Oʻzbekiston hukumati yopiq qaror bilan shakar importiga kvotalarni tasdiqladi

Oʻzbekiston hukumati maxfiylashtirilgan qaror bilan shakar importiga kvotalarni tasdiqladi

2027 yil 1 yanvardan boshlab Oʻzbekistonda oziq-ovqat sanoati korxonalari uchun oq shakar olib kirishga kvotalar joriy etiladi. Ularning umumiy hajmi yiliga 300 ming tonnani tashkil etadi. Bu Vazirlar Mahkamasining 2026 yil 30 iyuldagi «Mahalliy shakar ishlab chiqarishni rivojlantirish, oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlash va shakar bozorini barqarorlashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida»gi 417-sonli qarorida mustahkamlangan.

Vazirlar Mahkamasi uchta yoʻnalish boʻyicha umumiy hajmi 300 ming tonna boʻlgan oq shakar importi uchun har yillik kvotalarni tasdiqladi:

Shu bilan birga, hujjat ichki isteʼmol, ishlab chiqarish quvvatlarining yuklanishi, import va ichki bozordagi narxlarni hisobga olgan holda kvotalarni har olti oyda qayta koʻrib chiqishga ruxsat beradi.

Kvotalar hajmi boʻyicha takliflarni Iqtisodiyot va moliya vazirligi, Raqobatni rivojlantirish va isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish qoʻmitasi hamda Milliy statistika qoʻmitasi tayyorlaydi. Har yili noyabr oyida hukumat keyingi yil uchun kvotalarni tasdiqlashi kerak.

2026 yil 1 dekabrga qadar Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligiga Raqamli texnologiyalar vazirligi, Bojxona qoʻmitasi va Raqobatni rivojlantirish qoʻmitasi bilan birgalikda onlayn-auktsionlar orqali import qiluvchilar oʻrtasida kvotalarni taqsimlash uchun elektron platformani ishga tushirish topshirildi.

Tizim Bojxona qoʻmitasining «Yagona darvoza» axborot tizimi bilan integratsiya qilinadi. Auktsionlar yakunlari ochiq foydalanishda eʼlon qilinadi.

Qarorda 300 ming tonnadan ortiq yetkazib berishlar qanday rasmiylashtirilishi, boshqa import qiluvchilarga biror-bir cheklovlar tatbiq etilishi va maxsus tarif rejimi nazarda tutilgani yoki yoʻqligi tushuntirilmagan.

2027 yil 1 yanvardan eʼtiboran davlat tashkilotlari va korxonalari oq shakar xarid qilishda oʻz ehtiyojlarini ustuvor ravishda mahalliy ishlab chiqaruvchilar hisobidan qoplashlari shart boʻladi.

Bundan tashqari, mahalliy shakar zavodlari mahsulotlarining butun hajmi tovar-xomashyo birjasi orqali realizatsiya qilinishi kerak.

Mahalliy ishlab chiqaruvchilarning tayyor mahsulotini eksport qilish uchun qoʻshimcha maxsus cheklovlarsiz yetkazib berish imkoniyati nazarda tutilgan.

Davlat zaxiralarini boshqarish qoʻmitasiga oq shakar zaxiralarini mahalliy korxonalar mahsulotlari hisobidan shakllantirish topshirildi.

Bir vaqtning oʻzida Sanoat kooperatsiyasi va davlat xaridlari agentligiga istisno tariqasida mahalliy shakar zavodlari tovarlari sertifikatlarini yigʻimlar undirmasdan qabul qilish, shuningdek, ishlab chiqaruvchilarni tegishli reyestrga kiritish huquqi berildi.

Qarorda mahalliy shakar ishlab chiqaruvchilarni moliyaviy qoʻllab-quvvatlash chora-tadbirlari nazarda tutilgan.

Iqtisodiyot va moliya vazirligi, Tiklanish va taraqqiyot jamgʻarmasi hamda «Oʻzsanoatkurilishbank» shakar zavodlarining amaldagi kreditlari shartlarini qayta koʻrib chiqishni kelishib olishlari kerak. «Oʻzsanoatkurilishbank» (uning aktsiyalari Milliy investitsiya jamgʻarmasi tarkibiga kiradi) oldidagi qarzdorlikni uzish muddatini ikki yilgacha boʻlgan imtiyozli davrni oʻz ichiga olgan holda besh yilgacha uzaytirishga ruxsat beriladi.

Bir vaqtning oʻzida tomonlar bankning amaldagi tariflari boʻyicha toʻlov grafiklari va foiz stavkalarini qayta koʻrib chiqishlari kerak.

2026 yil oxirigacha korxonalar mavjud debitorlik qarzdorligining toʻliq qaytarilishini taʼminlashlari va faoliyatni qoʻllab-quvvatlash uchun 50 mln dollar xususiy investitsiyalarni jalb etishlari kerak.

Bundan tashqari, 2026 yil 1 avgustdan 2031 yil 1 avgustgacha boʻlgan davrda mahalliy shakar zavodlari tomonidan jalb qilingan xorijiy valyutadagi kreditlar boʻyicha foiz xarajatlarining bir qismini kompensatsiya qilish nazarda tutilgan.

Tadbirkorlikni rivojlantirish kompaniyasi huzuridagi Foiz xarajatlarini kompensatsiya qilish jamgʻarmasi hisobidan foiz xarajatlarining 50 foizi, lekin 5 foizli punktdan oshmagan miqdorda qoplanishi mumkin.

Ushbu chora muddati oʻtgan qarzdorlik bundan mustasno, korxonalarning barqarorlik reytingi va ularning kredit tasnifidan qatʼi nazar qoʻllanilishi kerak.

Hukumat, shuningdek, Iqtisodiyot va moliya vazirligiga mahalliy shakar zavodlarini 2031 yil 1 yanvargacha foyda soligʻi va mol-mulk soligʻidan ozod qilishni nazarda tutuvchi qonun loyihasini tayyorlashni topshirdi.

Imtiyozlar tufayli boʻshaydigan mablagʻlar toʻliq kredit majburiyatlarini uzishga yoʻnaltirilishi kerak.

Soliq kodeksiga tegishli tuzatishlarni bir oy muddatda tayyorlash va Vazirlar Mahkamasiga kiritish topshirildi.

Qarorning alohida boʻlimi korxonalar faoliyatini moliyaviy boshqarish va nazorat qilishga bagʻishlangan.

Mahalliy shakar zavodlariga kredit beruvchi banklar vakillarini tayinlagan holda moliyaviy direktorlar lavozimlarini joriy etish tavsiya etildi.

Banklar korxonalarning umumiy yigʻilishlarida ishtirok etishlari mumkinligi va qarz oluvchilarning moliyaviy ahvolini yomonlashtirishi mumkin boʻlgan qarorlarni bloklash huquqiga ega boʻlishlari nazarda tutilgan.

Korxonalarning boʻsh pul mablagʻlarini cash sweep mexanizmi — qarzdorlikni kamaytirish uchun boʻsh likvidlikdan majburiy foydalanish boʻyicha bank kreditlarini muddatidan oldin uzishga yoʻnaltirish taklif etilmoqda.

Hujjatda, shuningdek, moliyaviy ahvolni audit qilish va sogʻlomlashtirish rejalarini ishlab chiqish uchun xorijiy konsultantlarni jalb etish nazarda tutilgan.

Nazoratni kuchaytirish uchun banklar tomonidan real vaqt rejimida monitoring qilish imkoniyati bilan ishlab chiqarish jarayonlari videokuzatuvini, ishlab chiqarishni raqamli boshqarish va tayyor mahsulotni uzluksiz hisobga olish tizimlarini joriy etish nazarda tutilmoqda.

Kreditlar toʻliq uzilgunga qadar shakar zavodlariga foydani dividendlar shaklida taqsimlamaslik taklif etiladi.

Bundan tashqari, muayyan sharoitlarda ishlab chiqarish uskunalarini garovga berish, aktivlardan yangi loyihalar uchun foydalanish va zarur kelishuvlarsiz kredit toʻlovlari grafiklarini oʻzgartirish cheklanadi.

Yanvar oyida Salqin ichimliklar va sharbatlar ishlab chiqaruvchilar assotsiatsiyasi ijrochi direktori Alfiya Musina shakarning yuqori narxini «barcha mahalliy ishlab chiqaruvchilarning ogʻrigʻi» deb atagan edi.

Bosh vazir oʻrinbosari Jamshid Xoʻjayev oʻshanda ikki-uch yil ichida ichki ishlab chiqarishni koʻpaytirish imkonini beradigan ikkita yirik loyiha haqida xabar bergan edi.

2025 yil 1 oktyabrdan Oʻzbekistonda oq shakar importiga 20 foizlik aktsiz bekor qilindi, biroq 20 foiz miqdoridagi bojxona boji saqlanib qoldi.

Iqtisodchi Otabek Bakirov shakar importiga kvotalar joriy etish qarorini tanqid qilib, isteʼmolchilar va tadbirkorlar uchun mumkin boʻlgan oqibatlardan xavotir bildirdi.

Uning baholashicha, importning cheklanishi shakar narxining oshishiga, ichimliklar, qandolat mahsulotlari va boshqa oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqaruvchilar xarajatlarining ortishiga, shuningdek, korxonalar ishlab chiqarishi va eksport imkoniyatlarining qisqarishiga olib kelishi mumkin.

Bakirov taʼkidlashicha, 2026 yilda Oʻzbekiston kamida 750−800 ming tonna shakar import qilishi mumkin. Ushbu fonda 300 ming tonnalik kvota belgilanishi, uning fikricha, raqobatni sezilarli darajada cheklash xavfini tugʻdiradi.

Bakirovning fikricha, import kvotalarini maʼmuriy taqsimlashga qaytish korruptsiya xavflarini ham keltirib chiqaradi, chunki yetkazib berishdan foydalanish imkoniyati davlat organlarining qarorlariga bogʻliq boʻlib qolishi mumkin. U shunga oʻxshash mexanizmlar bozorning cheklangan sondagi ishtirokchilar qoʻlida toʻplanishiga olib kelishi mumkin deb hisoblaydi.

Yangi choralar shakar va xom shakar importining sezilarli darajada oshishi fonida qabul qilinmoqda.

Bojxona qoʻmitasining «Gazeta»ga taqdim etilgan maʼlumotlariga koʻra, 2026 yilning yanvar-sentyabr oylarida Oʻzbekiston 440,1 mln dollarlik 652,8 ming tonna shakar va xom shakar import qilgan. 2025 yilning shu davrida import 321,3 mln dollarlik 480,1 ming tonnani tashkil etgan edi. Shu tariqa, bir yil ichida yetkazib berishning jismoniy hajmi 172,6 ming tonnaga yoki 36 foizga, ularning qiymati esa 118,8 mln dollarga yoki 37 foizga oshdi.

Shu bilan birga, 2025 yilda butun yil davomida shakar va xom shakar importi 2024 yildagi 540,8 mln dollarlik 776,4 ming tonnaga qarshi 481,9 mln dollarlik 732,3 ming tonnani tashkil etdi.

Shunday qilib, 2025 yil yakunlariga koʻra, import jismoniy koʻrinishda 5,7 foizga va pul koʻrinishida 10,9 foizga kamaydi.

Shuni hisobga olish kerakki, bojxona statistikasi ham tayyor shakarni, ham keyinchalik qayta ishlash uchun foydalaniladigan xom shakarni oʻz ichiga oladi. Shu sababli, umumiy import hajmini faqat sanoat isteʼmolchilarining muayyan toifalaridagi oq shakar uchun nazarda tutilgan 300 ming tonnalik kvota bilan toʻgʻridan-toʻgʻri solishtirib boʻlmaydi.

Oʻzbekistonda shakarning asosiy ishlab chiqaruvchilari Toshkent viloyatidagi Angren Shakar va Xorazm viloyatidagi Xorazm Shakar korxonalari hisoblanadi.

2024 yil aprel oyida Qishloq xoʻjaligi vazirligi mamlakatning shakarga boʻlgan yillik ehtiyojini 650−700 ming tonnaga baholagan edi. Oʻshanda ishlab turgan ikkita shakar zavodining umumiy loyihaviy quvvati yiliga 900 ming tonnadan oshar edi.

Biroq, soʻnggi yillarda haqiqiy shakar ishlab chiqarish kamaydi.

Milliy statistika qoʻmitasi maʼlumotlariga koʻra, 2025 yilning birinchi yarmida mamlakatda 165,5 ming tonna shakar ishlab chiqarilgan, bu 2024 yilning shu davridagi 227,8 ming tonna va 2023 yildagi 332,6 ming tonnaga qarshi. Yaʼni, ikki yil ichida ishlab chiqarish ikki baravardan koʻproqqa, 2024 yilning birinchi yarmiga nisbatan esa 27,3 foizga kamaygan.

Shu bilan birga, mahalliy zavodlar uchun xomashyoning salmoqli qismi anʼanaviy ravishda import qilinadi. Xususan, avvalroq Qishloq xoʻjaligi vazirligi xom shakarning asosiy hajmi Braziliya va Hindistondan kelishini maʼlum qilgan edi.

Ichki ishlab chiqarishning kamayishi fonida xorijdan tayyor shakar yetkazib berish ortmoqda.

Rossiyaning «Agroeksport» federal markazi maʼlumotlariga koʻra, 2025 yilda Rossiya Oʻzbekistonga 417 ming tonna shakar yetkazib berdi — bu bir yil oldingiga nisbatan 170 ming tonnaga koʻp.

Tashkilotda taʼkidlanishicha, oʻsish omillaridan biri 2025 yil 1 oktyabrdan Oʻzbekistonga oq shakar importiga 20 foizlik aktsizning bekor qilinishi boʻldi.

2024 yilda Oʻzbekiston hukumati tayyor shakar ishlab chiqarishni 2028 yilga borib bosqichma-bosqich 1 mln tonnaga yetkazish vazifasini qoʻygan edi. Ushbu dastur doirasida, shuningdek, talabdan kelib chiqib, shakarni har kuni birja savdolariga qoʻyish nazarda tutilgan edi.

2026 yil fevral oyida Misrning Nile Sugar kompaniyasi Oʻzbekistonda toʻliq tsiklli ishlab chiqarishni tashkil etishga, shu jumladan shakar lavlagisi olish va qayta ishlash zavodini qurishga 450 mln dollarga yaqin investitsiya kiritish rejalari haqida maʼlum boʻldi. Korxonaning loyihaviy quvvati yiliga 200 ming tonna shakarni tashkil etishi kerak.