Oʻzbekistonda 25 sentyabrdan boshlab paxta terimchilarining mehnat sharoitlari monitoringi boshlanadi. U qanday tashkil etilgan

Oʻzbekistonda 25 sentyabrdan paxta terimchilarining mehnat sharoitlari monitoringi boshlanadi. U qanday tashkil etilgan

2026 yilgi mavsumda paxta terimchilarining mehnat sharoitlari milliy monitoringi 25 sentyabrdan 31 oktyabrgacha boʻlib oʻtadi. Uning vazifasi — dalalarda bolalar mehnati va majburiy mehnatga yoʻl qoʻymaslikdir. Monitoring boshlanishi haqida 18 sentyabr kuni Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari federatsiyasi brifingida maʼlum qilindi.

Monitoring guruhiga 65 nafar mutaxassis kirdi — har bir hududda besh kishidan. Ular orasida tarmoq kasaba uyushmalari vakillari, Federatsiyaning mehnat inspektorlari, shuningdek, Savdo-sanoat palatasi va Nodavlat notijorat tashkilotlari milliy assotsiatsiyasi aʼzolari bor.

Dushanba va shanba kunlari soat 7:00 da guruh rahbarlariga hududdagi uchtagacha lokatsiyaning tasodifiy GPS-koordinatalari yuboriladi va ular soat 9:00 gacha tekshiruvga joʻnab ketishadi. Maʼlumotlar va fotohisobotlar har kuni federatsiyaga uzatiladi.

15 sentyabrdan boshlab federatsiya va uning filiallarida butun mavsum davomida tunu kun navbatchilik tashkil etilgan.

Oʻzbekiston boʻylab allaqachon 200 ta banner joylashtirildi, yana 10 mingta poster tayyorlanmoqda va terimchilarga ushbu maʼlumotlar aks etgan 200 mingta varaqa tarqatiladi.

«Hozirgi vaziyatni hatto 2020 yil bilan ham solishtirib boʻlmaydi, oʻn yil oldingi koʻrsatkichlar haqida gapirmasa ham boʻladi. Ilgari mehnatga majburlaganlik uchun javobgarlik — na maʼmuriy, na jinoiy javobgarlik yoʻq edi. Hozir Maʼmuriy kodeks kuchaytirildi, Jinoyat kodeksiga alohida modda kiritildi», — dedi Kasaba uyushmalari federatsiyasi raisi oʻrinbosari Baxtiyor Mahmadaliyev.

Uning soʻzlariga koʻra, soʻnggi yillardagi monitoringlar davomida Kasaba uyushmalari federatsiyasi bolalar mehnati va majburiy mehnat holatlarini qayd etmagan. Aniqlanayotgan muammolar orasida toʻlovlarning kechikishi, shartnomasiz ishlash va nomunosib mehnat sharoitlari hamon qolmoqda. Tekshiruvlar davom etmoqda, jumladan, xalqaro tashkilotlar nodavlat tuzilmalar tomonidan olingan natijalarga koʻproq ishonishi sababli ham.

Better Cotton Initiative dasturining Oʻzbekistondagi vakili Katerina Gorbunova bunday monitoringga boʻlgan ehtiyoj faqat mexanizatsiyalashtirish kirib kelishi bilan yoʻqolishini qoʻshimcha qildi. Tashkilot jahon paxtasining 20% dan ortigʻini sertifikatlaydi va 2022 yildan buyon Oʻzbekistonda mehnat sharoitlarining shaxsiy monitoringini olib bormoqda.

«AQSh yoki Braziliyadagi yirik fermer xoʻjaliklarini olaylik: u yerda 10 ming gektarlik fermada uch kishi ishlaydi va u yerda monitoring oʻtkazish shunchaki maʼnoga ega emas. Ammo oʻsha 10 ming gektarga 5000 nafar mavsumiy ishchi toʻgʻri kelganda, bu mutlaqo boshqa masala», — deya tushuntirdi mutaxassis.

Gorbunovaning soʻzlariga koʻra, paxta mavsumi qoʻl mehnati bilan terimga aholining sezilarli qismini jalb qiladi. Bundan uch-toʻrt yil avval paxta terimiga har yili 2 millionga yaqin kishi safarbar etilardi va ularning aksariyati norasmiy ravishda band edi.

Mehnat munosabatlarining norasmiyligi — nafaqat Oʻzbekistonda, balki butun dunyoda qishloq xoʻjaligining umumiy xususiyatidir: bu sektor mehnat huquqi nuqtai nazaridan boshqa har qanday sohaga qaraganda koʻproq xavf-xatarlarni keltirib chiqaradi. Shu bois Gorbunova monitoringni jazolash vositasi emas, balki xodimlarni qoʻllab-quvvatlash shakli va fermerlar uchun oʻziga xos taʼlim deb ataydi. Ish beruvchi sifatida ularning mehnat qonunchiligi boʻyicha bilim darajasi odatda minimal boʻladi va monitoring orqali ular asta-sekin meʼyorlarni oʻzlashtirib boradilar.

Oʻtgan mavsumdagi monitoring natijalari terimchilar qanday qoidabuzarliklarga duch kelayotganini koʻrsatmoqda. 2025 yilda Kasaba uyushmalari federatsiyasi bolalar mehnati yoki majburiy mehnat holatlarini aniqlamadi. Shu bilan birga, inspektorlar quyidagilarni qayd etdilar:

Ish haqi boʻyicha aniqlangan barcha qarzdorliklar toʻliq qoplandi, deb taʼkidladi Baxtiyor Mahmadaliyev «Gazeta»ning bu kabi nizolarni hal etish mexanizmi haqidagi savoliga javob berar ekan.

«Mehnatga haq toʻlash masalasi boʻyicha 8752 nafar terimchi oʻz pullarini oʻz vaqtida olmagani aniqlandi. Bu bilan bizning inspektorlarimiz fermer xoʻjaliklari rahbarlari bilan birgalikda shugʻullandilar va qarzdorlik 100 foizga bartaraf etildi. Agar qoidabuzarlik joyida bartaraf etilmasa, materiallar jarima solish uchun Davlat mehnat inspektsiyasiga topshiriladi. Agar bu ham natija bermasa, ish qonunchilik ijrosi ustidan nazoratni amalga oshiruvchi prokuraturaga yuboriladi», — dedi Kasaba uyushmalari federatsiyasi raisi oʻrinbosari.

Mehnat sharoitlarining minimal meʼyorlari har yili avgust oyida tarkibiga hukumat, kasaba uyushmalari va ish beruvchilar vakillari kiradigan Ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha Respublika uch tomonlama komissiyasi tomonidan tasdiqlanadi. Ushbu meʼyorlarga koʻra, dala shiyponlarida hojatxona, dush, issiq ovqat va toza ichimlik suvi boʻlishi shart.

Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi huzuridagi Davlat mehnat inspektsiyasi oʻtgan mavsumda oʻz tekshiruvlarini oʻtkazdi. Inspektorlar 986 ta fermer xoʻjaligida boʻlib, pullarni toʻlamagani uchun 116 nafar mansabdor shaxsni jami 397,44 mln soʻm miqdorida jarimaga tortdi. Inspektsiyaning 1176 ishonch telefoni va Telegram-boti orqali toʻlovlar kechikishi masalalari boʻyicha 222 ta murojaat kelib tushdi. Natijada terimchilarga 1,785 mlrd soʻm qaytarildi.

2026 yilgi mavsum monitoringining umumiy yakunlari dekabr oyida taqdim etiladi.