Oʻz xayollari asirida

Oʻz xayolparastliklarining asirida

Qochqin qozogʻistonlik oligarx va sobiq vazir Muxtor Ablyazov olti yil avval Qirgʻiziston prezidenti Sadir Japarovga qoʻshni davlatda Bishkekdan turib inqilob tashkillashtirishga ruxsat soʻrab murojaat qilgan edi. Bu absurd teatri syujetiga oʻxshaydi. Amalda esa — «xorijiy pasportli muxolifatchi» uchun juda odatiy sxema.

Prozektorxona: Ablyazovning ichki dunyosiga nazar solamiz

Siyosiy murda haqida fikr yuritishdan oldin, avvalo uning siyosiy oʻlimi sababini tushunib olish kerak. Faktlarni qisqacha bayon qilamiz. Parij salonlarida eslashni yoqtirmaydigan raqamlardan — jinoyat ishlaridan boshlaymiz. Qozogʻiston sudi BTA Bankdan taxminan 7,5 milliard dollarni oʻzlashtirgani uchun Ablyazovni sirtdan 20 yilga ozodlikdan mahrum qildi — bu 226 ming fuqaroning oʻgʻirlangan depozitlari, bir milliondan ortiq qozogʻistonliklarning ish haqi va toʻqqizta jamgʻarmaning pensiya jamgʻarmalaridir. Alohida hukm bilan unga sherigi Yerjan Tatishevning qotilligini tashkil etgani uchun umrbod qamoq jazosi tayinlandi; Bosh prokuratura maʼlumotlariga koʻra, ijrochi Ablyazov uni 4 million dollarga qotillikni ovdagi baxtsiz hodisa sifatida sahnalashtirishga koʻndirganini aytgan. London sudi uni firibgar deb topdi va sudga hurmatsizlik qilgani uchun 22 oyga ozodlikdan mahrum etdi; Amerika sudi oʻgʻirlik va pul yuvish faktini aniqladi; 2020 yilda unga baribir boshpana bergan Frantsiya ikki yildan keyin firibgarlik sxemalari sababli uni bu maqomdan mahrum qildi.

Shunday xizmat roʻyxati bilan «millat yetakchisi» roliga faqat siyosiy xizmatlar bozori shunchalik qashshoqlashib va tanazzulga yuz tutgan, unda eski kombinatorlardan boshqa hech kim qolmagan taqdirdagina umid qilish mumkin. Ablyazov — muxolifat emas. Bu oddiy tovlamachi: mamlakatga biror narsa taklif qilgani uchun emas, balki bir kun kelib bu mamlakatni shilib ketgani va oʻshandan beri bir gʻarb tashqi siyosiy «loyihasi»dan boshqasiga koʻchib yurgan odam. Uning siyosiy oʻlimi 2009 yilda qochib ketganida yoki 2018 yilda umrbod qamoq jazosini olganida sodir boʻlmagan. U «boshqariladigan xaos» kerak boʻlganda javondon olinadigan va loyiha barbod boʻlganda qaytarib olib qoʻyiladigan qurolga aylanganida sodir boʻlgan. U mustaqil emas — va bu uning siyosiy oʻlimining asosiy sababidir.

Ochiqkoʻngil Japarov

Voqeaning mohiyati Ablyazovning qoʻngʻiroq qilganida emas, balki Japarov bu haqda ochiqchasiga, toʻgʻridan-toʻgʻri iqtiboslar bilan va diplomatik avrashlarsiz aytib berganidadir. «Birinchidan, men qoʻshni mamlakatlar siyosatiga aralashmayman. Ikkinchidan, siz sababli Qozogʻiston bilan munosabatlarni buzmayman. Yaxshisi kelmang, oʻz ishingiz bilan shugʻullaning». Bu shunchaki rad etish emas. Bu yangi normaning ommaviy mustahkamlanishidir: Markaziy Osiyo endi boshqalarning inqilobiy tajribalari uchun maydon emas, qoʻshnilar bilan munosabatlar esa, hatto bu kurashchi xomxayollarni vaʼda qilsa ham, «rejimga qarshi kurashchi» obroʻsidan qimmatroq turadi.

Japarov — zarracha pichingsiz — bu oʻrinda goʻzal va djentlmenlarcha ish tutadi, bunda gap dunyoviy odob-axloq haqida ketmayapti. Djentlmenlik — bu savdolashmasdan va «oʻylab koʻramiz» deb oʻzini koʻrsatmasdan, yuziga «yoʻq» deya olish mahoratidir. U sukut saqlashi mumkin edi. Tez-tez sodir boʻladiganidek, «tasdiqlamasligi va inkor etmasligi» mumkin edi. Ushbu qoʻngʻiroqdan Astana bilan munosabatlarda dastak sifatida foydalanishi mumkin edi. boshqacha aytganda, unda imkoniyatlar kam emas edi…

Ikkinchi qatlam ham borki, bu Japarov siymosini Markaziy Osiyoni oʻyinlar maydoni sifatida koʻrishga odatlanganlar uchun noqulay qiladi. U ortida Yevropa poytaxtlari gʻimirlab yurgan odamga rad javobini berdi. Bishkekning rad etishi shuni anglatadiki, hatto uch marta inqilob sodir boʻlgan va goʻyoki Yaratganning oʻzi «inqilobiy tajriba»dan foydalanishni amr etgandek tuyulgan joyda ham hushyorlik paydo boʻldi. Inqilob mansab lifti boʻlishni toʻxtatdi. U qochiladigan narsaga aylandi.

«Pulli muhojir» modeli yoki Ildizsiz kosmopolit

Ayon narsani aytaylik: Ablyazov — mustaqil oʻyinchi emas. Bu bir necha yil davomida Londonda «siyosiy muhojir» maqomida yashagan, Gʻarb nodavlat tashkilotlari infratuzilmasidan foydalangan, «inson huquqlari» va «demokratiya» haqida gapirish odat boʻlgan maydonlarda chiqish qilgan va unga suv yuzida suzib yurishiga imkon beradigan darajadagina yordam olgan odam. U Japarovga qoʻngʻiroq qilib, Bishkekdan turib inqilob tashkillashtirishga ruxsat soʻraganda, qozogʻistonlik siyosatchi sifatida emas, balki resurslari tugagan, ammo bu loyihni moliyalashtirganlar oldida majburiyatlari qolgan loyiha menejeri sifatida harakat qiladi. Ablyazov kabilarni «faol ravishda singdirgan va homiylik qilgan» Yevropa hukumatlari oddiy muammoga duch keldilar: ularning mijozida oʻz xalqi oldida elektoral baza ham, obroʻ ham, legitimlik ham yoʻq. Unda faqat xayriyalar uchun bank hisobraqami va undan eshitishni xohlagan narsani aytishga tayyorlik bor.

Ammo bu oʻrinda bir chetga chiqib, shaxsan Ablyazov haqida emas, balki uning qoʻngʻirogʻini imkonli qilgan modelning oʻzi haqida fikr yuritishga arziydi. Bu model dunyodek eski: mamlakatdan uzilib qolgan pulli odam chet eldan turib unga taʼsir oʻtkazishga harakat qiladi. Ablyazov 2009 yilda chiqib ketgan. Oʻn yetti yil oʻtdi — butun bir siyosiy davr. Uni vazir sifatida koʻrmagan, uning islohotlarini eslamaydigan (va xudoga shukur) va u bilan umidlarini bogʻlamaydigan avlod voyaga yetdi. Ular uchun u — jinoyat xronikasidagi ism. Mamlakatdan uzilib qolgan siyosatchi shunchaki elektoratni yoʻqotmaydi — u voqelik tuygʻusini yoʻqotadi. U mamlakatni xorijda uni oʻrab turganlar: muayyan xulosalar uchun haq oladigan tahlilchilar, sensatsiya kerak boʻlgan jurnalistlar, «xavotir koʻrsatishi» kerak boʻlgan siyosatchilar prizmasi orqali koʻradi. U koʻzguli xonada yashaydi, u yerda oʻz tasavvurlari boshqalarning umidlaridan aks etadi va oʻz haqligining tasdigʻi boʻlib qaytadi.

Bu siyosiy emigratsiyaning universal patologiyasidir. Yigirma yildan beri uyida boʻlmagan, lekin pulini saqlab qolgan odam oʻz mamlakati shaxmat doskasi, oʻzi esa partiyani yuqoridan koʻrib turgan oʻyinchi ekaniga ishona boshlaydi. U unutadi: mamlakat — bu doska emas. Bu ishga boradigan, ipoteka toʻlaydigan, farzand tarbiyalaydigan va oʻz hayotlarining tajribaga aylanishini xohlamaydigan odamlardir. Va bunday odam qoʻshni prezidentga «maydon berish» iltimosi bilan qoʻngʻiroq qilganda, u rad javobini chin dildan tushunmaydi. Uning uchun bu oʻz vaqti oʻtganining belgisi emas, balki yengib oʻtilishi kerak boʻlgan tushunmovchilikdir.

Mulohazaning ikkinchi qismi: pulli muhojir deyarli har doim mamlakat nomidan gapirish huquqini mamlakat haqida gapirish imkoniyati bilan adashtirib yuboradi. Birinchisi mandat talab qiladi. Ikkinchisi — faqat mikrofonni. Ablyazovda mikrofon bor: intervyular, maqolalar, Makron va Japarovga murojaatlar. Mandat yoʻq va hech qachon boʻlmagan — 1998 yilda hukumatdan ketganida ham, 2009 yilda qochib ketganida ham, 2020 yilda boshpana soʻraganida ham. U saylovlarda gʻalaba qozonmagan, gʻolib partiyaga rahbarlik qilmagan, koʻchalarga millionlarni olib chiqmagan. U amaldagi prezident davrida vazir boʻlgan, keyin esa uning raqibiga aylangan — lekin bu ikki xil tarjimai hol va ikkinchisi birinchisidan avtomatik ravishda kelib chiqmaydi.

Bundan — Japarovga qilingan qoʻngʻiroqning soddadilligi (hatto ahmoqligi demasak). Voqelik bilan aloqani yoʻqotgan, ammo pulini saqlab qolgan odam xayol sura boshlaydi. U Markaziy Osiyoni bir prezident bilan boshqasini «oʻt qoʻyish» haqida kelishib olish mumkin boʻlgan makon sifatida tasavvur qiladi. Bu siyosatchining emas, balki rantyening xayoli: «manda resurs bor, sizda maydon bor, keling, biznes qilaylik». Biroq siyosat — bu har doim ham faqat biznes emas. Va hokimiyatga koʻcha eʼtirozlari orqali kelgan va inqilobiy romantikaning bahosini ichkaridan biladigan Japarov buni har qanday parijlik oʻtiruvchidan koʻra yaxshiroq tushunadi.

Qayd etish lozimki, «pulli muhojir inqilob uchun maydon qidirmoqda» modeli faqat Qozogʻistonda ishlashdan toʻxtagani yoʻq. U qoʻshni poytaxtlar tavakkalchiliklarni hisoblashni oʻrgangan hamma joyda ishlashdan toʻxtadi. 2005 va 2010 yillarda ikkita, 2020 yilda esa uchinchi inqilobni boshdan kechirgan Bishkek, uni platsdarmga aylantirishni taklif qilgan odamga rad javobini berdi. Bu tajriba natijasidir: har bir inqilob iqtisodiyotga, investitsiyalarga, obroʻ-eʼtiborga va eng muhimi, odamlarning ertaga yaxshiroq boʻlishiga boʻlgan ishonchiga qimmatga tushdi. Ablyazov Japarovga qoʻngʻiroq qilganda, u taklif qilayotgan narsani allaqachon boshdan kechirgan, bahosini biladigan va navbatdagi inqilob sodir boʻlgan taqdirda debet va kredit uning foydasiga hal boʻlmasligini tushunadigan mamlakatga murojaat qiladi.

Xulosa oʻrnida

Ablyazovning siyosiy murdasini yorib koʻrishga hojat yoʻq — u allaqachon yorib koʻrilgan va barcha patologiyalar uch mamlakat sudlari tomonidan hujjatlashtirilgan. Baho berish boshqa narsani talab qiladi: nega bu murdani shuncha vaqtdan beri tirik qilib koʻrsatishga harakat qilishdi? Javob, ehtimol, oʻlik siymolar qulayligidadir. Ular savol bermaydilar, oʻz kun tartibiga ega emaslar, har qanday rolga rozi boʻlishadi, chunki muqobil variant — unutilishdir. Japarov Ablyazovni rad etib, insonni rad etmadi.

U Markaziy Osiyo kimningdir maydoni boʻlishi mumkin degan gʻoyaning oʻzini rad etdi. Bu qahramonlik emas. Bu sogʻlom fikrlash boʻlib, muayyan davralarda hanuzgacha favqulodda bir narsa deb hisoblanadi. Va agar ushbu qoʻngʻiroqdan keyin kimdir masofa va pul aslida uni kamdan-kam narsa bogʻlab turadigan mamlakat haqida xayol surishga huquq beradi deb oʻylasa — xoʻsh, tarix navbatdagi xohlovchini kutmoqda. Faqat maydonlar tobora kamayib bormoqda. Ahmoqlar kabi.