Nyu-York Markaziy bog‘i qanday tashkil qilingan? Shaharsozlik namunasi sanalgan maskandan Gazeta fotomuxbiri Yevgeniy Sorochin reportaji

Nyu-York Markaziy bog‘i qanday yaratilgan? Shaharsozlik namunasi bo‘lgan ushbu maskandan Gazeta fotomuxbiri Yevgeniy Sorochinning reportaji

O‘zbekistonda shaharlarga shunchaki obodonlashtirilgan yangi hududlar emas, balki aholi uchun ochiq va qurilishlardan himoyalangan to‘laqonli jamoat bog‘lari kerakligi haqida tobora ko‘proq gapirilmoqda.

Nyu-Yorkdagi Markaziy bog‘ — katta shaharda puxta o‘ylangan jamoat maskanining eng mashhur namunalardan biri. Uning tabiiydek ko‘rinadigan rang-barang manzarasi me’morlar, muhandislar va bog‘bonlar mehnati samarasidir.

Gazeta fotomuxbiri Yevgeniy Sorochin bir necha soat davomida bog‘ni boshidan oxirigacha kezib chiqib, uning asosiy diqqatga sazovor joylari va tafsilotlarini suratga oldi.

1840-yillar. Nyu-York tez sur’atda kengayib bormoqda. Shaharga irland va nemis muhojirlari tobora ko‘proq ko‘chib kela boshlagan. Ular allaqachon yetarlicha rang-barang bo‘lgan aholi tarkibiga qo‘shiladi — bu paytga kelib shaharda golland, ingliz, fransuz, shotland va skandinaviyalik ko‘chmanchilarning avlodlari, shuningdek, afro-amerikaliklar va yahudiylar yashab kelayotgandi.

Shahar zichlashib borar, jamoat joylari yetishmasligi esa yanada yaqqol sezila boshlaydi. O‘sha davrdagi ayrim istirohat bog‘lari va xiyobonlar xususiy bo‘lib, ularga faqat badavlat nyu-yorkliklargina kira olardi.

Jurnalistlar, me’morlar va shahar islohotchilari bunga qarshi chiqadilar.

Ular hukumatni Nyu-Yorkda katta jamoat bog‘i — odamlar boyligi va kelib chiqishidan qat’i nazar tashrif buyurishi mumkin bo‘lgan keng makon yaratishga chaqiradilar.

1853-yilda Nyu-York shtatining qonun chiqaruvchi organi istirohat bog‘i barpo etishni ma’qulladi. Shahar Manxettenning 59- va 106-ko‘chalari orasidagi yer uchastkalarini egalaridan sotib ola boshladi, 1857-yilda esa komissiya bo‘lajak bog‘ loyihasi uchun tanlov e’lon qildi.

33 ta ariza orasidan yozuvchi va fermer Frederik Lou Olmsted hamda yosh ingliz me’mori Kalvert Voning Greensward nomli rejasi g‘olib chiqdi. Ular toshloq va botqoq hududni tabiiydek ko‘rinadigan, qo‘l tegmagan tabiatni eslatuvchi puxta loyihalashtirilgan landshaftga aylantirishni taklif qilishdi.

Markaziy bog‘ qurilishi 1858-yilda boshlangan va 16 yil davom etgan. Qurilish ishlariga 20 000 dan ortiq ishchi jalb qilingan. Ular me’morlar chizmalariga ko‘ra relyefni o‘zgartirish uchun tepaliklarning bir qismini tekislashgan, botqoqliklarni ko‘mishgan, turtib chiqqan qoyalarni porox yordamida portlatib maydalashgan.

Asosiy muhandislik vazifalaridan biri shaharni bog‘ ichiga yashirish edi.

Sharqdan g‘arbga o‘tishni ta’minlash uchun 66-, 79-, 86- va 96-ko‘chalarda to‘rtta transverse roads yotqizilgan, biroq ular yer sathidan pastga tushirilgan va nishabliklar hamda qalin daraxtzorlar bilan berkitilgan. Yuqorida, atigi bir necha metr naridagi maysazorda sayr qilayotgan odam pastda nima bo‘layotganini ko‘rmaydi.

Bir harakatni boshqasidan yashirish tamoyili bog‘ning boshqa infratuzilmasini ham belgilab berdi. Bog‘ ichida 30 ta ko‘prik va arkalar qurilgan. Ayrimlari piyodalar, otliqlar va transport yo‘nalishlarini bir-biriga to‘qnash kelmasligi uchun ajratib tursa, boshqalari landshaft kompozisiyasining bir qismi sifatida xizmat qiladi. Barcha ko‘prik va arkalar atrofdagi manzara bilan uyg‘un turli materiallardan — cho‘yan, granit, tosh, g‘isht va yog‘ochdan — yasalgan.

Deylhed (Dalehead Arch) tosh arkasi bog‘ning janubiy qismida joylashgan bo‘lib, 1860–1862-yillarda me’mor Kalvert Vo loyihasi asosida qurilgan.

Bog‘ning o‘ziga xosligi ayniqsa shahar muhitida yaqqol ko‘rinadi. Atrofdagi Manxetten XIX asr boshlarida tasdiqlangan qat’iy to‘rtburchakli ko‘chalar to‘ri asosida chizilgan bo‘lib, bu uslub oqilona va tejamkor edi, ammo orolning tepalik va soylardan iborat asl relyefini deyarli hisobga olmagan. Markaziy bog‘ esa bu qoidadan eng katta istisno bo‘lib, unda to‘g‘ri chiziqlar o‘rniga egri-bugri yo‘laklar va tabiiy landshaft shakllari ishlatilgan.

Bugungi kunda bog‘ning maydoni 341 gektarni tashkil etadi. Hududda 170 dan ortiq turdagi qariyb 20 000 daraxt o‘sadi. Ular orasida mahalliy eman, qayrag‘och, zarang va chinorlar, shuningdek, boshqa o‘lkalardan maxsus keltirilgan turlar ham bor.

Bog‘da jami to‘qqizta suv havzasi mavjud. Ulardan eng kattasi Jaklin Kennedi Onassis suv ombori bo‘lib, u 86- va 96-ko‘chalar oralig‘ida joylashgan va taxminan 43 gektar maydonni egallaydi. Bu yerda suvda suzuvchi va ko‘chmanchi qushlarni muntazam kuzatish mumkin.

Hovuz va ko‘llarda besh turdagi toshbaqa hamda turli xil baliqlar yashaydi. Bu yerda faqat catch-and-release (“tut va qo‘yib yubor”) tamoyili asosida baliq ovlashga ruxsat etilgan.

Maysazorlarda 2 400 ga yaqin olmaxon yugurib yuradi — ularni hatto 2018-yilda Central Park Squirrel Census nomli maxsus loyiha doirasida sanab chiqishgan.

Bog‘ orqali qushlarning yirik migratsiya yo‘nalishi o‘tadi, shu sababli bu yerda qirg‘iy, boyo‘g‘li, qizilishton, o‘rdak va g‘oz kabi 200 dan ortiq qush turi qayd etilgan. Ular uchun eng jozibador maskan The Ramble bo‘lib, u taxminan 15 gektarlik maydondagi egri-bugri so‘qmoqlar, xarsangtoshlar va irmoqlardan iborat o‘rmonzor hududdir.

Bu yerga nafaqat sayyohlar, balki butun shahardagi byordvotcherlar (birdwatchers — qush kuzatuvchilar) ham oqib keladi. Ular dam olish uchun Manxettenning eng “yovvoyi” burchagini tanlagan ko‘chmanchi qushlarni soatlab kuzatadilar.

Bog‘ning kundalik parvarishi bilan Central Park Conservancy — shahar hokimiyati bilan hamkorlikda bog‘ni boshqaruvchi xususiy notijorat tashkilot shug‘ullanadi.

U moliyalashtirishning qariyb 75 foizini xususiy xayriyalar hisobidan ta’minlaydi, qolgan qismini esa shahar ajratadi.

Tashkilotga 1980-yilda landshaft tarixchisi Elizabet Barlou Rojers va bir guruh Nyu-York faollari tomonidan hududning tanazzuliga javoban asos solingan. 1970-yillar oxiriga kelib maysazorlar chang-to‘zonli bo‘m-bo‘sh yerlarga aylangan, yodgorliklar, ko‘priklar va qoyalar esa graffiti bilan qoplangan edi. Bu shaharning ko‘p yillar davomida, ayniqsa 1970-yillardagi Nyu-York moliyaviy inqirozi davrida bog‘ni yetarlicha moliyalashtirmagani, shuningdek, uning qarovsiz qolgani va samarasiz boshqarilgani oqibati edi.

Bugungi kunda Central Park Conservancy’da 400 ga yaqin doimiy xodim ishlaydi. Ular maysazorlar, daraxtlar va suv havzalarini nazorat qiladi, shox-shabbalarga shakl beradi va kasal daraxtlarni davolaydi.

Bog‘ni minglab xususiy donorlar ham qo‘llab-quvvatlaydi. Masalan, “Daraxtni vasiylikka oling” (Adopt-a-Tree) dasturi bo‘yicha istaganlar yangi ko‘chat ekish uchun 500 dollar yoki katta daraxt uchun 7500 dollar xayriya qilishlari mumkin. Katta daraxtlarni “vasiylikka olgani” uchun donor minnatdorlik ramzi sifatida Literary Walk (“Adabiy xiyobon”) hududiga o‘rnatiladigan granit yodgorlik toshini oladi.

2008-yildan 2010-yilgacha tabiatshunos yozuvchi Edvard Barnard va grafik-byordvotcher Ken Chaya Central Park Entire — Markaziy bog‘ning daraxtlari va landshaftlari aks etgan batafsil, illyustratsiyali xarita-yo‘lboshchini yaratish ustida ishladilar.

Ikki yarim yil davomida ular hududni piyoda kezib, har bir daraxtni qo‘lda qayd etib bordilar. Natijada ular bog‘dagi qariyb 20 000 daraxtning deyarli barchasini xaritaga tushirdilar. Xaritaning bosma nashri 2010-yilda chiqdi. Uning interaktiv versiyasi esa mobil ilova shaklida mavjud.

Markaziy bog‘ni ba’zan dunyodagi ochiq osmon ostidagi eng yirik san’at muzeyi deb atashadi. Avvaliga bog‘ mualliflari uni haykallar bilan bezatish bo‘yicha Yevropa an’anasidan voz kechishgan, biroq maydon, zinapoyalar, favvora va arkadadan iborat Bethesda Terrace me’moriy majmuasi bundan mustasno — u ommaviy san’at namunalari uchun asosiy makon sifatida loyihalashtirilgan edi.

Jamoat maydoni markazida favvora joylashgan bo‘lib, unga Emma Stebbinsning “Suv farishtasi” haykali o‘rnatilgan. Haykal suvning shifobaxsh kuchi haqidagi Injil rivoyatiga ishora qiladi va ayni paytda 1842-yilda Nyu-Yorkni toza suv bilan ta’minlay boshlagan Kroton akvedugining ochilishini ramziy ma’noda ifodalaydi.

Me’moriy majmuaning yana bir taniqli elementi — Bethesda Terrace Arcade yopiq arkli yo‘lagi hisoblanadi. Uning shifti enkaustika texnikasida geometrik va gulli naqshlar bilan bezalgan 16 000 ga yaqin sopol koshin bilan qoplangan. Bu texnikaning o‘ziga xosligi shundaki, naqsh rangli loydan yasaladi va koshin yuzasidagi o‘yiqlarga joylashtirilib, u bilan birga pishiriladi.

Texnika Yevropada XIII asrdan beri ma’lum bo‘lib, o‘rta asrlarda Angliyada sobor va abbatliklarning pollarini bezash maqsadida keng qo‘llanilgan. XIX asrda esa Angliyaning “Minton” zavodi ushbu an’anani qayta tiklab, Arkada uchun maxsus enkaustik koshinlar ishlab chiqargan.

Favvorali Bethesda Terrace — eng taniqli kinolokatsiyalardan biri.

“Qasoskorlar” (2012) filmining so‘nggi sahnasida aynan shu yerda Tor Asgardga uchib ketish oldidan jamoasi bilan xayrlashadi. “Jon Uik: 2 qism” filmida Kianu Rivz franshizaning asosiy qahramonlaridan biri bo‘lgan Uinston bilan uchrashadi. “Uyda yolg‘iz 2” filmida esa kichkina Kevin kaptarlarni boqadi.

Kino ixlosmandlari uchun yana bir tashrif buyurishi shart bo‘lgan joy — 1862-yilda ko‘l ustida qurilgan nafis cho‘yan ko‘prik — Bow Bridge’dir. U Vudi Allenning “Manxetten” filmida va qahramonlar ko‘prikda qo‘shiq aytib, raqsga tushadigan “Maftuningman” filmi epizodida ko‘rinadi. “O‘rgimchak-odam 3” filmi chiqqanidan so‘ng ko‘prikka bo‘lgan qiziqish bir necha barobar oshgan — aynan shu joyda Piter Parker Meri Jeynga turmush qurishni taklif qilmoqchi bo‘ladi, lekin qiz u bilan munosabatlarga nuqta qo‘yadi.

Bog‘da xususiy shaxslar, professional va jamoat tashkilotlari hamda muhojirlar jamoalari tomonidan qilingan xayriyalar evaziga o‘rnatilgan ko‘plab yodgorlik lavhalari, barelyeflar va ayniqsa haykallar Nyu-Yorkning o‘ziga xos madaniy va migratsiya tarixi xaritasini yaratadi.

Masalan, nemis jamiyati bog‘ga faylasuf va dramaturg Fridrix Shillerning byustini sovg‘a qilgan; shotlandlar o‘z milliy shoiri Robert Byorns va adib Valter Skottga haykal o‘rnatgan, italyanlar vatanparvar Juzeppe Madzinining byustini, irlandlar esa shoir Tomas Mur haykalini o‘rnatishgan.

1945-yilda bog‘ hududida Polsha qiroli Vladislav Yagello haykali paydo bo‘ldi. U dastlab 1939-yilgi Jahon ko‘rgazmasining Polsha paviloni uchun yaratilgan edi. Haykal bog‘ga polyak-amerika tashkilotlari ishtirokida o‘rnatilgan.

Hududda axborot kiosklari, bosma xaritalar va yo‘laklardagi ko‘rsatkichlar yordamida mo‘ljal olish mumkin. Eng kutilmagan usul esa yoritkich ustunlaridir. Ularning har biriga to‘rt xonali kod o‘yib yozilgan bo‘lib, unga qarab turgan joyingizni aniqlash mumkin: kod eng yaqin ko‘ndalang ko‘cha va bog‘ning qaysi tarafida ekaningizni ko‘rsatadi.

Bu tizim dastlab xodimlar ta’mirlash uchun kerakli yoritkichni tezda topa olishlari uchun o‘ylab topilgan, keyinchalik undan tashrif buyuruvchilar ham foydalana boshlagan. Kod favqulodda vaziyatlarda ham o‘z joylashuvingizni aniqlashga yordam beradi.

Bu tizim ishlamaydigan yagona joy — The Ramble. U yerda shunchaki yoritkich ustunlari yo‘q.

Bog‘ning hamma joyida o‘tirib dam olish uchun o‘rindiqlar o‘rnatilgan. Bu yerda ularning soni 9 000 dan ortiq — ko‘pchiligi odamlar xotirasiga atab qo‘yilgan yoki “Adopt-a-Bench” dasturi doirasida sovg‘a qilingan.

Markaziy bog‘ga har yili 42 milliondan ortiq kishi tashrif buyuradi.

Odamlar bu yerda mamnuniyat bilan sayr qiladi, pikniklar uyushtiradi, yuguradi, velosiped va qayiqda uchadi, beysbol va boshqa sport o‘yinlarini o‘ynaydi.

Bolalar uchun har biri o‘ziga xos dizayn va attraksionlar to‘plamiga ega bo‘lgan 21 ta bepul o‘yin maydonchasi qurilgan.

Bog‘da muntazam ravishda ochiq tadbirlar va mahorat darslari o‘tkazib turiladi: kapalaklarning sirli bog‘iga yozgi sayrlar, shaxmat bo‘yicha ma’ruzalar va turnirlar, Seneca Village’ga (bog‘ qurilishidan oldin Nyu-Yorkdagi afro-amerikalik yer egalarining eng yirik jamoasi) ekskursiyalar, bog‘bonlar hamrohligida Conservatory Garden bo‘ylab sayohatlar va byordvotching asoslari bo‘yicha mashg‘ulotlar shular jumlasidan.

Aksariyat tadbirlar bepul, ba’zilari esa pullik; ularning jadvali va tafsilotlari bilan bog‘ning saytida tanishish mumkin.