Oʻz uyining tomi ostiga

Uy bilan bir tom ostida

Oʻn kun ichida Rossiyadan vataniga 100 mingga yaqin oʻzbekistonlik qaytdi. Ekspertlar buni migratsiya siyosatining kuchaytirilishi va rubl kursining tushishi bilan bogʻlashmoqda, bu esa RFdagi faoliyatni kamroq foydali qilib qoʻydi.

9 sentyabr kuni Oʻzbekiston hukumati huzuridagi Migratsiya agentligi 25 avgustdan 5 sentyabrgacha Rossiyadan uyiga 96 415 nafar mehnat migranti qaytganini maʼlum qildi. Bu agentlikning oʻzi, TIV, IIV va boshqa idoralar tomonidan shoshilinch yordam koʻrsatilishini talab qildi. Xabarda aytilishicha, buncha miqdordagi oʻzbekistonliklar mamlakatga 10 kun ichida qaytgan, vaholanki u yerda koʻrsatilgan vaqt oraligʻi 12 kunni qamrab oladi. Bundan chiqdi, har kuni Oʻzbekistonga taxminan 8 ming migrant qaytgan, bu esa qayta migratsiya koʻlami juda katta ekanidan dalolat beradi. Sobiq migrantlarga yordam koʻrsatish huquqiy va bandlik masalalarini hal qilishni, shuningdek, qiyin vaziyatga tushib qolganlarni qoʻllab-quvvatlashni, jumladan, yangi ish topish yoki vatanga qaytishni oʻz ichiga oladi. Bunday yordamga ehtiyoj borligining oʻzi vaziyat unchalik oddiy emasligini koʻrsatadi.

Oʻzbek mehnat migrantlarining Rossiyadan bunchalik ommaviy ravishda chiqib ketishi sabablari ekspertlar sharhlarida turlicha baholandi. Ikkita asosiy taxmin — mehnat migrantlari daromadlarining kamayishi va RF migratsiya siyosatining kuchaytirilishidir. Birinchi taxmin foydasiga iyul oyi boshidan buyon rublning oʻzbek soʻmiga nisbatan kursi 10 foizga tushgani haqidagi maʼlumotlar keltirilmoqda, bu Rossiyada ishlayotgan oʻzbekistonliklarning daromadlarini kamaytirdi, shuningdek, bojlarning oshishi ham taʼsir qildi. Bojlarning oshishi, oʻz navbatida, migratsiya qonunchiligining kuchaytirilishi oqibati boʻldi, shuning uchun har ikki sabab bir-biri bilan chambarchas bogʻliq. Diqqat bilan tahlil qilinganda, maxsus harbiy operatsiya boshlanganidan beri rubl kursining tebranishlari birinchi marta sodir boʻlayotgani yoʻq va buning oʻzi migrantlarning ommaviy ravishda uyga qaytishiga sabab boʻlishi amrimahol. Buning ustiga, Rossiyadagi daromadlar kamayganini hisobga olganda ham, Oʻzbekistonda shunga oʻxshash daromad darajasiga ega ish topish oson boʻlmaydi.

26 iyuldan oshirilgan bojlar bilan bogʻliq taxmin ancha ishonarli koʻrinadi. Biroq, ular birinchi navbatda Rossiyada uzoq muddatli yashash uchun hujjatlarni rasmiylashtiradiganlarga tegishli. Masalan, fuqarolikka qabul qilish uchun boj 4,2 mingdan 50 ming rublgacha, yashash guvohnomasini (VNJ) rasmiylashtirish — 6 mingdan 30 ming rublgacha, vaqtincha yashash uchun ruxsatnoma (RVP) esa — 1,9 mingdan 15 ming rublgacha oshdi. Ammo oʻzbek migrantlarining mutlaq koʻpchiligiga bu oshish daxl qilmaydi. Fuqarolik olish qoidalari keyingi paytda juda kuchaytirildi va unga daʼvogarlik qilish ular uchun oson boʻlmas edi.

Migrantlarga haqiqatan ham taʼsir qilishi mumkin boʻlgan narsa — ish beruvchilar uchun bojlarning joriy etilishi boʻlib, endilikda har bir xorijlik xodimni jalb qilish ularga 15 ming rublga tushadi. Bu haqiqatan ham mahalliy xodimlarni ishga olish foydasiga jiddiy dalil boʻlishi mumkin, chunki ular uchun boj toʻlash shart emas. Ammo shu bilan birga, qurilish yoki boshqa korxonalarning Markaziy Osiyodan kelgan mehnat migrantlaridan ommaviy ravishda voz kechayotgani haqida keyingi paytda xabar berilmadi.

Shu qonun bilan mehnat migrantlari oʻzlarini va qaramogʻidagi oila aʼzolarini yashash minimumidan kam boʻlmagan darajada taʼminlashi shartligi toʻgʻrisidagi norma joriy etilmoqda. Agar ish haqi norasmiy («kulrang») sxema boʻyicha toʻlansa va soliq xizmati xorijlikka pul tushganini koʻrmasa, unga patent berilmaydi yoki bekor qilinadi. Agar uning mamlakatda qolishi uchun boshqa asoslar boʻlmasa, xorijlik 15 kun ichida qaramogʻidagilar bilan birga Rossiyadan chiqib ketishi shart. Shu tariqa, Rossiya davlati taʼlim olish (imtihon topshirish sharti bilan) va tibbiy yordam olish huquqiga ega boʻlgan voyaga yetmagan bolalari bilan keladigan migrantlarga nisbatan norasmiy ish haqidan voz kechishni rejalashtirmoqda. Ilgari bunday xorijliklar norasmiy ish haqi olib, byudjetga soliq toʻlamasdan bolalarini maktab va bogʻchalarga berishlari mumkin edi. Shu bilan birga, yangi qoidalar 1 yanvardan kuchga kiradi va bundan bir necha oy oldin migrantlarning chiqib ketishiga sabab boʻlishi amrimahol edi.

Unda gap nimada?

Avgust oyi oʻrtalarida Oʻzbekiston Markaziy banki oʻz maʼlumotlariga tayanib, xorijda 1,4 mln mamlakat fuqarosi ishlayotganini, shu jumladan 834,2 ming nafari (60%) — Rossiyada ekanini maʼlum qildi. Yana 84,4 ming oʻzbekistonlik Qozogʻistonda, 72,1 ming — Turkiyada, 46,4 ming — Janubiy Koreyada, 258 ming — Yevropa mamlakatlarida va 97,7 ming — dunyoning boshqa mamlakatlarida ishlamoqda. Yaʼni, Rossiya Oʻzbekiston uchun hamon mehnat emigratsiyasining asosiy yoʻnalishi boʻlib qolmoqda, uning mehnat bozori sigʻimi esa qolgan barchasini birgalikda qoʻshib hisoblagandan ham ancha yuqori. Hozircha hech bir xorijiy davlat u bilan raqobatlasha olmaydi.

Boshqa, yuqoriroq baholarga koʻra, Rossiyada 1,3 dan 1,5 mlngacha Oʻzbekiston fuqarosi bor. Bu baholar ancha asosli koʻrinadi. Rossiya IIV maʼlumotlariga koʻra, birgina 2026 yilning birinchi yarmida oʻzbekistonliklar tomonidan mehnat faoliyati huquqini beruvchi 1,1 mln patent rasmiylashtirilgan. Shu bilan birga, oʻtgan yil davomida rasmiylashtirilgan 4,1 mln patentning bir qismi uzaytirilgan boʻlishi mumkin.

Bu yil Oʻzbekistondan immigratsiyaning maʼlum darajada qisqargani haqiqatan ham sezilarli. Masalan, agar 2024 yilning birinchi yarmida Rossiyaga 1 mln 815,2 ming Oʻzbekiston fuqarosi kirgan boʻlsa, 2025 yilning yanvar — iyun oylarida bu koʻrsatkich 1 mln 825,4 mingni tashkil etdi, bu oxirgi yetti yildagi eng yuqori koʻrsatkich boʻldi, 2026 yilning shu davrida esa — atigi 1 mln 613,8 ming kishi kirdi. Yaʼni, «Krokus Siti Xoll»dagi teraktdan keyin RF migratsiya siyosati kuchaytirilganiga qaramay, oʻtgan yili respublikadan immigratsiya oʻsishda davom etdi, bu yil esa 11,6 foizlik pasayish kuzatildi.

Shunga oʻxshash dinamika umumiy hajmning deyarli uchdan toʻrt qismini tashkil etuvchi mehnat immigratsiyasida ham kuzatilmoqda. 2024 yilning birinchi yarmida Rossiyaga ishlash maqsadida 1 mln 282,2 ming Oʻzbekiston fuqarosi kirgan boʻlsa, 2025 yilning yanvar — iyun oylarida — 1 mln 358,2 ming, 2026 yilning birinchi yarmida esa — 1 mln 178,6 ming kishi kirgan. Maʼlum boʻlishicha, bu yil mehnat immigratsiyasi 2025 yilning shu davriga nisbatan 13,2 foizga kamaygan.

Rasmiylashtirilgan patentlar soni boʻyicha ham shu yilgacha IIVning mehnat migratsiyasini qonuniylashtirish borasidagi saʼy-harakatlari tufayli oʻsish saqlanib qolgan edi. 2024 yilning birinchi yarmida Oʻzbekiston fuqarolari tomonidan 1 mln 140,6 ming patent rasmiylashtirilgan boʻlsa, 2025 yilning shu davrida — 1 mln 339,9 ming, 2026 yilda esa atigi 1 mln 87,8 ming patent rasmiylashtirildi, bu oʻtgan yilgi darajadan deyarli 1/5 ga kamdir. Toʻgʻri, bu avgust oxiri — sentyabr boshida kuzatilgan oʻzbekistonliklarning ommaviy chiqib ketishidan oldin sodir boʻlgan edi.

Shu bilan birga, xorijdan Oʻzbekistonga pul oʻtkazmalari oʻsishda davom etdi va 2026 yilning birinchi choragi maʼlumotlariga koʻra, oʻtgan yilgi darajadan 13 foizga oshib, 3,79 mlrd dollarga yetdi. Bu shuni anglatadiki, Oʻzbekistondan Rossiyaga odamlar oqimi jismoniy hajmining qisqarishi ish haqining oshishi bilan birga kechdi, bu bozorning xorijiy ishchi kuchi kamayishiga tabiiy reaktsiyasi boʻldi. Natijada Oʻzbekiston mehnat migratsiyasidan olinadigan daromadlarning kamayishini sezmadi.

Agar qatʼiyroq metodologiyaga rioya qilinsa va oʻzbek mehnat migrantlari soni sifatida faqat 2026 yilning birinchi yarmida patent rasmiylashtirganlarni (1,1 mln) olsak, avgust oxiri — sentyabr boshida vatanga qaytganlar ularning umumiy sonidan taxminan 9 foizni yoki ushbu respublikadan kelgan har 11-mehnat migrantini tashkil etadi. Chiqib ketish koʻlami ancha sezilarli, bunga Oʻzbekiston Migratsiya agentligining ushbu odamlar oqimining ommaviyligi va tezligiga eʼtibor qaratgan xabari ham ishora qiladi. Oʻzbekistonning oʻzida migrantlarning qaytishi mehnat bozoridagi vaziyatni murakkablashtirishi mumkin, usiz ham bozor har yili mehnatga layoqatli yoshga yetgan yarim milliondan ortiq yangi xodimlar bilan toʻlib bormoqda. Shu bilan birga, mehnat migrantlari pul oʻtkazmalarining oʻsishda davom etayotgani ular sonining qisqarishini yumshatishga yordam beradi.

Rossiyaning 2030 yillar boshiga kelib xorijiy ishchi kuchini tashkiliy ravishda jalb qilishga oʻtish rejalarini hisobga olgan holda, Markaziy Osiyodan kelayotgan mehnat migrantlari soni bundan keyin ham qisqarishi istisno etilmaydi. Bu jarayonlar YEOIIga aʼzo boʻlmagan Oʻzbekiston va Tojikistonga eng koʻp taʼsir qiladi. Shu bois, mintaqa davlatlari oʻz fuqarolari uchun yangi xorijiy mehnat bozorlarini topish yoki ularni vatanida ish bilan taʼminlash uchun oʻz fuqarolarining qaytishiga oldindan tayyorgarlik koʻrishlari kerak.