Oʻzbekiston MB zaxiralar investitsiyalarini AQSh davlat obligatsiyalaridan tashqariga kengaytirish niyatida
Markaziy bank xalqaro rezervlardagi aktivlar roʻyxatini nafaqat AQSh gʻaznachilik qogʻozlari, balki suveren va submilliy obligatsiyalar hamda boshqa vositalar hisobiga bosqichma-bosqich kengaytirish niyatida. Hozirgi vaqtda qimmatli qogʻozlar rezervlarning atigi 2,4% ga yaqinini tashkil etadi, oltin ulushi esa qariyb 90% ga toʻgʻri keladi.
Oʻzbekiston MB rezervlar investitsiyasini AQSh davlat obligatsiyalaridan tashqariga kengaytirishni rejalashtirmoqda
Oʻzbekiston Markaziy banki mamlakat xalqaro rezervlari joylashtiriladigan aktivlar roʻyxatini bosqichma-bosqich kengaytirish niyatida. Bu haqda 18 sentyabr kuni Toshkentda boʻlib oʻtgan Davlat aktivlarini boshqarish boʻyicha xalqaro forumda (iPAM) MB raisi oʻrinbosari Abror Mirzo Olimov maʼlum qildi, deya xabar beradi «Gazeta» muxbiri.
Uning soʻzlariga koʻra, sentyabr oyi boshida Markaziy bank ixtiyorida taxminan 439 tonna oltin boʻlgan.
«Xalqaro rezervlarimiz tarkibini boshqa markaziy banklar bilan solishtirganda ancha gʻayrioddiy, deyish mumkin. Shu yilning sentyabr oyi boshida biz taxminan 439 tonna oltinga ega edik, uning bozor qiymati qariyb 65 mlrd dollarni tashkil etdi. Bu xalqaro rezervlarimizning taxminan 90 foizi demakdir», — dedi u.
Abror Mirzo Olimov qimmatbaho metallning yuqori ulushini faqatgina Markaziy bankning investitsiyaviy qarorlari bilan izohlab boʻlmasligini taʼkidladi.
Oʻzbekiston har yili qariyb 120 tonna oltin qazib oladi, MB esa uni sotib olishda ustuvor huquqqa ega.
«Rezervlarimizda oltinning katta ulushi boʻlishi — bu shunchaki rezervlarni boshqaruvchilar qarorining natijasi yoki aktivlarni strategik taqsimlash natijasi emas. Bu, birinchi navbatda, iqtisodiyotimiz tuzilmasi, oltin ishlab chiqarishning ichki ekotizimi va, albatta, tarixan shakllangan rezervlar jamgʻarilishining oqibatidir», — deya tushuntirdi MB rahbari oʻrinbosari.
Uning soʻzlariga koʻra, soʻnggi besh yil ichida mamlakat xalqaro rezervlari deyarli ikki baravarga koʻpaydi — 2021 yildagi qariyb 35 mlrd dollardan 72 mlrd dollardan koʻproqqa yetdi. Xuddi shu davrda oltin zaxiralari 360 tonnadan 439 tonnagacha, oltinning rezervlardagi ulushi esa taxminan 60 foizdan 90 foizgacha oshdi.
Oltin ulushining oʻsishi, MB vakili taʼkidlaganidek, ikkita sabab bilan bogʻliq: metallning jismoniy hajmi ortishi va uning jahon bozoridagi narxi koʻtarilishi.
«Aynan mana shu ikki omilning birlashuvi xalqaro rezervlarda oltin ulushining taxminan 90 foizgacha oshishiga olib keldi», — dedi u.
Shu bilan birga, Olimov dunyo markaziy banklarining xalqaro rezervlarida oltinning roli bundan keyin ham oʻsishini kutmoqda. Uning soʻzlariga koʻra, soʻnggi toʻrt yilda markaziy banklar har yili 1000 tonnadan ortiq oltin sotib olishgan — bu avvalgi oʻn yilliklardagiga qaraganda taxminan ikki baravar koʻpdir.
«Endi masala oltin rezervlarning bir qismi boʻlishi kerakmi-yoʻqmi degan savolda emas. Boshqa, yanada murakkabroq savol bor: rezervlarda oltinning qanday ulushi optimal hisoblanadi va bu oltin qanday boshqarilishi kerak? Va, menimcha, eng muhim savol — oltin xalqaro rezervlarning sezilarli qismini tashkil qila boshlaganda nima sodir boʻladi?» — deya qayd etdi regulyator rahbari oʻrinbosari.
Aktivlarning gʻayrioddiy tuzilmasiga qaramay, Oʻzbekistonning xalqaro rezervlari yetarlilik koʻrsatkichlaridan sezilarli darajada yuqori, dedi MB raisi oʻrinbosari.
Uning maʼlumotlariga koʻra, ularning hajmi Xalqaro valyuta jamgʻarmasining minimal moʻljalidan taxminan 3,4 baravar yuqori boʻlib, qariyb 14 oylik importni qoplash imkonini beradi va mamlakatning qisqa muddatli tashqi qarzidan 4,4 baravar koʻpdir.
«Biz uchun rezervlarni boshqarishning asosiy masalasi endi shunchaki katta bufer toʻplashda emas. Masala bunday hajmdagi rezervlarni qanday boshqarishda», — dedi Olimov.
Xalqaro rezervlarni boshqarishda MB uchta asosiy ustuvor yoʻnalishga amal qiladi. Birinchi oʻrinda xavfsizlik va kapitalni saqlab qolish, ikkinchi oʻrinda — likvidlik va faqat uchinchi oʻrinda — daromadlilik turadi.
«Bizning maqsadimiz foyda yoki daromadlilikni maksimallashtirish emas. Gap xavfsizlik va likvidlik boʻyicha aniq belgilangan cheklovlar doirasida xavf-xatarni hisobga olgan holda daromadlilikni yaxshilash haqida bormoqda».
MB raisi oʻrinbosari, shuningdek, mamlakatda qazib olinadigan oltinni sotib olish va pul-kredit siyosati oʻrtasidagi bogʻliqlik haqida gapirdi.
Mahalliy ishlab chiqaruvchilar oltinni qazib oladi va affinaj qiladi, shundan soʻng Markaziy bank uni milliy valyutaga sotib oladi. Sotib olingan oltin avtomatik ravishda xalqaro rezervlar tarkibiga kiritiladi.
Bunda ishlab chiqaruvchilar bilan soʻmda hisob-kitob qilish iqtisodiyotdagi likvidlik hajmini oshiradi. Uni sterilizatsiya qilish uchun MB pul-kredit siyosati vositalaridan, ochiq bozordagi va valyuta bozoridagi operatsiyalardan foydalanadi.
«Aynan shuning uchun bizning holatimizda rezervlarni boshqarish, oltin jamgʻarish va ichki likvidlikni boshqarish oʻzaro uzviy bogʻliqdir», — dedi u.
Abror Mirzo Olimov Oʻzbekistonda rezervlarni diversifikatsiya qilishning oʻziga xos tushunilishiga eʼtibor qaratdi.
«Diversifikatsiya haqida gapirganda, biz uchun bu odatda boshqa turdagi aktivlarni sotib olishni anglatadi. Ammo koʻplab markaziy banklar uchun diversifikatsiya, aksincha, oltin sotib olishni anglatadi», — koʻrsatib oʻtdi u.
MB raisi oʻrinbosarining soʻzlariga koʻra, xalqaro rezervlar oʻsib borishi bilan regulyatorning yondashuvi bosqichma-bosqich oʻzgarmoqda:
«Koʻp yillar davomida Oʻzbekiston tabiiy ravishda asosiy eʼtiborni rezervlarni jamgʻarishga qaratdi. Ammo ularning hajmi ortishi bilan bizning diqqat-eʼtiborimiz bosqichma-bosqich jamgʻarishdan portfel boshqaruviga koʻchmoqda».
2020 yildan buyon Markaziy bank Jahon banki bilan Reserve Advisory and Management Partnership (RAMP) dasturi doirasida hamkorlik qilib kelmoqda.
Regulyator, shuningdek, xalqaro rezervlarning bir qismini qatʼiy daromadli vositalarga investitsiya qilishni boshladi. Avvaliga bunday qoʻyilmalar hajmi kichik edi, ammo bosqichma-bosqich oshib bormoqda, deb taʼkidladi Abror Mirzo Olimov.
«Hozir portfelimizda qatʼiy daromadli qimmatli qogʻozlar mavjud, shuningdek, tashqi boshqaruvchimiz ham bor. Biz bu yoʻnalishda ishlashni davom ettirmoqdamiz», — dedi Olimov.
Oltin mamlakatning strategik rezerv aktivi boʻlib qoladi, biroq portfel oʻsib borishi bilan MB boshqa investitsiyalar roʻyxatini kengaytirish niyatida.
«Bu shuni anglatadiki, biz AQSh gʻaznachilik veksellari doirasidan chiqib, yuqori likvidli aktivlarning boshqa turlariga investitsiya qilishni rejalashtirmoqdamiz. Bular suveren obligatsiyalar, submilliy boshqaruv organlarining obligatsiyalari va boshqa qatʼiy daromadli vositalar boʻlishi mumkin», — dedi Olimov.
Shu bilan birga, MB shunchaki aktivlar toʻplamini kengaytirish uchungina xavf-xatarlarni oshirmoqchi emas.
«Biz diversifikatsiyaga shunchaki yangi turdagi aktivlarni qoʻshish deb qaramaymiz. Koʻproq tavakkalchilikni boʻyinga olishdan oldin tegishli institutsional salohiyatga ega boʻlish — bu xavf-xatarlarni tushunish, oʻlchash va boshqara olish zarur», — dedi Markaziy bank rahbari oʻrinbosari.
2026—2027 yillarda Markaziy bank xalqaro moliya institutlari bilan birgalikda aktivlarni strategik taqsimlash, investitsiya siyosati va strategiyasi, shuningdek, mustaqil xavf-xatarlarni boshqarish tizimini rivojlantirish ustida ishlamoqda.
Abror Mirzo Olimovning soʻzlariga koʻra, barcha mamlakatlar uchun universal optimal rezervlar tuzilmasi mavjud emas.
«Oʻzbekiston yoki ayrim qoʻshni davlatlarimiz kabi oltin ishlab chiqaruvchi iqtisodiyot, tabiiyki, importga yoʻnaltirilgan, moliyaviy markaz boʻlgan yoki boshqa xomashyo tovarlari eksportchisi boʻlgan iqtisodiyotga qaraganda boshqacha rezervlar tuzilmasiga ega boʻladi», — deya tushuntirdi u.
Xalqaro rezervlar tuzilmasi mamlakat majburiyatlarini, valyuta interventsiyalariga boʻlgan ehtiyojni, ichki bozor tuzilishini, yoʻl qoʻyiladigan xavf darajasini va institutsional imkoniyatlarni hisobga olishi kerak, deya taʼkidladi regulyator vakili.
Qimmatli qogʻozlar portfeli atigi 3,4 mln dollarga oshib, 1,766 mlrd dollarga yetdi. Taqqoslash uchun, iyul oyida portfel taxminan 1,1 mlrd dollarga yoki deyarli 40 foizga — 2,86 mlrd dollardan 1,76 mlrd dollargacha qisqargan edi. Bu tuzilmada qimmatli qogʻozlar paydo boʻlganidan beri ilk bor yuz berdi.
1 sentyabr holatiga koʻra, Oʻzbekistonning oltin-valyuta rezervlari 72 mlrd dollardan oshdi, ularning tarkibidagi qimmatli qogʻozlar portfeli esa avgust oyida atigi 3,4 mln dollarga oshib, 1,77 mlrd dollarni tashkil etdi. Bu umumiy xalqaro rezervlar hajmining qariyb 2,4 foizini tashkil qiladi. Taqqoslash uchun, iyul oyi boshida qimmatli qogʻozlar hajmi 2,86 mlrd dollarni tashkil etgan edi, biroq oʻsha oyda portfel deyarli 40 foizga qisqarib, 1,76 mlrd dollargacha tushib ketgandi.