Oʻzbekistonda xavfli chiqindilarni tsement pechlarida qayta ishlash imkoniyatlari oʻrganilmoqda

Oʻzbekistonda xavfli chiqindilarni tsement pechlarida qayta ishlash imkoniyatlari koʻrib chiqilmoqda

BMTning Oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkiloti (FAO), Chiqindilarni boshqarish va tsirkulyar iqtisodiyotni rivojlantirish agentligi hamda Oʻzbekiston tsement tarmogʻi vakillari xavfli chiqindilarning ayrim turlarini tsement pechlarida qayta ishlash variantini muhokama qildilar.

Davra suhbati 23 sentyabr kuni Toshkentda boʻlib oʻtdi, deb xabar berdi

Ishtirokchilar birgalikda qayta ishlash deb ataladigan usul haqida gapirdilar, bunda chiqindilardan tsement ishlab chiqarishda muqobil yoqilgʻi yoki xomashyo sifatida foydalanilishi mumkin. Bunday texnologiya bir qator mamlakatlarda ayrim turdagi chiqindilarni yoʻqotish uchun allaqachon qoʻllanilmoqda.

Tashkilotchilarning maʼlumotlariga koʻra, Oʻzbekistonning xavfli chiqindilarni zararsizlantirish va yoʻq qilish boʻyicha imkoniyatlari hozircha cheklangan boʻlib qolmoqda, bu esa atrof-muhit va aholi salomatligi uchun xavf tugʻdiradi.

Uchrashuv ishtirokchilari Ozarbayjon tajribasini oʻrgandilar, u yerda FAO koʻmagida barqaror organik ifloslantiruvchilarni oʻz ichiga olgan pestitsid chiqindilarini tsement pechlarida qayta ishlash boʻyicha nazorat qilinadigan sinovlar oʻtkazilgan.

Yigʻilishda, shuningdek, ehtimoliy tajriba oʻtkazilishidan oldin hal qilinishi kerak boʻlgan meʼyoriy, ruxsat beruvchi, infratuzilmaviy va investitsiyaviy masalalar muhokama qilindi. Ishlab chiqarish maydonchalarini texnik baholash uchun alohida tsement korxonalari tanlab olinishi mumkin.

«Ushbu davra suhbati imkoniyatlarni baholash, manfaatdor tsement korxonalarini aniqlash hamda har qanday pilot operatsiyani amalga oshirish imkoniyatini koʻrib chiqishdan oldin bajarilishi kerak boʻlgan texnik, meʼyoriy va ekologik talablarni belgilash uchun birinchi qadamdir», — dedi FAOning qishloq xoʻjaligi boʻyicha mutaxassisi va loyihaning yetakchi texnik xodimi Artur Shamilov.

Pilot loyihada qaysi korxonalar ishtirok etishi mumkinligi, chiqindilarning qaysi turlari va hajmlarini qayta ishlash rejalashtirilayotgani, shuningdek, atrof-muhitga taʼsir qanday nazorat qilinishi xabarda aniqlashtirilmagan.

Muhokama Yevropa Ittifoqi tomonidan moliyalashtiriladigan, qiymati 3,9 mln yevro boʻlgan FAOning «Xavfli kimyoviy moddalarni oqilona boshqarish uchun texnik koʻmak» loyihasi doirasida boʻlib oʻtdi.

Loyiha 2024 yilda ishga tushirilgan. U eskirgan pestitsidlar va ifloslangan tuproqlar hajmini baholashni, kimyoviy moddalarni boshqarish tizimini takomillashtirishni va oʻta xavfli pestitsidlardan foydalanishni qisqartirishni nazarda tutadi. Oʻsha vaqtga kelib Oʻzbekistonda eskirgan yoki taqiqlangan pestitsidlar va zaharli kimyoviy moddalar idishlari koʻmilgan sakkizta obʼyekt konservatsiya qilingan, yana ikkita obʼyektda konservatsiya ishlari boshlangan edi.

Bundan tashqari, 2025 yilning iyun oyida Oʻzbekiston Saudiya Arabistonining Vision International Investment va Frantsiyaning Suez kompaniyalari bilan qiymati 78 mln dollar boʻlgan xavfli sanoat chiqindilarini boshqarish boʻyicha alohida loyihani amalga oshirishga kelishib oldi. U ixtisoslashtirilgan poligonlarni tashkil etish, chiqindilardan yoqilgʻi ishlab chiqarish va ularni termik qayta ishlash korxonasini qurishni nazarda tutadi.

Birgalikda qayta ishlash texnologiyasi, xususan, Xavfli chiqindilarni chegaralararo tashish va ularni yoʻq qilishni nazorat qilish toʻgʻrisidagi Bazel konventsiyasida tavsiflangan. Birgalikda qayta ishlashda chiqindilar oddiy yoqilgʻi va xomashyo bilan birga tsement pechiga uzatiladi. Chiqindilarning yonuvchi qismi koʻmir yoki boshqa yoqilgʻini qisman almashtiradi, ularning tarkibidagi mineral komponentlar esa tsement klinkeri tarkibiga kirishi mumkin. Pechdagi alanga harorati taxminan 2000 darajaga, qayta ishlanayotgan material harorati esa 1450 darajaga yetadi; yuqori haroratning uzoq vaqt taʼsir qilishi organik ifloslantiruvchilarni parchalash imkonini beradi.

Hosil boʻlgan kul asosan klinker tarkibiga kiradi, shuning uchun odatda koʻmishni talab qiladigan alohida qoldiq qolmaydi. Biroq, bu texnologiya barcha xavfli chiqindilar uchun mos kelavermaydi: ularning tarkibini oldindan tahlil qilish, nazorat qilinadigan tarzda uzatish va chiqindilar, jumladan, ogʻir metallar, dioksinlar va boshqa toksik birikmalar chiqarilishini doimiy monitoring qilish talab etiladi.