Oʻzbekistonda gender tengligi: qonun nimalarni kafolatlaydi va 2030 yilga kelib nimalar oʻzgaradi

**Oʻzbekistonda gender tengligi: qonun nimalarni kafolatlaydi va 2030 yilga kelib nimalar oʻzgaradi**

Soʻnggi yillarda Oʻzbekistonda ayollar va erkaklar tengligiga oid huquqiy baza sezilarli darajada kengaydi. Ayollarga mehnat, siyosat, davlat xizmati sohalarida hamda zoʻravonlikdan himoya qilishda qoʻshimcha kafolatlar berildi. Endilikda asosiy masala bu meʼyorlar kundalik hayotda qanchalik ishlayotgani va 2030 yilga kelib nimalar oʻzgarishidadir.

Bugungi kunda Oʻzbekistonda gender tengligi haqida nafaqat ayollar huquqlari kontekstida soʻz yuritilmoqda. Mavzu asta-sekin amaliy ahamiyat kasb etmoqda: qancha ayol rahbarlik lavozimlarini egallab turibdi, ular uchun karyera qilish qanchalik yengil, ish va oilani birday olib bora oladilarmi hamda huquqlari buzilganda qayerga murojaat qilishni bilishadimi.

2026 yil may oyida Oliy Majlis Senati Kengashi 2030 yilgacha boʻlgan davrda gender tenglikka erishish strategiyasining maqsadli koʻrsatkichlarini tasdiqladi. Hujjatda ilk bor davlat yaqin yillarda qanday natijalarga erishishni rejalashtirayotgani shu qadar batafsil belgilab berildi.

Biroq 2030 yil raqamlariga oʻtishdan oldin, bugungi kunda ayollar va erkaklar qanday huquqlarga ega ekanini tushunib olish muhimdir.

### Teng huquqlar Konstitutsiyada mustahkamlangan

Gender tengligining konstitutsiyaviy asosi 2023 yilda qabul qilingan Konstitutsiyaning yangi tahririda paydo boʻldi.

58-moddada xotin-qizlar va erkaklar teng huquqlarga ega ekanligi bevosita mustahkamlab qoʻyilgan. Davlat, shuningdek, jamiyat va davlat ishlarini boshqarishda, shuningdek, jamiyat hayotining boshqa sohalarida ularning huquq va imkoniyatlari tengligini taʼminlash majburiyatini oladi.

Gap faqat ayol va erkak huquqlarining rasmiy tengligi haqida ketayotgani yoʻq. Davlat bu imkoniyatlarni amalda roʻyobga chiqarish mumkin boʻlgan sharoitlarni yaratishi kerak.

Mehnat sohasi uchun ham alohida kafolatlar nazarda tutilgan. Xususan, qonunchilik ayollarni homiladorlik va farzandlari borligi bilan bogʻliq kamsitishlardan himoya qiladi.

2019 yilda qabul qilingan «Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari toʻgʻrisida»gi Qonun asosiy maxsus hujjat boʻlib qolmoqda. Keyingi yillarda unga oʻzgartirishlar, jumladan gender auditi va jamoatchilik nazorati mexanizmlariga oid tuzatishlar kiritildi.

### Ishdagi tenglik — bu faqat ish haqi emas

Eng nozik mavzulardan biri — bu ish.

Qonunchilik ayollar va erkaklarga mehnat munosabatlari, kasbga oʻqitish va xizmatda koʻtarilishda teng huquq va imkoniyatlarni kafolatlaydi. Teng mehnat uchun teng haq toʻlash printsipiga alohida eʼtibor qaratilmoqda.

Ammo amaliyotda faqat huquqiy meʼyorlarning oʻzi yetarli emas. Ayol kishi karyerada oʻsish huquqiga ega boʻlishi mumkin, ammo shu bilan birga, birinchi navbatda aynan u farzandlar va uy ishlari bilan shugʻullanishi kerak degan kutishlarga duch kelishi mumkin.

Shu sababli, soʻnggi yillarda nafaqat teng huquqlar, balki teng imkoniyatlar haqida ham tobora koʻproq gapirilmoqda.

Bunday yondashuv davlat hujjatlarida ham oʻz ifodasini topgan. Gender tengligi strategiyasida vazifalar qatorida ayollarning iqtisodiyot, siyosat va davlat boshqaruvidagi ishtirokini kengaytirish, shuningdek, gender statistikasi va gender yoʻnaltirilgan byudjetlashtirishni rivojlantirish qayd etilgan.

### Rahbarlik lavozimidagi ayol endi mustasno hol emas

Ehtimol, eng sezilarli oʻzgarishlardan biri — ilgari asosan erkaklarniki deb hisoblangan kasblarda ayollarning paydo boʻlishidir.

Yaxshi misol — Oʻzbekiston Milliy gvardiyasi xodimi Olga Shaumarova. Milliy axborot agentligiga bergan intervyusida u bunday sohada ayolning roli haqidagi stereotiplarga duch kelishiga toʻgʻri kelayotgani haqida gapirib bergan edi.

«Stereotiplar mavjud, masalan, ayol kishi rahbarlik lavozimlarini egallamasligi kerak degan qarashlar bor», — deb taʼkidlagan edi Shaumarova. Uning soʻzlariga koʻra, ayollar texnik kasblarda, jumladan IT va muhandislik mutaxassisliklarida ham yuqori natijalarga erishishga qodir.

Shu bilan birga, u masalaning boshqa tomoniga — kasbiy hayot va oilani birday olib borish zaruratiga ham eʼtibor qaratdi. Uning taʼkidlashicha, bunda yaqinlarning qoʻllab-quvvatlashi katta rol oʻynaydi.

Bunday voqealar tenglik haqidagi suhbat asta-sekin qonun shakllari doirasidan chiqayotganini koʻrsatadi. Ayol uchun nafaqat maʼlum bir lavozimni egallashga ruxsat berilgani, balki u uchun real raqobatlasha olish va farzand tugʻilganidan keyin ham karyerasini davom ettirish imkoniyati muhimdir.

### Nomzodlar orasida 40 foiz ayollar

Siyosiy soha uchun alohida mexanizmlar nazarda tutilgan.

Oʻzbekiston Saylov kodeksida siyosiy partiyalar tomonidan koʻrsatiladigan deputatlikka nomzodlar orasida ayollar soni kamida 40 foizni tashkil etishi kerakligi belgilangan. Partiya roʻyxatlari uchun yana bir qoida amal qiladi: roʻyxatdagi ketma-ketlik boʻyicha har besh nafar nomzodning kamida ikki nafari ayol kishi boʻlishi kerak. Mahalliy Kengashlarga nomzodlar uchun ham ayollarning shunga oʻxshash eng kam ulushi belgilangan.

Bu shuni anglatadiki, ayollarning siyosatdagi vakilligi masalasi endilikda faqat umumiy tenglik printsipi bilan emas, balki aniq qonunchilik mexanizmi bilan tartibga solinmoqda.

BMT taraqqiyot dasturining Oʻzbekistondagi doimiy vakili Akiko Fudzii 2026 yil may oyida keltirgan maʼlumotlarga koʻra, mamlakatda deputatlar orasida ayollar ulushi 38 foizga yetdi. U, shuningdek, ayollarning davlat boshqaruvidagi ishtiroki kengayayotganini va ayollar tadbirkorligi rivojlanayotganini taʼkidladi.

Fudzii ayollarning muhim qarorlar qabul qilishdagi ishtiroki keyingi oʻzgarishlar uchun katta ahamiyatga ega ekanini urgʻuladi.

### Ayollarning oʻzlari nima deydi?

Gender tengligi haqida gap ketganda, hamma narsani statistikaga taqab qoʻyish joʻn narsa. Ammo foizlar ortida aniq taqdirlar turadi.

Dzyudo boʻyicha olimpiya chempioni, shuningdek, ayollarni qoʻllab-quvvatlash masalalari bilan shugʻullanuvchi Diyora Keldiyorova oʻz tajribasi haqida gapirib bergan edi.

Uning soʻzlariga koʻra, jamiyatda hali ham ayollarga nisbatan stereotiplar va ishonchsizlik saqlanib qolmoqda. U ayol kishi taʼlim olish, karyera qilish va tanlagan sohasida rivojlanish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak deb hisoblaydi.

Sportchining oʻzi uchun bu mavzu nazariy emas. Keldiyorova 2023 yilgi Osiyo oʻyinlaridagi gʻalabadan soʻng, sportchilarni ragʻbatlantirish masalasi teng boʻlmagan tarzda hal qilinganida, buni kamsitish koʻrinishi sifatida qabul qilgani va oʻz noroziligini ochiq bildirganini soʻzlab bergan edi. Uning aytishicha, shundan soʻng vaziyat oʻzgargan.

«Ayolga ishonish va uni qoʻllab-quvvatlash kerak», — degan edi sportchi ayollar yetakchiligiga boʻlgan munosabatini tushuntirib.

Shu bilan birga, uning shaxsiy tarixi karyera va oila bir-biriga zid boʻlishi shart emasligini koʻrsatadi. Oila qurganidan soʻng Keldiyorova sportdagi karyerasini davom ettirdi, kasbiy rejalarida esa turmush oʻrtogʻi va uning ota-onasi tomonidan ham qoʻllab-quvvatlandi.

Boshqa bir misol — Milliy gvardiya xodimi va uch farzandning onasi Olga Shaumarova. OʻzA bilan suhbatda u ayollarga nafaqat ishlash imkoniyati, balki ijtimoiy va huquqiy yordam ham zarurligini taʼkidladi. Zarur choralar qatorida u maslahat markazlarini va ayol rahbarlarni tayyorlash dasturlarini rivojlantirishni tilga oldi.

### Qonun kamsitishdan himoya qilishni nazarda tutadi

Oʻzbekiston qonunchiligi bevosita va bilvosita kamsitishni farqlaydi.

Bevosita kamsitish — bu insonning huquqlari bevosita jinsi sababli cheklanadigan vaziyatdir. Bilvosita kamsitish esa rasman bir xil boʻlgan qoida amaliyotda guruhlardan biri uchun kamroq qulay sharoitlarni yaratganda yuzaga kelishi mumkin.

Qonun, shuningdek, agar amaliy tenglikka erishish uchun zarur boʻlsa, maxsus vaqtinchalik choralarni ham nazarda tutadi.

Agar huquqlar buzilgan boʻlsa, fuqaro vakolatli organlarga yoki sudga murojaat qilishi mumkin. Shu tariqa, gender tengligi — bu nafaqat davlat siyosati, balki himoya qilish mumkin boʻlgan yuridik huquq hamdir.

Tenglik masalasini ayollar xavfsizligidan ayri holda koʻrib chiqish mumkin emas.

Oʻzbekistonda 2019 yildan beri xotin-qizlarni tazyiq va zoʻravonlikdan himoya qilish toʻgʻrisidagi maxsus qonun amal qilmoqda. U jabrlanganlarni himoya qilishning turli choralarini nazarda tutadi. Vositalardan biri himoya orderidir.

2023 yilgi oʻzgarishlardan soʻng himoya orderi mexanizmi qoʻshimcha ravishda kengaytirildi. Hujjat, xususan, zoʻravonlik sodir etishni taqiqlashni va jabrlanuvchi bilan muloqot qilishga muayyan cheklovlarni nazarda tutishi mumkin.

2024 yilda jabrlanganlarga ijtimoiy xizmatlar koʻrsatishning qoʻshimcha mexanizmlari ham joriy etildi. Xususan, tazyiq va zoʻravonlik holatlari toʻgʻrisidagi xabarlar ichki ishlar organlari tomonidan roʻyxatga olinishi mumkin, nazarda tutilgan hollarda esa ayollarga va ularning voyaga yetmagan farzandlariga shoshilinch yordam koʻrsatiladi.

Biroq mutaxassislar va huquq himoyachilari boshqa muammoga eʼtibor qaratishmoqda: ayol kishi nafaqat himoyalanish huquqiga ega boʻlishi, balki qayerga murojaat qilishni bilishi hamda murojaat haqiqatan ham yordamga olib kelishiga amin boʻlishi kerak.

### 2030 yilgacha nimalar oʻzgaradi?

Gender tengligi strategiyasining 2026 yil may oyida tasdiqlangan maqsadli koʻrsatkichlari oʻzgarishlarni endilikda nafaqat umumiy bayonotlar, balki aniq raqamlar boʻyicha ham baholash imkonini beradi.

Shunday qilib, rahbarlik lavozimlaridagi ayollar ulushi 2026 yildagi 30,2 foizdan 2030 yilga kelib 35 foizga oʻsishi kerak.

Milliy kadrlar zaxirasidagi ayollar ulushi 27 foizdan 40 foizga oshishi kerak. Sudyalar orasidagi ayollar ulushi — 15,4 foizdan 30 foizgacha.

Davlat ishtirokidagi korxonalarning kuzatuv kengashlari uchun ham alohida koʻrsatkichlar belgilangan: 2026 yildagi 7 foizdan 2030 yilga kelib 9 foizgacha.

Milliy kadrlar zaxirasidagi ayollarni rahbarlik lavozimlariga tayinlash boʻyicha ham koʻrsatkichlar nazarda tutilgan — 2026 yildagi 10 foizdan 2030 yilda 22 foizgacha.

Yaʼni, gap shunchaki ayol rahbarlar sonini oshirish niyati haqida ketayotgani yoʻq. Davlat natijani kuzatib borish mumkin boʻlgan aniq oraliq qiymatlarni belgilab oldi.

### Nima uchun faqat statistikaning oʻzi yetarli boʻlmaydi?

Mutaxassislarning taʼkidlashicha, real tenglik uchun nafaqat miqdoriy koʻrsatkichlar muhim.

2025 yilda eʼlon qilingan intervyuda Oʻzbekiston Respublikasi Inson huquqlari boʻyicha milliy markazi direktori oʻrinbosari Dilnoza Muratova gender siyosati sohasida qarorlar qabul qilish uchun maʼlumotlarning ahamiyatini taʼkidlagan edi.

Aynan shuning uchun yaqin yillarda gender statistikasi, davlat organlari va tashkilotlarining auditi, shuningdek, qonunchilikni yuzaga kelishi mumkin boʻlgan kamsitishlar boʻyicha tahlil qilish katta ahamiyatga ega boʻladi.

Boshqacha aytganda, savol faqat «Rahbarlik lavozimlarida qancha ayol ishlamoqda?» deb qoʻyilmaydi.

Shuningdek, nima uchun baʼzi ayollar rahbarlik pozitsiyalarigacha yetib borishi, boshqalari esa karyerasini toʻxtatishi, farzand tugʻilgandan keyin qanday toʻsiqlar paydo boʻlishi, kasbiy qayta tayyorlash qanchalik muyassarligi va ayollar oʻzlarining qonuniy huquqlarini bilishlarini tushunish kam muhim emas.

### 2030 yilgacha bir necha yil qoldi

Bugungi kunda Oʻzbekistonda ayollar va erkaklar tengligini tartibga soluvchi yetarlicha keng huquqiy baza amal qilmoqda. Konstitutsiya huquqlar tengligini mustahkamlaydi, maxsus qonun kamsitishni taqiqlaydi, Saylov kodeksi nomzodlar orasida ayollarning eng kam vakilligini belgilaydi, alohida meʼyorlar esa mehnat va oilaviy munosabatlarni tartibga soladi.

Zoʻravonlikdan himoya qilish mexanizmlari ham mavjud.

Keyingi bosqich — bularning barchasi real hayotda qanchalik ishlayotganini tekshirishdir.

2026–2030 yillarga tasdiqlangan koʻrsatkichlar bunday tekshiruvni aniq yoʻnalishlar boʻyicha oʻtkazish imkonini beradi: davlat xizmati, rahbarlik lavozimlari, kadrlar zaxirasi, sudyalar korpusi, siyosiy partiyalar va ayollarning qarorlar qabul qilishdagi ishtiroki.

Shu bilan birga, lavozimlarda ayollar sonining ortishining oʻzigina hamma muammolar hal qilinganini anglatmaydi. Koʻp ayollar uchun tenglik masalasi juda erta — taʼlim olish, kasb tanlash, ishga joylashish, farzand tugʻilgandan keyin karyerasini davom ettirish yoki huquqlari buzilgan taqdirda himoya olish imkoniyatidan boshlanadi.

2030 yilga borib strategiya natijasi koʻp jihatdan ushbu mexanizmlarning amaliyotda qanchalik samarali ishlashiga bogʻliq boʻladi.

Hozircha esa Oʻzbekiston umumiy tenglik printsipidan aniq koʻrsatkichlar va nazorat tizimiga oʻtmoqda deb aytish mumkin. Va endi asosiy koʻrsatkich qabul qilingan hujjatlar soni emas, balki bu oʻzgarishlar ayollarning kundalik hayotida qanchalik sezilarli boʻlishidir.