Oʻzbekistonda bolalar onkologiyasi. Yerta tashxis qoʻyish, davolanishning hamyonbopligi va omon qolishning yangi koʻrsatkichlari

**Oʻzbekistonda bolalar onkologiyasi: erta tashxislash, davolanishning ommabopligi va omon qolish boʻyicha yangi koʻrsatkichlar**

Har yili Oʻzbekistonda 2,5 mingdan ortiq bola birinchi marta xavfli oʻsimta yoki gemoblastoz haqida bilib oladi. Ixtisoslashtirilgan yordam imkoniyatlari kengayayotgan boʻlsa-da, kech aniqlash, dori-darmonlarning ommabopligi va Toshkentga borish zarurati hali ham jiddiy muammo boʻlib qolmoqda. Hokimiyat organlari 2030 yilga kelib davolash tizimini oʻzgartirishni, asosiy eʼtiborni erta tashxislash, hududiy infratuzilmani rivojlantirish va omon qolish koʻrsatkichini oshirishga qaratishni rejalashtirmoqda.

Umuman olganda, mamlakatda har yili 5 mingga yaqin bolaga birinchi marta onkologik, gematologik yoki immun kasalligi tashxisi qoʻyiladi. Milliy registr maʼlumotlariga koʻra, 2024 yilda 2 416 ta xavfli oʻsimta va gemoblastozning yangi holati qayd etilgan boʻlsa, 2025 yilda bu koʻrsatkich 2 534 tani tashkil etdi.

Bolalar onkologiyasi tizimi qanday transformatsiya qilinayotgani, qaysi natijalarga erishilgani hamda bemorlar va ularning oilalari qanday qiyinchiliklarga duch kelayotgani haqida Podrobno.uz muxbiri Bolalar onkologiyasi, gematologiyasi va klinik immunologiyasi ilmiy-amplik tibbiyot markazi direktori, tibbiyot fanlari doktori, professor Jamila Poʻlatova, direktorning tibbiy ishlar boʻyicha oʻrinbosari, markaz bosh shifokori Dilnoza Agzamxodjayeva va markazning statistika boʻlimi mudiri Lola Qosimbekova bilan suhbatlashdi.

### Minglab bemorlar va kech tashxislash muammosi

Mamlakatda onkologik, gematologik, immunologik va ayrim kam uchraydigan kasalliklarga chalingan 16,5 mingdan ortiq bola ixtisoslashtirilgan hisobda turadi. Shu bilan birga, onkologik va gematologik kasalliklar boʻyicha 7 897 nafar bola kuzatuvda.

Markazning statistika boʻlimi mudiri Lola Qosimbekova tushuntirganidek, umumiy kontingentga xavfsiz va xavfli oʻsimtalari boʻlgan bemorlar kiradi, shuning uchun bu raqamlarni saraton bilan ogʻrigan bolalar soniga tenglashtirib boʻlmaydi.

Hisobda turgan bemorlar sonining ortishi kasallanishning koʻpayishini anglatmaydi. Statistikaga roʻyxatga olishning toʻliqligi, kuzatuv davomiyligi va davolash natijalarining yaxshilanishi taʼsir qiladi. Yagona milliy registrning yaratilishi hududlarning dori-darmonlar, tashxis qoʻyish uskunalari, shifoxona oʻrinlari va tibbiy kadrlarga boʻlgan ehtiyojini aniqroq baholash imkonini beradi.

Bolaning mutaxassislarga qaysi bosqichda murojaat qilishi juda muhimdir.

Markaz maʼlumotlariga koʻra, solid xavfli oʻsimtalari boʻlgan bolalarning 70% dan ortigʻi III–IV bosqichlarda kelgan. Xususan leykoz kiradigan gemoblastozlarda ham tez-tez ogʻir asoratlar bilan kechadigan kech tashxislash kuzatilgan. Shu bilan birga, koʻplab solid oʻsimtalar uchun ishlatiladigan toʻrt bosqichga boʻlishni gemoblastozlarga mexanik ravishda qoʻllab boʻlmaydi.

"Kech aniqlash — noxush oqibatlarning omillaridan biridir", — deb tushuntirdi markaz direktori Jamila Poʻlatova.

Shu bilan birga, soʻnggi maʼlumotlar ijobiy dinamikani koʻrsatmoqda. Solid xavfli oʻsimtalarni erta aniqlash ulushi 2023 yildagi 23% dan 2025 yilda 28% gacha oshdi. Xavfli onkologik kasalliklarda bir yillik omon qolish koʻrsatkichi 37% dan 44,5% gacha, gemoblastozlarda esa 17% dan 42% gacha oshdi.

2030 yilga kelib milliy strategiyada erta aniqlash ulushini 65% gacha oshirish va kamida 60% besh yillik omon qolishga erishish nazarda tutilgan. Shu bilan birga, yangi taqqoslanadigan bemorlar guruhlari uchun uzoq muddatli natijalarni uzil-kesil baholash registr maʼlumotlarini toʻplashni talab qiladi.

### Bolalar nega saraton bilan ogʻrishadi

Bolalar onkologik kasalliklari ularni kattalar onkologiyasidan ajratib turadigan xususiyatlarga ega. Ular organizmning oʻsishi va rivojlanishi jarayonida yuzaga keladigan hujayralarning genetik materialidagi oʻzgarishlar bilan bogʻliq. Odatda, bunday oʻzgarishlar oʻz-oʻzidan sodir boʻladi, garchi baʼzi bolalarda irsiy moyillik mavjud boʻlsa ham.

Markaz direktori Jamila Poʻlatovaning soʻzlariga koʻra, aksariyat hollarda bolalar onkologik kasalliklari bolaning turmush tarzi bilan bogʻliq emas.

Bunday kasalliklarning aksariyati uchun hali ishonchli birlamchi profilaktika mavjud emas. Shu sababli, tibbiy yordamga oʻz vaqtida murojaat qilish, xavotirli alomatlarni aniqlash va aniq tashxis qoʻyish juda muhimdir.

Bolalar onkologiyasi alohida yondoshuv va ixtisoslashtirilgan tibbiy xizmatni talab qiladi. Bolalarda oʻsimtalarning tuzilishi, ularning molekulyar xususiyatlari, davolashga boʻlgan reaktsiyasi va uzoq muddatli asoratlar xavfi farq qiladi. Bundan tashqari, terapiya bemorning yoshi, tana vazni, tana yuzasi maydoni va aʼzolarining holatini hisobga olishi kerak.

Jamila Poʻlatovaning soʻzlariga koʻra, morfologik va molekulyar tashxislashni, xavflarni baholashni va davolashning ixtisoslashtirilgan protokollarini birlashtirgan kompleks yondoshuv zarur. Ishda bolalar onkolog-gematologlari, xirurglar, radiologlar, diagnostlar, farmatsevtlar va hamshiralar ishtirok etadi. Asoratlarning oldini olish, reabilitatsiya, psixologik yordam va uzoq muddatli davolanish paytida oʻqishni davom ettirish imkoniyati ham kam ahamiyatga ega emas.

"Oʻz vaqtida tashxis qoʻyilganda va toʻgʻri davolanganda, koʻplab bolalarda sogʻayib ketish uchun real imkoniyat mavjud", — deb taʼkidladi Jamila Poʻlatova.

Taqqoslash uchun, daromadi yuqori boʻlgan mamlakatlarda onkologik kasalliklarga chalingan bolalarning besh yillik omon qolish koʻrsatkichi 80% dan oshadi. Oʻzbekiston uchun shunga oʻxshash natijalarga erishish nafaqat davolash usullarini takomillashtirishni, balki bemorning butun yoʻnalishini — shifokorga birinchi tashrifdan tortib, terapiyaning tugashi va keyingi kuzatuvgacha boʻlgan jarayonni oʻzgartirishni talab qiladi.

### Hududlarda davolanish va Toshkentga safarlar

Bugungi kunda onkologik va gematologik kasalliklarga chalingan bolalarning salmoqli qismi murakkab tashxis qoʻyish va yuqori texnologiyali davolanish uchun Toshkentga yuboriladi. Bunday safarning zarurati tashxisga, ahvolning ogʻirligiga va yashash joyidagi tibbiyot muassasasining imkoniyatlariga bogʻliq.

Viloyat bolalar koʻp tarmoqli tibbiyot markazlarida va Qoraqalpogʻiston Respublikasida bolalar onkologiyasi va gematologiyasi boʻlimlari faoliyat yuritmoqda. Ular davolashning alohida bosqichlarini, tutib turuvchi terapiyani va kuzatuvni taʼminlaydi. Biroq, bu boʻlinmalarning imkoniyatlari turlicha.

Toshkentdagi Ilmiy-amaliy tibbiyot markazi hududiy muassasalarga ilmiy-metodik yordam koʻrsatadi, klinik protokollarni joriy etishga, mutaxassislarni tayyorlashga va teletibbiyot konsultatsiyalarini oʻtkazishga yordam beradi. Shu bilan birga, hududiy boʻlimlar markazning filiallari emas, balki koʻp tarmoqli bolalar shifoxonalarining tarkibiy boʻlinmalari hisoblanadi.

Direktorning tibbiy ishlar boʻyicha oʻrinbosari, markaz bosh shifokori Dilnoza Agzamxodjayevaning soʻzlariga koʻra, 2025–2030 yillarga moʻljallangan Milliy strategiya hududlararo yuqori texnologiyali majmualarni rivojlantirishni va viloyatlardagi bolalar shifoxonalarining sohaviy boʻlinmalarini mustahkamlashni nazarda tutadi.

Samarqand majmuasi foydalanishga topshirishga tayyorlanmoqda, qolgan hududlar esa bosqichma-bosqich ulanmoqda. Infratuzilmani rivojlantirish ixtisoslashtirilgan yordamdan foydalanish imkoniyatini kengaytiradi va oilalarning poytaxtga majburiy safarlari sonini kamaytiradi, deb taxmin qilinmoqda.

Shu bilan birga, vazifa davolashning barcha turlarini poʻlaligicha hududlarga oʻtkazishdan emas, balki tibbiyot tizimining har bir darajasi funktsiyalarini belgilashdan iborat. Erta aniqlash, birlamchi tashxislash, terapiyaning alohida bosqichlari, murakkab jarrohlik amaliyotlari va uzoq muddatli kuzatuv turli xil imkoniyatlar va jihozlanish darajasini talab qiladi.

### Bemorning yagona yoʻnalishi va tashxis qoʻyishning yangi muddatlari

2021 yildan beri Oʻzbekistonda bolalar onkologiyasi, gematologiyasi va klinik immunologiyasi mustaqil xizmati izchil rivojlanmoqda. Prezidentning 2024 yil 21 maydagi qarori va 2025–2030 yillarda bolalar saratoniga qarshi kurashish boʻyicha Milliy strategiyani amalga oshirishni belgilab bergan 2025 yil 19 maydagi PQ-186-sonli qarori muhim bosqichlar boʻldi.

Islohotning asosiy yoʻnalishlaridan biri — bemorning yagona yoʻnalishini yaratishdir. Tizim tibbiy yordamning birlamchi boʻgʻinini, tuman va viloyat muassasalarini, shuningdek, milliy ixtisoslashtirilgan markazni birlashtirishi kerak.

"Bizning vazifamiz — bola oʻz vaqtida tashxisdan oʻtishi va zarur davolanishni olishi uchun bemorning yagona yoʻnalishini barpo etishdir. Buning uchun "yashil yoʻlak" mexanizmi, bemorlarni elektron roʻyxatga olish va teletibbiyot konsultatsiyalari joriy etilmoqda. Pilot loyiha Samarqand viloyatida boshlab yuborildi", — dedi suhbatda markaz bosh shifokori Dilnoza Agzamxodjayeva.

Tashxis qoʻyishning maqsadli muddati onkogematologik kasalliklarda toʻrt kungacha va solid oʻsimtalarda 14 kungachani tashkil etadi. Kasallikka shubha paydo boʻlganidan to davolanish boshlangunga qadar boʻlgan umumiy davrni 10–18 kungacha qisqartirish xizmatning ishchi maqsadi sifatida belgilangan.

Dilnoza Agzamxodjayevaning soʻzlariga koʻra, strategiyani amalga oshirish bir vaqtning oʻzida infratuzilmani rivojlantirish, mutaxassislar malakasini oshirish, tashxislashni takomillashtirish va davolash imkoniyatlarini kengaytirishni nazarda tutadi.

Alohida yoʻnalish — Bolalar saratoni boʻyicha Xalqaro akademik xabni yaratishdir. U xalqaro klinik ekspertiza, ilmiy tadqiqotlar, zamonaviy texnologiyalar va Oʻzbekiston hamda Markaziy Osiyoning boshqa mamlakatlari uchun mutaxassislar tayyorlashni birlashtirishi kerak.

Hamkorlik rivojlanayotgan xalqaro hamkorlar orasida Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti, St. Jude Global, Dana-Farber Cancer Institute, SIOP va Princess Máxima Center bor. Bunday hamkorlik klinik dasturlarni takomillashtirish, milliy kompetentsiyalarni rivojlantirish va davolashga zamonaviy yondoshuvlarni joriy etishga qaratilgan.

### Dori-darmonlar — roʻyxatni kengaytirish va uzluksiz yetkazib berish muammosi

Tayinlangan preparatlarning ommabopligi uzluksiz davolashning asosiy shartlaridan biri boʻlib qolmoqda. Zarur infratuzilma mavjud boʻlgan taqdirda ham, alohida dori vositasining yoʻqligi tayinlangan terapiya sxemasiga rioya qilishni qiyinlashtirishi mumkin.

Markaz maʼlumotlariga koʻra, bolalar uchun dori vositalarining umumiy roʻyxati 2025 yildagi 89 nomdan 2026 yilda 194 nomgacha koʻpaydi. JSST va St. Jude Global platformasi doirasida shishga qarshi va target preparatlar roʻyxati 30 tadan 53 ta nomgacha oʻsdi.

Xizmat maʼlumotlariga koʻra, dori-darmon taʼminoti darajasi 2023 yildagi 33% dan bugungi kunda (2026 yilning yetti oyi davomida) 88% ga koʻtarildi. Biroq, ushbu umumlashtirilgan koʻrsatkich har bir tayinlangan preparat istalgan vaqtda mavjudligini anglatmaydi.

Dilnoza Agzamxodjayeva tushuntirganidek, dori-darmon taʼminotidagi qiyinchiliklardan biri preparatlarning yil davomida turli muddatlarda kelishi bilan bogʻliq. Shu sababli davolash sxemalariga kiritilgan barcha komponentlarni yetkazib berishni alohida kelishib olish zarur.

"Bizning vazifamiz — nafaqat zarur preparatlarni xarid qilishni, balki dori-darmonlarning tibbiyot muassasalariga va muayyan bemorlarga oʻz vaqtida yetib borishini nazorat qilishni ham taʼminlashdir. Buning uchun dori vositalarining harakatini barcha bosqichlarda — ehtiyojni hisoblash va xarid qilishdan tortib, hududlar boʻyicha taqsimlash va bola tomonidan dori vositasini olishgacha kuzatib borish imkonini beruvchi milliy raqamli tizim shakllantirilmoqda", — dedi Dilnoza Agzamxodjayeva.

Parallel ravishda ehtiyojlarni prognoz qilish va zaxira fondini shakllantirish mexanizmlari rivojlantirilmoqda. Raqamli tizim bosqichma-bosqich joriy etilmoqda.

Agar tayinlangan preparat mavjud boʻlmasa, ota-onalarga yetkazib berishning kutilayotgan muddatlari va keyingi taktikani aniqlashtirish uchun davolovchi shifokorga va sohaviy boʻlim rahbariyatiga murojaat qilish tavsiya etiladi. Dori vositasini almashtirish yoki davolash sxemasini oʻzgartirish toʻgʻrisidagi qaror tibbiy koʻrsatmalarni hisobga olgan holda faqat davolovchi jamoa tomonidan qabul qilinishi kerak.

Yoʻq boʻlgan preparatni xarid qilishning universal muddati mavjud emas: u muayyan dori vositasiga, belgilangan tartibga va yetkazib beruvchiga bogʻliq.

### Davlat nimalarni toʻlaydi va oilalar qanday yordamga tayanishi mumkin

Onkologik, gematologik va immunologik kasalliklarga chalingan bolalarga ixtisoslashtirilgan tibbiy yordam belgilangan kafolatlar va yoʻllanmalar tizimi doirasida davlat byudjeti hisobidan koʻrsatiladi. Davlat dasturlarida nazarda tutilgan va tegishli yoʻllanma boʻyicha sohaviy muassasalarda mavjud boʻlgan xizmatlar oila tomonidan toʻlovsiz amalga oshiriladi.

Prezidentning 2024 yil 21 maydagi PQ-183-sonli qarorida onkologik, gematologik va immunologik kasalliklardan aziyat chekayotgan bolalarni davolash protokollariga muvofiq zarur dori vositalari va tibbiy buyumlar bilan bepul taʼminlash nazarda tutilgan. Bu Bolalar onkologiyasi, gematologiyasi va klinik immunologiyasi ilmiy-amplik tibbiyot markazi faoliyatining ustuvor yoʻnalishlaridan biridir.

Ushbu chora-tadbirlarni amalga oshirish uchun markaz huzurida Onkologik va gematologik kasalliklarga chalingan bolalarni sogʻlomlashtirishga koʻmaklashish jamgʻarmasi tashkil etildi. U Oʻzbekistonda ham, zarurat tugʻilganda xorijda ham bolalarga oʻz vaqtida tashxis qoʻyish, davolash va reabilitatsiya qilishga yordam beradi. Jamgʻarma, shuningdek, yuqori texnologiyali va qimmatbaho operatsiyalarni oʻtkazishga, ijtimoiy va moliyaviy yordam koʻrsatishga, shuningdek, bemorlarni davolash protokollari boʻyicha zarur dori vositalari va tibbiy buyumlar bilan bepul taʼminlashga koʻmaklashishi mumkin. Muassasa faoliyatining boshqa yoʻnalishlari qatorida bolalar taʼlimini qoʻllab-quvvatlash, jumladan, ularni maxsus oʻquv adabiyotlari va anjomlari bilan taʼminlash ham bor.

Jamgʻarma mablagʻlari, jumladan, davlat byudjeti hisobidan shakllantiriladi: asoslangan hisob-kitoblarga koʻra, jamgʻarma 2024 yildan boshlab har yili kamida 100 milliard soʻm oladi. Boshqa manbalar — ixtiyoriy xayriyalar, grantlar, fandrayzing mablagʻlari, vaqtincha boʻsh turgan mablagʻlarni bank depozitlariga joylashtirishdan olingan daromadlar va qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa tushumlardir.

Hujjatda 2024 yil 1 iyuldan boshlab 18 yoshdan 21 yoshgacha boʻlgan (shu jumladan) bemorlar sohaviy muassasalarda: Bolalar onkologiyasi, gematologiyasi va klinik immunologiyasi ilmiy-amplik tibbiyot markazida, Milliy bolalar tibbiyot markazining bolalar gematologiyasi va onkologiyasi boʻlimida, Qoraqalpogʻiston va viloyatlar bolalar koʻp tarmoqli tibbiyot markazlarida, shuningdek, voyaga yetguniga qadar yordam olgan boshqa tashkilotlarda bepul davolanishni davom ettirishlari tartibi alohida mustahkamlangan. Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan roʻyxati belgilanadigan alohida kasalliklar va holatlar uchun 22 yoshgacha kuzatuv va davolanish nazarda tutilishi mumkin.

### Koʻmakdosh yordam

Zamin xayriya jamgʻarmasi tibbiyot muassasalarini modernizatsiya qilish, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va bolalarga koʻrsatilayotgan yordam sifatini oshirishni qoʻllab-quvvatlab, ixtisoslashtirilgan infratuzilmani rivojlantirishda muhim rol oʻynamoqda.

Oilalar, shuningdek, Ijtimoiy himoya milliy agentligining hududiy boʻlinmalariga hamda tuman yoki shahar "Inson" ijtimoiy xizmatlar markazlariga murojaat qilishlari mumkin. Bu muassasalar oilaning ehtiyojlarini baholashga yordam beradi va davlat tomonidan nazarda tutilgan ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash choralarini olishga koʻmaklashadi.

Alohida yoʻnalish — bolalar palliativ yordami, xospis xizmatlari va uyda kuzatib borishni rivojlantirishdir. Tibbiyot jamoalari klinik yordam uchun javobgardir, ijtimoiy xodimlar esa parvarishni tashkil qilishga va oilani qoʻllab-quvvatlashga yordam beradi. "Mehrli maktab" gospital maktablari bolalarga uzoq muddatli davolanish paytida oʻqishni davom ettirish imkonini beradi.

Shu bilan birga, yoʻl kira, yashash, qoʻshimcha tekshiruvlar va boshqa ehtiyojlar uchun xarajatlarni qoplash imkoniyati individual ravishda — muayyan davlat dasturi yoki xayriya tashkilotining qoidalariga muvofiq belgilanadi.

### 2030 yilgacha boʻlgan maqsadlar

2025–2030 yillarda bolalar saratoniga qarshi kurashish boʻyicha Milliy strategiya bir nechta oʻzaro bogʻliq vazifalarni birlashtiradi: erta aniqlash ulushini oshirish, tashxis qoʻyish vaqtini qisqartirish, hududiy yuqori texnologiyali majmualarni rivojlantirish, dori-darmon taʼminotini kengaytirish va mutaxassislarni tayyorlash.

Solid xavfli oʻsimtalarni erta aniqlash ulushi 23% dan 28% gacha, bir yillik omon qolish koʻrsatkichi esa xavfli onkologik kasalliklarda 37% dan 44,5% gacha va gemoblastozlarda 17% dan 42% gacha oshgani qayd etilgan.

Keyingi bosqich 2030 yilga kelib erta aniqlash ulushini kamida 65% ga va besh yillik omon qolish koʻrsatkichini kamida 60% ga yetkazishni nazarda tutadi.

Yakuniy natija tizimning barcha elementlarini qanchalik izchil bogʻlash mumkinligiga bogʻliq boʻladi: dastlabki alomatlarni aniqlash, sohaviy mutaxassislarga oʻz vaqtida yuborish, aniq tashxis qoʻyish, tayinlangan preparatlarning ommabopligi, malakali terapiya va keyingi kuzatuv.

Bolalar onkologik kasalligiga duch kelgan oilalar uchun bu oʻzgarishlar amaliy ahamiyatga ega: tashxis qoʻyish tezligi va davolanishning ommabopligiga nafaqat tibbiy natijalar, balki qoʻshimcha kechikishlar va moliyaviy qiyinchiliklarsiz butun zarur yoʻlni bosib oʻtish imkoniyati ham bogʻliq.