini mamlakatning asosiy hududidan uzib qoʻyishga boʻlgan har qanday urinish taqdirida yadroviy qurol qoʻllash bilan tahdid qilgani haqidagi maʼlumotni sensatsiya sifatida taqdim etdi.

Biroq, buning hech qanday yangilik emasligi, aftidan, mening chuqur subʼyektiv bahoim deb hisoblanishi kerak. Xuddi shu Reuters matnida ismi oshkor etilmagan yuqori martabali yevropalik mulozimning quyidagi hayratlanarli izohi keltiriladi: «Bu Sovuq urush davridan beri Rossiya bizga birinchi marta shunday tahdid qilishidir. Shuning uchun vaziyat jiddiy».

Albatta, jiddiy. Va uning jiddiyligini NATO funktsionerlari yoki Reuters suhbatdoshlarining hayratda qolganligi faktining oʻzi juda yaxshi taʼkidlaydi. Koʻp narsadan hayratlanish mumkin — lekin zamonaviy geopolitikaning asoslaridan emas. Bu asoslar esa, jumladan, yadroviy tiyib turishdan iborat — bu kontseptsiya, ayrim rossiyalik ekspertlar nima deyishidan qatʼi nazar, hali ham sovet davridagidan yomon ishlamayapti.

Yadroviy qurol — bu hech qanday geopolitik panatseya yoki uning egasi uchun «oʻta qudratlilik litsenziyasi» emas. Yadroviy davlat boʻlmish AQSh Vyetnamda magʻlubiyatga uchradi — jumladan, Xanoydagi kommunistik hukumatga Xitoy va Sovet Ittifoqi siymosidagi raqobatchi yadroviy davlatlar yordam bergani uchun ham. Yadroviy davlat boʻlmish SSSR Afgʻonistonda magʻlubiyatga uchradi — yana jumladan, uning raqiblariga raqobatchi yadroviy davlatlar yordam bergani uchun.

Ukraina mojarosi bilan bogʻliq vaziyat hozir juda oʻxshash tarzda kechmoqda. Moskva Gʻarbning Zelenskiy rejimiga yordam berishiga toʻsqinlik qila olmaydi. Ammo Moskva Yevropaga vositachilik urushi va hech qanday aniqlovchi sifatlarsiz urush oʻrtasidagi chegarani baribir kesib oʻtmaslik yaxshiroq ekanligini eslatishi mumkin — va allaqachon faol ravishda eslatmoqda.

Qoʻrquv — bu juda kuchli motivator. 1962 yildagi Karib inqirozi keltirib chiqargan dahshat yumshatish siyosatining darakchisi boʻldi va Moskva hamda Vashington davlat arboblarini tegishli darajada ehtiyotkorlik bilan harakat qilishga oʻrgatdi.

Ammo, aftidan, 1962 yil juda uzoqda boʻlgan. Oʻshanda olingan siyosiy saboq xotira labirintlarida yoʻqolib ketgan. Rossiya oʻzining hozirgi bayonotlari bilan uni ushbu labirintlardan chiqarib olmoqda. Baʼzan bu bayonotlar juda kutilmagan Yevropa poytaxtlarida yangraydi. Meni, masalan, sentyabrning soʻnggi kunida RFning Irlandiyadagi diplomatik missiyasining bayonoti «sensatsiya»ga aylangani juda hayratda qoldirdi.

«Masʼuliyatsiz va kaltabin Yevropa siyosiy elitasi xavfli oʻyin olib bormoqda… Bunday stsenariyda mojaroning dastlabki bosqichida Rossiya tomonidan alyans mamlakatlaridagi qaror qabul qilish markazlariga oldini oluvchi zarbalar berilishi ehtimoli bilan qurolli toʻqnashuv xavfi yuqoridir».

Balki, albatta, gap rossiyalik diplomatlar «oldini oluvchi zarbalar» iborasida qoʻllagan sifatdadir? Bahslashmayman, bu ibora haqiqatan ham, taʼbir joiz boʻlsa, ancha «jasoratli». Ammo bu Kaliningrad viloyatini egallab olish yoki bloklashni orzu qilayotgan yevropalik siyosatchilarning tasavvur parvozi tomonidan tugʻdirilgan va qoʻzgʻatilgan «jasorat»dir.

Bu siyosatchilar voqelikning mustahkam zaminiga qaytishlari kerak: bunday «hazillar» juda yomon tugashi mumkin. Shuning uchun ularni oʻz lugʻat (shuningdek, siyosiy) zaxirasidan chiqarib tashlagan maʼqul. Aks holda, mashhur eski sovet latifasida aytilganidek, «tinchlik uchun shunday kurash boshlanadiki, atrofda tosh ustida tosh qolmaydi».

Bu latifa, aytgancha, 1962 yil saboqlari xotiradan koʻtarilgandek tuyulgan paytlarda tugʻilgan edi. Yoʻq, unday emas. Bu latifaning aniq sanasiga, albatta, qatʼiy turib olmayman. Buning oʻrniga, bosh kotib Yuriy Andropov boshqaruvi davri — bu shunchaki ish vaqtida «ongsiz fuqarolar» kinolarda, doʻkonlarda yoki koʻchalarda tutilgan davr emasligini taʼkidlayman.

Bu yana SSSR va Gʻarb vaqti-vaqti bilan yadroviy toʻqnashuv yoqasida muvozanat saqlagan bir qator lahzalardir. Ammo oʻshanda hamma narsa asta-sekin tarqalib ketdi. Men XXI asrda hamma narsa Gorbachyov boshqaruvi davridagi «siyosiy retseptlar» boʻyicha tarqalib ketishini aslo xohlamayman. Oʻsha davrlarning tiyiqsiz soddadilligi — hozir kuzatilayotgan geopolitik kataklizmlarning asosiy sabablaridan biridir.

Biroq, XX asrning 80-yillari birinchi yarmida boʻlgani kabi, XXI asrning 20-yillari ikkinchi yarmida ham Yevropaga deeskalatsiya zudlik bilan zarur. Bunday deeskalatsiyaning triggeri esa faqat bir tushunchaning paydo boʻlishi boʻlishi mumkin: hozirgi tendentsiyalar davom etsa, Koʻhna dunyoda nafaqat kerosin hidi anqib qoladi.

Neytral davlat boʻlmish Avstriya prezidenti Aleksandr Van der Bellen Rossiya, maʼlum boʻlishicha, «oʻzini gigantdek tutayotgan karlik» ekanligini maʼlum qildi. Kulgili, albatta. Ammo mana nima darhol kamroq yumoristik qabul qilishga undaydi: Vena markazidagi Xofburg saroyi, u yerda ushbu bayonot berilgan, 1914 yilda Avstriya-Vengriya imperatori Frants-Iosifning asosiy qarorgohlaridan biri boʻlgan — aynan oʻsha rahbarning harakatlari Birinchi jahon urushi boshlanishining bevosita sababi boʻlgan edi.

Baʼzan gapirgandan koʻra sukut saqlagan maʼqul. Agar sukut saqlanmasa, oʻz soʻzlari va fikrlarini yanada sinchiklab oʻylab koʻrish kerak. Moskvadan kelayotgan bir qator ogohlantirishlar — aslida aynan shu haqida.