Oʻzbekiston 25 sentyabrdan boshlab paxta terimchilarining mehnat sharoitlarini monitoring qiladi

Oʻzbekistonda 25 sentyabrdan paxta terimchilarining mehnat sharoitlari monitoringi boshlanadi

2026 yilgi mavsum uchun paxta terimchilarining mehnat sharoitlarini milliy monitoring qilish 25 sentyabrdan 31 oktyabrgacha boʻlib oʻtadi. Bundan koʻzlangan maqsad dalalarda bolalar mehnati va majburiy mehnatning oldini olishdir. Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari federatsiyasi monitoring oʻtgan haftada boshlanganini maʼlum qildi.

Monitoring guruhlari 65 nafar mutaxassisdan iborat boʻlib, har bir hududdan besh nafardan vakil jalb etilgan. Ularning tarkibiga tarmoq kasaba uyushmalari vakillari va federatsiyaning mehnat inspektorlari, shuningdek, Savdo-sanoat palatasi hamda Nodavlat notijorat tashkilotlari milliy assotsiatsiyasi aʼzolari kiradi.

Har dushanba va shanba kunlari soat 7:00 da guruh rahbarlari oʻz hududidagi uchtagacha boʻlgan obʼyektning tasodifiy GPS-koordinatalarini olishadi. Ular tekshiruv uchun soat 9:00 da yoʻlga chiqishadi. Maʼlumotlar va fotohisobotlar har kuni federatsiyaga yuboriladi.

15 sentyabrdan boshlab federatsiya va uning hududiy boʻlimlarida butun mavsum davomida tunu kun navbatchilik xizmatlari tashkil etildi. Ishchilar oʻz mehnat huquqlari buzilganligi haqida 1092 qisqa raqamiga qoʻngʻiroq qilish, Kasaba uyushmalari federatsiyasining veb-sayti yoki uning Telegram-boti orqali xabar berishlari mumkin.

Oʻzbekiston boʻylab 200 ta banner oʻrnatildi va yana 10 000 ta plakat tayyorlanmoqda. Bundan tashqari, paxta terimchilari oʻrtasida ishchilar huquqlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan 200 000 ta varaqa tarqatiladi.

«Hozirgi vaziyatni nafaqat bundan oʻn yil oldingi, balki 2020 yildagi holat bilan ham solishtirib boʻlmaydi. Ilgari majburiy mehnat uchun maʼmuriy yoki jinoiy javobgarlik yoʻq edi. Hozir Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeks kuchaytirildi, Jinoyat kodeksiga esa alohida modda qoʻshildi», — dedi Kasaba uyushmalari federatsiyasi raisi oʻrinbosari Baxtiyor Mahmadaliyev.

Uning soʻzlariga koʻra, Kasaba uyushmalari federatsiyasi soʻnggi yillardagi monitoringlarida bolalar mehnati yoki majburiy mehnat holatlarini aniqlamagan. Aniqlangan asosiy muammolar — ish haqining kechikib toʻlanishi, shartnomasiz ishlash va yomon mehnat sharoitlaridir. Monitoring qisman xalqaro tashkilotlar nodavlat tashkilotlar tomonidan olingan natijalarga koʻproq ishongani uchun ham davom ettirilmoqda.

Better Cotton Initiative dasturining Oʻzbekistondagi vakili Katerina Gorbunovaning taʼkidlashicha, bunday monitoring faqat mexanizatsiya joriy etilgandan keyingina keraksiz boʻlib qoladi. Ushbu tashkilot dunyodagi paxtaning 20 foizdan ortigʻini sertifikatlaydi va 2022 yildan buyon Oʻzbekistonda mehnat sharoitlari boʻyicha oʻz monitoringini olib bormoqda.

«AQSh yoki Braziliyadagi yirik fermer xoʻjaliklarini olsak: 10 000 gektarlik fermada atigi uchta ishchi boʻlishi mumkin, shuning uchun u yerda monitoring oʻtkazish shunchaki mantiqqa toʻgʻri kelmaydi. Ammo xuddi shu 10 000 gektar maydon uchun 5 000 nafar vaqtinchalik ishchi talab etilsa, bu butunlay boshqa vaziyatdir», — deya tushuntirdi u.

Gorbunovaning soʻzlariga koʻra, paxta mavsumida aholining katta qismi qoʻl mehnati bilan paxta terimiga jalb qilinadi. Uch-toʻrt yil avval har yili paxta terimiga 2 millionga yaqin kishi safarbar qilingan boʻlib, ularning aksariyati norasmiy ravishda ishlagan.

Norasmiy bandlik nafaqat Oʻzbekistonda, balki butun dunyoda qishloq xoʻjaligida keng tarqalgan. Bu soha odatda boshqa sohalarga qaraganda mehnat huquqlari buzilishi xavfi yuqori boʻlgan soha hisoblanadi. Shu sababli, Gorbunova monitoringni jazo chorasi emas, balki ishchilarni qoʻllab-quvvatlash va fermerlarni oʻqitish usuli deb biladi. Ish beruvchi sifatida fermerlar odatda mehnat qonunchiligi haqida cheklangan bilimga ega va monitoring ularga tegishli talablarni asta-sekin oʻrganishga yordam beradi.

Oʻtgan yilgi monitoring natijalari paxta terimchilari qanday qonunbuzarliklarga duch kelayotganini koʻrsatadi. Kasaba uyushmalari federatsiyasi 2025 yilda bolalar mehnati yoki majburiy mehnat holatlarini aniqlamadi. Shu bilan birga, inspektorlar quyidagilarni qayd etishdi:

ish haqi kechiktirib toʻlangan 166 ta holat, bu 8 752 nafar paxta terimchisiga daxldor;

mehnat shartnomasisiz ishlash boʻyicha 227 ta holat, bu 9 075 kishiga daxldor;

24 ta fermer xoʻjaligi va klasterda yetarli mehnat va dam olish sharoitlari yaratilmagan holda ishlayotgan 1 222 nafar paxta terimchisi.

Mahmadaliyev «Gazeta»ning bunday nizolar qanday hal etilishi haqidagi savoliga javoban, aniqlangan barcha ish haqi qarzdorliklari toʻliq toʻlab berilganini aytdi.

«Ish haqi toʻlanishiga kelsak, 8 752 nafar paxta terimchisi oʻz pullarini oʻz vaqtida olmagani aniqlandi. Inspektorlarimiz muammoni hal qilish uchun fermer xoʻjaliklari rahbarlari bilan ishladilar va qarzdorlik toʻliq qoplandi. Agar qonunbuzarlik joyida hal etilmasa, materiallar jarima solish uchun Davlat mehnat inspektsiyasiga taqdim etiladi. Agar bu ham natija bermasa, ish qonun hujjatlariga rioya etilishini nazorat qiluvchi prokuraturaga yuboriladi», — dedi u.

Mehnat sharoitlariga qoʻyiladigan minimal talablar har yili avgust oyida tarkibiga hukumat, kasaba uyushmalari va ish beruvchilar vakillari kiradigan Ijtimoiy-mehnat masalalari boʻyicha respublika uch tomonlama komissiyasi tomonidan tasdiqlanadi. Ushbu talablarga muvofiq, dala lagerlarida hojatxonalar, dushxonalar, issiq ovqat va toza ichimlik suvi boʻlishi shart.

Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi huzuridagi Davlat mehnat inspektsiyasi ham oʻtgan mavsumda oʻz tekshiruvlarini oʻtkazdi. Inspektorlar 986 ta fermer xoʻjaligini oʻrganib chiqib, ish haqini toʻlamagani uchun 116 nafar mansabdor shaxsga jami 397,44 million soʻm jarima soldi. Inspektsiyaning 1176 ishonch telefoni va Telegram-botiga toʻlovlar kechiktirilgani boʻyicha 222 ta shikoyat kelib tushdi. Natijada paxta terimchilari uchun 1,785 milliard soʻmlik toʻlanmagan ish haqi undirildi.

2026 yilgi monitoring mavsumining umumiy natijalari dekabr oyida taqdim etiladi.