Oʻzbekistonning JSTga aʼzo boʻlishi: oddiy fuqarolar va biznes uchun nimalar oʻzgaradi
**Oʻzbekistonning JSTga aʼzo boʻlishi: oddiy fuqarolar va biznes uchun nimalar oʻzgaradi**
Oʻzbekiston joriy yilda Jahon savdo tashkilotiga aʼzo boʻlish jarayonini yakunlashni rejalashtirmoqda. Ammo bu oddiy fuqarolarga nima beradi? Import tovarlari arzonlashadimi, ularning assortimenti kengayadimi, bu mahalliy ishlab chiqaruvchilarga qanday taʼsir qiladi va oʻzbek kompaniyalari xorijiy bozorlarga osonroq chiqa oladimi?
Mutaxassis taʼkidlaganidek, JSTga aʼzo boʻlishni faqat bojxona bojlarining pasayishi deb tushunmaslik kerak.
«Birinchi navbatda gap yanada ochiq, raqobatbardosh va oldindan prognoz qilish mumkin boʻlgan bozorni yaratish haqida bormoqda», – deya tushuntirdi mutaxassis.
Ahror Xolmanovning soʻzlariga koʻra, oddiy fuqarolar oʻzgarishlarni bir vaqtning oʻzida bir nechta yoʻnalishda his qilishlari mumkin. Avvalo, tovarlar va xizmatlar tanlovi koʻpayishi mumkin. Agar import uchun toʻsiqlar kamaysa va raqobat kuchaysa, mahalliy va xorijiy kompaniyalar yanada jozibador narxlar, yuqori sifat va yaxshiroq xizmat koʻrsatishni taklif qilgan holda xaridorlar uchun faolroq kurashishlariga toʻgʻri keladi.
Bunda narxlar koʻproq bozor konʼyunkturasiga bogʻliq boʻladi. Ekspertning soʻzlariga koʻra, JSTga aʼzo boʻlishga tayyorgarlik koʻrish jarayonidayoq Oʻzbekiston bir qator eksport subsidiyalarini bekor qildi, davlat korxonalarining ayrim alohida huquqlarini qisqartirdi hamda bojxona va texnik normalarni xalqaro standartlarga muvofiqlashtirishni boshladi.
Oʻzgarishlar xizmat koʻrsatish sohasiga ham taʼsir qilishi mumkin. Telekommunikatsiya, moliya, sugʻurta, logistika, turizm va boshqa tarmoqlarda raqobat kuchayishi mumkin. Bu, oʻz navbatida, yangi texnologiyalarning kirib kelishiga, xizmat koʻrsatish sifatining yaxshilanishiga va xizmatlar tanlovining kengayishiga olib kelishi mumkin.
«Oddiy fuqaro uchun JSTga aʼzo boʻlishning asosiy natijasini „hamma narsa arzonlashadi“ degan soʻzlar bilan emas, balki shunday tavsiflash toʻgʻriroq boʻladi: tanlov koʻpayadi, raqobat kuchayadi, sifatga boʻlgan talablar esa ortadi», – deb taʼkidladi Ahror Xolmanov.
### Import tovarlari arzonlashadimi?
Ekspert ayrim import tovarlari haqiqatan ham arzonlashishi mumkinligini istisno qilmaydi. Biroq, birdaniga barcha import tovarlari narxi pasayishini kutmaslik kerak. Uning soʻzlariga koʻra, import mahsulotlarining qiymati nafaqat bojxona bojiga bogʻliq. Unga valyuta kursi, transport va logistika xarajatlari, soliqlar, yetkazib beruvchilarning ustama haqi va ichki bozordagi raqobat darajasi ham taʼsir qiladi.
Shunga qaramay, bojlar pasayadigan yoki import osonlashadigan sohalarda narxlar tushishi mumkin. Ekspertning fikricha, bu birinchi navbatda Oʻzbekistonda ishlab chiqarilmaydigan yoki yetarli hajmda ishlab chiqarilmaydigan uskunalar, texnologiyalar, butlovchi qismlar va ayrim isteʼmol tovarlariga tegishli boʻlishi mumkin.
Shu bilan birga, arzonroq import nafaqat xaridorlarga foyda keltirishi mumkin. Agar mahalliy zavod yoki kompaniya xorijdan uskunalar, xomashyo yoki butlovchi qismlar sotib olsa, ularni olib kirish xarajatlarining kamayishi oʻz mahsulotlarining tannarxini ham pasaytirishi mumkin.
### Ayrim tovarlar, aksincha, qimmatlashishi mumkinmi?
Mutaxassis bunday stsenariyni ham istisno etmaydi.
«Ayrim korxonalar hozirda maxsus subsidiyalar, soliq yoki bojxona imtiyozlarini olmoqda. Agar JSTga aʼzo boʻlgandan keyin ushbu qoʻllab-quvvatlash choralarini oʻzgartirishga toʻgʻri kelsa, ayrim kompaniyalarning xarajatlari oshishi mumkin. Agar biznes qoʻshimcha xarajatlarni xaridorlar zimmasiga yuklasa, ayrim tovarlar qimmatlashishi mumkin», – deya tushuntirdi mutaxassis.
Narxlarga davlat tomonidan tartibga solinadigan narxlardan bozor narxlariga bosqichma-bosqich oʻtish ham taʼsir qilishi mumkin. Shu bilan birga, Ahror Xolmanov bunday oʻzgarishlarning hammasi ham aynan JSTga aʼzo boʻlish bilan bogʻliq emasligiga eʼtibor qaratadi. Ularning bir qismi Oʻzbekistonning bozor iqtisodiyotiga umumiy oʻtishi doirasida amalga oshirilmoqda.
Ishlab chiqaruvchilarda tovarlar xavfsizligi va sifatiga, jumladan, sanitariya, fitosanitariya va texnik normalarga qoʻyiladigan qatʼiy talablar tufayli ham qoʻshimcha xarajatlar yuzaga kelishi mumkin. Bunda xaridorlar uchun bu belgilangan standartlarga yaxshiroq javob beradigan xavfsizroq mahsulotni anglatadi.
Shu tariqa, mutaxassis taʼkidlaganidek, ayrim sohalarda dastlabki vaqtlarda narxlar haqiqatan ham oshishi mumkin. Biroq, JSTga aʼzo boʻlishdan maqsad narxlarni sunʼiy ravishda pasaytirish emas, balki raqobatni kuchaytirish va iqtisodiyot samaradorligini oshirishdir.
### Mahalliy ishlab chiqaruvchilar uchun nimalar oʻzgaradi?
JSTga aʼzo boʻlgandan soʻng, biznes uchun ayrim imtiyozlar va subsidiyalar qayta koʻrib chiqilishi mumkin. Xususan, bu mahsulotni eksport qilish yoki import oʻrniga mahalliy tovarlardan foydalanish sharti bilan taqdim etiladigan qoʻllab-quvvatlash choralariga taalluqlidir. Ahror Xolmanovning soʻzlariga koʻra, JST qoidalari ilmiy tadqiqotlar va innovatsiyalarni, infratuzilmani rivojlantirishni, kadrlar tayyorlashni, kichik biznesni qoʻllab-quvvatlashni, xalqaro standartlarni joriy etishni ragʻbatlantirishga imkon beradi. Davlat, shuningdek, eksportchilarni axborot bilan taʼminlashi va ularga maslahatlar berishi mumkin boʻladi.
«Siyosat „kimga imtiyoz berish kerak?“ degan modeldan „barcha korxonalar uchun qanday qilib yaxshi sharoitlar yaratish kerak?“ degan modelga oʻtadi», – deya tushuntirdi ekspert.
### Eksportchilarda qanday imkoniyatlar paydo boʻladi?
Vazirlikdan maʼlum qilishlaricha, JSTga aʼzo boʻlgandan soʻng, oʻzbek kompaniyalari uchun tashkilotga aʼzo mamlakatlar bozorlarida yanada barqaror va tushunarli xalqaro qoidalar asosida ishlash osonlashadi. Bu biznesga uzoq muddatli investitsiyalarni va eksport uchun ishlab chiqarishni kengaytirishni yaxshiroq rejalashtirish imkonini beradi.
Biroq, JSTga aʼzolikning oʻzi eksportning avtomatik ravishda oʻsishini anglatmaydi. Ekspertning fikricha, natija mahsulot sifati va narxiga, logistikaga, xalqaro sertifikatlarga, marketingga va kompaniyalarning tashqi bozorlarda raqobatlasha olish qobiliyatiga bogʻliq boʻladi.
### JSTga aʼzo boʻlish kimlarga yangi imkoniyatlar ochadi?
Ahror Xolmanov JSTga aʼzo boʻlish Oʻzbekistonga xususiy sektor katta rol oʻynaydigan yanada ochiq va raqobatbardosh iqtisodiyotga oʻtishda yordam berishi mumkin deb hisoblaydi.
Bundan tashqari, tashkilotga aʼzolik investorlar uchun sharoitlarni yaxshilashi mumkin. Mutaxassisning tushuntirishicha, ular uchun nafaqat soliqlar, balki kutilmaganda oʻzgarib ketmaydigan tushunarli, barqaror qoidalar ham muhimdir.
Vazirlik bahosiga koʻra, allaqachon yaxshi eksport salohiyatiga ega boʻlgan tarmoqlar koʻproq imkoniyatlarga ega boʻlishi mumkin. Ular qatoriga toʻqimachilik va tayyor kiyim-kechak, qishloq xoʻjaligi va oziq-ovqat mahsulotlarini qayta ishlash, IT, turizm, transport, logistika va professional xizmatlar kiradi. Import uskunalari va butlovchi qismlardan foydalanadigan korxonalar ham yutishi mumkin, chunki ulardan foydalanish imkoniyati osonlashadi.
Xorijiy raqobatdan kuchli himoyalangan sharoitda uzoq vaqt ishlagan, maxsus huquqlar, imtiyozli moliyalashtirish yoki boshqa afzalliklardan foydalangan va shu bilan birga samaradorlik boʻyicha xorijiy ishlab chiqaruvchilardan orqada qolayotgan kompaniyalar qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin.
Shu bilan birga, mutaxassis taʼkidlaganidek, vazifa mahalliy biznesni qoʻllab-quvvatlashsiz qoldirishdan iborat emas. Gap kompaniyalarni doimiy ravishda raqobatdan himoya qilish emas, balki ularni kuchliroq raqobatga bosqichma-bosqich tayyorlash haqida bormoqda. Buning uchun asosiy eʼtibor korxonalarni modernizatsiya qilish, mahsuldorlikni oshirish, xalqaro standartlarni joriy etish, eksportni rivojlantirish va biznesning moliyaviy resurslardan foydalanish imkoniyatlarini yaxshilashga qaratilishi lozim.
«JSTga aʼzo boʻlish – bu islohotlarning yakuni emas. Aksincha, u islohotlar va Oʻzbekistonning bozor iqtisodiyotiga yanada oʻtishi uchun tashqi institutsional tayanch vazifasini bajaradi», – deya xulosa qildi mutaxassis.