Oʻzbekistonda 320 ming yillik tosh davriga oid ashyolar topildi

O'zbekistonda tosh davriga oid artefaktlarning qazib olinishi natijasida 320 000 yilgacha bo'lgan tosh davri artefaktlari topildi, bu esa Toshkent viloyatidagi Arktsoy paleolit davri yodgorligini mamlakatning eng qadimgi arxeologik kashfiyotlaridan biriga aylantirishi mumkin. Bir qatlamdagi artefaktlarning dastlabki yoshi 320 000–280 000 yilni tashkil qiladi, ammo tadqiqotchilar zamonaviy mutlaq yoshlash usullari orqali tasdiqlash zarurligini ta'kidlaydilar.

Hozirda Arktsoyda O'zbekiston Fanlar akademiyasi Antropologiya instituti va Rossiya Fanlar akademiyasi Sibir bo'limi Arxeologiya va etnografiya instituti mutaxassislari ishtirokida hamkorlikdagi ekspeditsiya davom etmoqda. Ularning ishi qazishmalar va geologik kuzatuvlarni o'z ichiga oladi.

Arktsoyda maqsadli arxeologik tadqiqotlar 2024-yilda boshlangan bo'lib, dala ishlari O'zbekiston va Rossiya ilmiy muassasalari tomonidan birgalikda olib borilgan. Hozirda qazishmalar joyning uchta alohida hududida faol olib borilmoqda. Tadqiqotchilar tosh artefaktlari topilgan geologik qatlamlarni ularning yoshi, stratigrafik joylashuvi va arxeologik kontekstini aniqlash uchun sinchkovlik bilan o'rganmoqdalar. Ushbu ish, shuningdek, hududda qadimgi inson istilosining turli bosqichlarini qayta tiklashga qaratilgan.

Avvalgi geologik tadqiqotlar taxminan 20 va 40 metr chuqurlikda bir nechta tosh artefaktlarni aniqlagan edi. Biroq, ularning aniq stratigrafik joylashuvi va arxeologik konteksti o'sha paytda yetarlicha hujjatlashtirilmagan, bu ularni ma'lum bir davrga ishonchli tarzda bog'lashni qiyinlashtirgan.

So'nggi arxeologik sa'y-harakatlar Arktsoy geologik kesimining turli darajalarida tosh artefaktlarining mavjudligini tasdiqladi. Birinchi, ikkinchi va uchinchi qadimgi ko'milgan tuproq qatlamlarida ishlangan tosh buyumlar aniqlangan, bu qadimgi jamoalar bu hududda bir nechta turli davrlarda yashagan bo'lishi mumkinligini ko'rsatadi.

Uchinchi ko'milgan tuproq qatlami alohida ilmiy ahamiyatga ega. Dastlabki geologik va paleoklimatik taqqoslashlar uning shakllanishi taxminan 320 000–280 000 yil oldin sodir bo'lganligini ko'rsatadi. Agar mustaqil laboratoriya tahlillari bu sanalarni tasdiqlasa, topilmalar qadimgi inson jamoalari Toshkent vohasida va zamonaviy O'zbekistonning kengroq hududida erta paleolitning keyingi bosqichlarida allaqachon mavjud bo'lganligini anglatishi mumkin.

Tadqiqotchilarning fikricha, bu kashfiyotlar O'zbekistondagi paleolit davrining dastlabki tarixini, Markaziy Osiyo bo'ylab qadimgi inson populyatsiyalarining migratsiya naqshlarini va ularning rivojlanayotgan atrof-muhit va iqlim sharoitlariga moslashishini yoritishi mumkin. Lyoss va ko'milgan tuproq qatlamlarini arxeologik materiallar bilan birgalikda o'rganish tadqiqotchilarga inson faoliyati, iqlim o'zgarishi va landshaft rivojlanishi o'rtasidagi o'zaro bog'liqlikni o'rganishga ham yordam berishi mumkin.

Hozircha olimlar Arktsoyni O'zbekistonning eng qadimgi arxeologik yodgorligi deb e'lon qilish o'rniga, uni potentsial jihatdan muhim bo'lgan dastlabki paleolit davri yodgorligi sifatida tavsiflamoqdalar. Agar 320 000–280 000 yillik xronologiya mutlaq yoshga asoslangan holda tasdiqlansa, Arktsoy hozirda O'zbekistonda ma'lum bo'lgan eng qadimgi arxeologik yodgorlik sifatida tan olinishi mumkin.

Alohida kashfiyotda, Janubiy O'zbekistondagi arxeologlar ilgari besh yoshli bolada bosh suyagi operatsiyasi o'tkazilganligining dalillarini namoyish etuvchi 4000 yillik bosh suyagini topdilar. Tadqiqotchilar bu topilmani Osiyoda jarrohlik aralashuvining eng qadimgi ma'lum bo'lgan holatlaridan biri sifatida ta'rifladilar.