Oʻzbekistonliklar oʻz-oʻzini davolash va tibbiy maqsadlarda SIdan foydalanishga qanday munosabatda boʻlishadi. STADA tadqiqoti

Oʻzbekiston aholisi oʻz-oʻzini davolash va tibbiyotda SIdan foydalanishga qanday munosabatda. STADA tadqiqoti

STADA Health Report 2026 natijalari 7 oktyabr kuni Toshkentda taqdim etildi.

STADA farmatsevtika kompaniyasining bu yilgi tadqiqoti 20 ta davlatni — 18 ta Yevropa mamlakati, shuningdek, Oʻzbekiston va Qozogʻistonni qamrab oldi. U odamlar oʻz mamlakatlaridagi sogʻliqni saqlash tizimlarini qanday baholashi va oʻz sogʻligʻiga qanday gʻamxoʻrlik qilishini tushunishga yordam beradi. Bu yilgi soʻrovnomaning yangi elementi tibbiy maqsadlarda sunʼiy intellektdan foydalanishga bagʻishlangan blok boʻldi.

Onlayn-soʻrovnoma fevral-mart oylarida oʻtkazildi. Unda 18 yoshdan 99 yoshgacha boʻlgan 19 514 kishi ishtirok etdi. Xususan, Oʻzbekiston va Qozogʻistonda 1000 nafardan kishi oʻrtasida soʻrov oʻtkazildi.

Tashkilotchilarning maʼlumotlariga koʻra, tanlanmalar yosh, jins va yashash hududi boʻyicha reprezentativ boʻlgan. Oʻzbekiston uchun bu tadqiqotda ishtirok etish allaqachon toʻrtinchisidir.

Oʻzbekistonda respondentlarning 82 foizi davlat sogʻliqni saqlash tizimidan mamnun. Bu tadqiqot boʻyicha oʻrtacha koʻrsatkichdan (56%) 26 foiz punktga yuqoridir. 20 ta davlat ichida Oʻzbekiston Belgiyadan (ijobiy baho berganlar 86%) keyin ikkinchi oʻrinni egalladi. Taqqoslash uchun, Qozogʻistonda soʻrovda qatnashganlarning 43 foizi tizimdan mamnun.

Oʻzbekistonda sogʻliqni saqlash tizimidan toʻliq mamnun boʻlganlar 22 foizni, yana 60 foizi esa koʻproq mamnun boʻlganlarni tashkil etadi. Salbiy bahoni 14% bergan, qolganlar esa javob berishga qiynalgan. Shu bilan birga, ushbu maʼlumotlar soʻrov ishtirokchilarining sogʻliqni saqlash tizimini qanday qabul qilishini aks ettirishi va oʻz-oʻzidan davolash sifatini baholash emasligini taʼkidlash muhimdir.

Oʻzbekistonda erkaklar va ayollar oʻrtasida ham sezilarli farq koʻzga tashlanadi. Ayollar tizimga koʻproq ijobiy baho berishadi — erkaklar oʻrtasidagi 78 foizga nisbatan 86 foiz. Tadqiqot boʻyicha oʻrtacha manzara esa aksincha: erkaklarning 59 foizi va ayollarning 53 foizi mamnun.

Shu bilan birga, yuqori mamnuniyat ishtirokchilar muammolarni sezmayotganini anglatmaydi. Sogʻliqni saqlash vaziri lavozimida birinchi navbatda nimani oʻzgartirgan boʻlar edingiz, degan savolga oʻzbekistonlik respondentlarning 59 foizi qishloq joylarida va ularning fikricha, tibbiy xizmatlar yetarli boʻlmagan joylarda yordam olish imkoniyatini yaxshilashni tanlagan.

Yana 36 foizi birlamchi tibbiy yordam, jumladan, poliklinikalar va umumiy amaliyot shifokorlaridan foydalanish imkoniyatini oshirgan boʻlardi. Kutish vaqtini qisqartirish va tibbiyot xodimlari sonini koʻpaytirishni 35% qayd etgan. Qozogʻistonda birlamchi yordamdan foydalanish imkoniyatini 64% tanlagan — bu Oʻzbekistondagiga qaraganda sezilarli darajada koʻp.

Sogʻliqni saqlash uchun eng jiddiy muammolar qatorida oʻzbekistonliklar koʻpincha atrof-muhitning ifloslanishi, iqlim oʻzgarishi va ular bilan bogʻliq sogʻliq uchun xavflarni koʻrsatishgan — 52%. Semirib ketish va nosogʻlom turmush tarzini 44% qayd etgan.

Tibbiyot xodimlarining yetishmasligi va yordam kutishning uzoq vaqtini 35% jiddiy muammo deb hisoblaydi. Tadqiqot boʻyicha oʻrtacha hisobda bu ulush deyarli ikki baravar yuqori — 67%. Shunday qilib, Oʻzbekistonda yordam olish imkoniyatiga boʻlgan talab ekologiya va turmush tarzidan kuchli xavotirlanish bilan birlashadi.

Oʻzbekistonlik ishtirokchilarning aksariyati oʻz sogʻligʻiga gʻamxoʻrlik qilish qobiliyatiga ishonadi. Oʻzini ushbu jarayonni toʻliq yoki asosan boshqarishga qodir deb hisoblaydiganlar 85 foizni tashkil etadi — tadqiqot boʻyicha oʻrtacha 78 foizga nisbatan.

Shu bilan birga, profilaktik koʻriklarda ishtirok etish kamaymoqda. 2026 yilda Oʻzbekistondan boʻlgan respondentlarning 48 foizi mavjud koʻriklarning birortasidan ham oʻtmaydi — bu tadqiqot boʻyicha oʻrtacha koʻrsatkichdan (33%) koʻproqdir.

Soʻnggi yillarda Oʻzbekistonda profilaktik koʻriklarda ishtirok etish sezilarli darajada qisqardi. Barcha mavjud koʻriklardan oʻtadigan soʻrov ishtirokchilarining ulushi 2023 yildagi 38 foizdan 2025 yilda 31 foizgacha va 2026 yilda 16 foizgacha kamaydi. Shu bilan birga, birorta ham profilaktik koʻrikdan oʻtmaydiganlar ulushi 2023 yildagi 25 foizdan 2025 yilda 39 foizgacha va 2026 yilda 48 foizgacha oshdi.

Barcha mavjud koʻriklardan 16 foizi, ayrimlaridan esa 36 foizi oʻtadi. Taqqoslash uchun, 2023 yilda Oʻzbekistonda barcha mavjud koʻriklardan 38 foizi, 2025 yilda esa 31 foizi oʻtgan. Birortasidan ham oʻtmaganlar ulushi esa oʻsha yillar davomida 25 foizdan 39 foizgacha, keyin esa 48 foizgacha oshgan.

Shunday qilib, sogʻliqni boshqarish qobiliyatiga boʻlgan yuqori ishonch profilaktikada ishtirok etishning kamayishi bilan birlashadi. Shu bilan birga, 57% sogʻliqni saqlash tizimi tomonidan profilaktik koʻriklarning qoʻllab-quvvatlanishini ijobiy baholaydi.

Koʻriklar xarajatlarning eng talab yuqori boʻlgan yoʻnalishlaridan biri boʻlib qolmoqda. Agar ishtirokchilarda faqat sogʻliq uchun sarflanishi mumkin boʻlgan qoʻshimcha pul paydo boʻlsa, 32 foizi uni profilaktik koʻriklar va skrininglarga yoʻnaltirgan boʻlardi. Vitaminlar va ozuqaviy qoʻshimchalar sotib olishni 29% tanlagan.

Oʻzbekistonda ishtirokchilarning 92 foizi soʻrovnomada taklif qilingan sogʻliq bilan bogʻliq muammolardan kamida bittasini mustaqil ravishda hal qilishga tayyor. Qozogʻistonda bu koʻrsatkich 94 foizni tashkil etadi.

Oʻzbekiston aholisi koʻpincha mustaqil ravishda davolaydigan kasalliklar:

Soʻrovda qatnashganlarning atigi 8 foizi taklif qilingan vaziyatlarning birortasida ham oʻz-oʻzini davolashni maqbul deb hisoblamaydi.

Odamlarning oʻz-oʻzini davolashga tayanishining asosiy sababi — allaqachon mavjud boʻlgan tajribadir. Soʻrovda qatnashganlarning deyarli yarmi, yaʼni 49 foizi qaysi vositalar ularga yordam berishini allaqachon bilishini aytgan. Tibbiy yordamni uzoq kutishdan qochish istagini 25%, shifokor qabuliga muntazam ravishda pul toʻlay olmaslikni esa 17% qayd etgan.

Tadqiqot oʻtkazilgan mamlakatlar boʻyicha oʻrtacha hisobda yordam kutish oʻz-oʻzini davolashga ancha tez-tez sabab boʻladi — buni 47% koʻrsatgan. Oʻzbekistonda, hisobot mualliflari taʼkidlaganidek, mustaqil davolanish koʻproq shaxsiy tajriba va sogʻliqni nazorat qilishga intilish bilan bogʻliq.

Biroq, Oʻzbekistondan boʻlgan ishtirokchilarning 22 foizida allaqachon oʻz-oʻzini davolashning salbiy tajribasi boʻlgan. Bu Qozogʻistondagidan (15%) koʻproq va tadqiqotning oʻrtacha koʻrsatkichidan (9%) ikki baravardan ziyod yuqoridir.

Oʻzbekistonlik ishtirokchilar oʻrtasida sogʻliqni nazorat qilish uchun eng keng tarqalgan vosita — tonometrdir. Undan respondentlarning 50 foizi foydalanadi, tadqiqot boʻyicha oʻrtacha koʻrsatkich esa 58 foizni tashkil etadi.

Sogʻliq uchun mobil ilovalardan soʻrovda qatnashganlarning 25 foizi foydalanadi (oʻrtacha koʻrsatkich 39 foizga nisbatan). Fitnes-trekerlar va smart-soatlardan — 19% (32% ga nisbatan). Shunday qilib, bu vositalar Oʻzbekistonda tadqiqot oʻtkazilgan mamlakatlardagi oʻrtacha koʻrsatkichga qaraganda sezilarli darajada kamroq tarqalgan.

«Aqlli» tarozilardan ishtirokchilarning 19 foizi foydalanadi (oʻrtacha 27% ga nisbatan). Mustaqil tashxis qoʻyish uchun tahlillar va vositalarni 20% qayd etgan (22% ga nisbatan). Bu savolda bir nechta javob variantlarini tanlash mumkin edi.

Sogʻliq masalalarida SIdan Oʻzbekistondagi respondentlarning 55 foizi foydalanadi — bu tadqiqot boʻyicha oʻrtacha koʻrsatkich bilan bir xil. Qozogʻistonda bu koʻrsatkich sezilarli darajada yuqori — 71%. Undan faqat Ruminiya va Serbiya yuqoriroq boʻlib, u yerda ishtirokchilarning 74 foizi SIga murojaat qiladi.

Oʻzbekistonda SI uchun eng keng tarqalgan vazifa — shifokor qabulidan keyin qoʻshimcha fikr olishdir: soʻrovda qatnashganlarning 21 foizi SIdan shunday foydalanadi (tadqiqot boʻyicha oʻrtacha 16% ga nisbatan).

Yana 15 foizi tashxisni yaxshiroq tushunish uchun unga murojaat qiladi, xuddi shuncha odam — ovqatlanish, jismoniy faollik va turmush tarzi boʻyicha tavsiyalar olish uchun. SI yordamida shifokor qabuliga tayyorgarlik koʻrishga 14% harakat qiladi. Qozogʻistonda tashxisni tushunishda yordam berishni 32% qayd etgan — bu Oʻzbekistondagidan ikki baravardan koʻproqdir.

Texnologiyadan foydalanish yoshga qarab sezilarli darajada farq qiladi. Oʻzbekistonlik 35 yoshgacha boʻlgan ishtirokchilar orasida sogʻliq masalalarida SIni 69% qoʻllaydi, 55 yoshdan oshganlar orasida esa — 27%.

SIdan foydalanish har doim ham tibbiyot mutaxassisi oʻrniga unga murojaat qilishga tayyorlikni anglatmaydi. Oʻzbekistonda bunday imkoniyatni 45% maʼqullaydi — bu tadqiqot oʻtkazilgan 20 ta davlat orasida eng past koʻrsatkichdir. Qozogʻistonda esa, aksincha, eng yuqori koʻrsatkich — 74%. Oʻrtacha natija 58 foizni tashkil etadi.

Oʻzbekistondagi ijobiy javoblarning aksariyati shartlar bilan birga keladi: SIdan «ikkinchi fikr» sifatida, alohida masalalar uchun yoki tavsiyalarni tibbiyot mutaxassisi tekshirganidan keyin foydalanish. Qoʻshimcha shartlarsiz bunday maslahatni 8% maʼqullaydi.

Respondentlarning yarmi hozircha shifokorga murojaat qilish oʻrniga SI maslahatini koʻrib chiqishga tayyor emas. Bundan tashqari, 47% SI tashxisiga hech qachon tibbiyot mutaxassisi tashxisi kabi ishonmasliklarini maʼlum qilgan. Qozogʻistonda bu variantni 24% tanlagan.

Shu bilan birga, oʻzbekistonlik ishtirokchilarning 75 foizi shifokorning shaxsiy qabulini afzal koʻradi. 38 foizning fikricha, SI rivojlanishi bilan tibbiyot mutaxassislari insoniy aloqa va ishonch tufayli yanada muhimroq ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot boʻyicha oʻrtacha hisobda 30% shunday fikrda.

Oʻzbekistonda sogʻliq va turmush tarzi boʻyicha qarorlar koʻp jihatdan yaqinlarning fikri bilan bogʻliq. Ishtirokchilarning 55 foizi shifokorlar va boshqa tibbiyot mutaxassislariga, 53 foizi turmush oʻrtogʻi yoki sherigiga, 49 foizi oila aʼzolariga tayanadi. Farmatsevtlar va dorixona xodimlarining fikrini 43% hisobga oladi.

Tadqiqot boʻyicha oʻrtacha hisobda tibbiyot mutaxassislarining taʼsiri yuqoriroq: shifokorlarning fikri 77% uchun, farmatsevtlarniki esa 57% uchun muhim.

Shu bilan birga, Oʻzbekistonda madaniy va diniy eʼtiqodlarning roli koʻproq seziladi. Ularning taʼsirini oʻrtacha 19 foizga nisbatan 39 foiz qayd etgan. Davlat organlari va institutlariga ishtirokchilarning 31 foizi tayanadi (14% ga nisbatan).

Bu javoblar tibbiy maʼlumotlar insonga turli manbalardan kelishini, oilaning fikri esa ahamiyati jihatidan shifokor fikriga yaqinligini koʻrsatadi.

«Bugungi kunda Oʻzbekiston sogʻliqni saqlash tizimi tez oʻzgarmoqda va bu oʻzgarishlarni odamlarning oʻzlari sezayotgani juda muhim. Tadqiqot ishtirokchilarining yarmidan koʻpi tizimning raqamli imkoniyatlarini yuqori baholamoqda, yangi texnologiyalar, jumladan, sunʼiy intellektdan foydalanish ortib bormoqda. Shu bilan birga, tadqiqot mamlakatimizda sogʻliqqa boʻlgan munosabatning oʻziga xosligini juda yaxshi koʻrsatib beradi: inson uchun shifokor, oila va yaqinlar hamon muhim boʻlib qolmoqda. Shuning uchun texnologiyalarning rivojlanishi — bu sogʻliqni saqlashning odatiy modelidan voz kechish emas, balki uning ichida yangi imkoniyatlarning paydo boʻlishidir. Ular odamlarga oʻz sogʻligʻiga yaxshiroq gʻamxoʻrlik qilish va yanada ongli qarorlar qabul qilishda yordam berishi muhim», — dedi STADA kompaniyasining Oʻzbekistondagi bosh direktori Baxtiyor Hojimuhamedov.

Sogʻliqni saqlashning raqamli imkoniyatlarini — masalan, teletibbiyot va tibbiy ilovalarni — Oʻzbekistondan boʻlgan ishtirokchilarning 52 foizi ijobiy baholaydi (tadqiqot boʻyicha oʻrtacha 28% ga nisbatan).

Shu bilan birga, 52% raqamli infratuzilmaning yetarli darajada rivojlanmaganini jiddiy muammo deb hisoblaydi. Hisobot mualliflari buni allaqachon mavjud boʻlgan xizmatlarning ijobiy baholanishi va ularning keyingi rivojlanishini kutishning birlashuvi bilan izohlashadi.

Soʻrovda qatnashgan Oʻzbekiston aholisi hamon dorixonalarga shaxsan borishni afzal koʻradi. Dori-darmonlar va ozuqaviy qoʻshimchalarni shu tarzda sotib olishni Oʻzbekistondan boʻlgan ishtirokchilarning 63 foizi xohlaydi (tadqiqot boʻyicha oʻrtacha 49% ga nisbatan). Faqat onlayn ishlaydigan va jismoniy nuqtasi boʻlmagan dorixonaga 45% ishonishga tayyor emas (29% ga nisbatan).

Yangi dorixona xizmatlari orasida farmatsevt maslahatini olish imkoniyati bilan dori-darmonlarni uyga yetkazib berish eng koʻp talab qilinadigan xizmat boʻldi — uni 37% tanlagan. Dorixonalarning maslahatlar bilan kecha-yu kunduz ishlashini 33% koʻrishni istardi.

Taqdimotdan soʻng «Inson, shifokor va texnologiyalar: bugun sogʻliqni kim boshqaradi?» mavzusida munozara boʻlib oʻtdi. Ishtirokchilar oʻz-oʻzini davolash chegaralari, SI imkoniyatlari va profilaktikada atrof-muhitning rolini muhokama qilishdi.

Immunolog va allergolog Gulnora Jambekova, tibbiyot fanlari doktori, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Xalqaro molekulyar allergologiya markazi direktorining ilmiy ishlar boʻyicha oʻrinbosari, bronxial astma bilan ogʻrigan bemorlar misolini keltirdi.

Ahvoli yaxshilanganidan soʻng, agar shifokor davolanishni qanday davom ettirishni va uni qachon oʻzgartirish mumkinligini tushuntirmagan boʻlsa, inson ingalyatsion terapiyani mustaqil ravishda toʻxtatishi mumkin. Keyinchalik, ahvoli yomonlashganda, bemor tanish natijaga umid qilib, avvalgi preparat va dozaga qaytadi.

«Bu preparat yoki avvalgi doza ishlamasligi mumkin. Shuning uchun bu yerda shifokorsiz, albatta, iloj yoʻq», — dedi Gulnora Jambekova.

Uning soʻzlariga koʻra, davolanishni bekor qilish ortida shifokorning tushuntirish uchun vaqti yoʻqligi, bemorning moliyaviy qiyinchiliklari yoki chekka hududdan yana kelish imkoniyati yoʻqligi turishi mumkin. Shuning uchun shifokor va bemor, hatto ahvoli yaxshilanganda ham, keyingi davolanishni muhokama qilishlari muhimdir.

U alohida taʼkidladiki, shoshilinch vaziyatlarda — masalan, anafilaktik shok yoki hiqildoq shishishida — yordam olish oʻrniga SIga murojaat qilish bilan vaqtni yoʻqotib boʻlmaydi.

«Agar biz oʻsha daqiqalarda sunʼiy intellektga murojaat qiladigan boʻlsak, […] bemorni yoʻqotamiz», — deb taʼkidladi shifokor.

Sino AI sunʼiy intellekt va mashinaviy oʻqitishni strategik rivojlantirish boʻyicha direktori Nilufar Nosirjonova inson SIdan allaqachon tanlangan davolanishni tasdiqlashni soʻraganda yuzaga keladigan xavfga eʼtibor qaratdi.

Uning fikricha, foydali tibbiy yordamchi aniqlashtiruvchi savollar berishi kerak: insonda qanday alomatlar bor, ular qancha vaqt davom etmoqda, u qanday preparatlarni qabul qilmoqda. Xavfli alomatlar boʻlganda, tizim shifokorga yoʻnaltirishi kerak.

«SIning eng yaxshi javobi — u sizga aniqlashtiruvchi savollar berganidadir», — dedi Nilufar Nosirjonova.

U tibbiy maʼlumotlarni tushuntirish va davolanish boʻyicha qaror qabul qilishni ajratishni taklif qildi. SI tahlillarni tushunish va qabulga tayyorgarlik koʻrishda yordam berishi mumkin, ammo yakuniy qaror, uning soʻzlariga koʻra, mutaxassisda qolishi kerak.

«SI — tushuntirish uchun juda yaxshi assistent. […] Agar siz biror narsani tushunmasangiz, u yuz marta turli usullar bilan sizga tushuntirib berishi mumkin. Ammo qaror — bu har doim shifokorning ishi», — deb taʼkidladi u.

Raqamli sogʻliqni saqlash boʻyicha ekspert Farhod Furqatovning hisoblashicha, raqamli xizmatlar bemor va mutaxassis oʻrtasidagi masofani qisqartirishi kerak: maʼlumotlarni tezroq olish va tibbiy yordamga murojaat qilishga yordam berishi lozim.

U aqlli qurilmalar misolini keltirdi, ulardagi maʼlumotlarning bir qismi shifokorlarga uzatilishi mumkin. Koʻrsatkichlarning, masalan, qon bosimi yoki haroratning sezilarli darajada oʻzgarishi mutaxassisga murojaat qilish uchun sabab boʻlishi kerak.

Farhod Furqatov, shuningdek, SI bilan ishlashni maktabdanoq oʻrgatish zarurligini taʼkidladi, chunki bolalar kundalik savollarga javob olish uchun unga murojaat qilish odati bilan ulgʻaymoqda.