Nima uchun dollar prognozlardan pastroq tushdi va yil oxirigacha u bilan nima sodir boʻladi?

Nega dollar prognozlardan pastroq boʻldi va yil oxirigacha u bilan nima sodir boʻladi?

Oʻzbekiston soʻmi Yevroosiyo taraqqiyot bankining (YEOTB) iyun oyidagi prognozlaridan sezilarli darajada kuchliroq koʻrinmoqda: 8 oktyabr holatiga koʻra, dollar kursi 11 809,19 soʻm darajasida mustahkamlandi, vaholanki 12 200 soʻm boʻlishi kutilayotgan edi. YEOTB tahlilchilari Podrobno.uz saytiga milliy valyuta nimaning hisobiga oʻz mavqeini saqlab qolayotganini soʻzlab berishdi va yil oxiriga moʻljallangan bahoni yangilashdi.

YEOTB Mamlakat tahlili markazi rahbari Artur Sharafutdinov xavf-xatarlar balansi kuchliroq soʻm foydasiga oʻzgarganini taʼkidladi. Agar hozirgi tendentsiyalar saqlanib qolsa, bank yilning qolgan oylarida oʻrtacha kurs bir dollar uchun taxminan 12 000 soʻm atrofida boʻlishini kutmoqda.

Eslatib oʻtamiz, iyun oyida YEOTB tahlilchilari tarixiy pasayishdan soʻng Oʻzbekistonda dollar kursi yana oʻsishni boshlashi mumkinligini prognoz qilishgan edi. Ular, shuningdek, 2027–2028 yillarda soʻmning bosqichma-bosqich zaiflashishini kutishgandi. Konservativ stsenariyga koʻra, 2027 yilda oʻrtacha kurs bir dollar uchun 12 900 soʻmni tashkil etishi, 2028 yilda esa 14 100 soʻmgacha koʻtarilishi kerak edi. Sharafutdinov buni investitsiya tsikli, uskunalar xarid qilish va iqtisodiyotni modernizatsiya qilish fonida yuqori ichki talab va importning tezroq oʻsishi bilan bogʻlagan edi. 2026 yil uchun bank oʻshanda oʻrtacha kursni 12 200 soʻm darajasida prognoz qilib, bahoni 12 800 soʻmdan pasaytirgan edi.

Amaldagi kurs ushbu moʻljallardan pastroq boʻlgani sababli, Podrobno.uz YEOTBga murojaat qilib, iyun oyidagi prognoz saqlanib qolyaptimi, yil oxirigacha tuzatishlar kiritilishi mumkinmi va hozirda soʻm kursiga qaysi omillar eng kuchli taʼsir koʻrsatayotganiga aniqlik kiritishni soʻradi.

Sharafutdinovning soʻzlariga koʻra, iyun oyidagi qayta koʻrib chiqishdan soʻng tashqi va ichki omillar umuman olganda milliy valyuta uchun ijobiy shakllandi. Natijada, kursning iyun oyidagi bahodan koʻra kuchliroq boʻlishi ehtimoli ortdi.

2026 yilning qolgan oylari uchun YEOTB joriy tendentsiyalar saqlanib qolgan taqdirda oʻrtacha kursni bir dollar uchun taxminan 12 000 soʻm atrofida prognoz qilmoqda. Shu bilan birga, bank kursning ehtimoliy tebranishlari oraligʻini koʻrsatmadi va amaldagi qiymat prognoz qilingan oʻrtacha koʻrsatkichdan qanchalik chetga chiqishi mumkinligini baholamadi.

### Soʻmni nima qoʻllab-quvvatlamoqda

Milliy valyutani qoʻllab-quvvatlovchi asosiy omillar qatorida YEOTB pul oʻtkazmalarini tilga oladi. Ular ichki bozorda xorijiy valyuta taklifini oshiradi va import qiluvchilar tomonidan boʻlgan talabni qisman qoplaydi. 2026 yilning birinchi yarmida Oʻzbekistonga pul oʻtkazmalari koʻrinishida taxminan 9,3 milliard dollar kelib tushdi — bu oʻtgan yilning shu davriga nisbatan qariyb 13 foizga koʻpdir.

Xorijiy investitsiyalar ham valyutaning yana bir manbai boʻlib qolmoqda. Markaziy bank maʼlumotlariga koʻra, birinchi yarim yillikda asosiy toifalar boʻyicha umumiy sof oqim taxminan 5,8 milliard dollarni tashkil etdi. Shundan 2,3 milliard dollari toʻgʻridan-toʻgʻri investitsiyalar, qariyb 2 milliard dollari portfel investitsiyalari va 1,5 milliard dollarga yaqini boshqa investitsiyalar hissasiga toʻgʻri keldi.

Soʻmga, shuningdek, oltinning yuqori narxlari ham koʻmak bermoqda. YEOTBning iyun oyidagi prognozida mavjud narxlar darajasi allaqachon hisobga olingan edi, biroq avgust oyida oltin uchun vaziyat qulay boʻlib qoldi. LBMA Gold Price maʼlumotlariga koʻra, bir oy ichida qimmatbaho metall 14 foizga qimmatlashdi va avgust oyini bir untsiya uchun 4 602 dollarga yaqin belgida yakunladi. Oʻzbekiston uchun bu oltinning eksport va xalqaro zaxiralardagi roli tufayli alohida ahamiyatga ega.

Parallel ravishda xomashyo boʻlmagan eksport ham oʻsib bormoqda. Bu valyuta tushumlarining barqarorligini oshiradi va oltin eksportining kamayishini qisman qoplaydi. Birinchi yarim yillikda oltinni hisobga olmaganda tovarlar eksporti yillik hisobda 29 foizga, xizmatlar eksporti esa 36 foizga oʻsdi.

Yana bir omil — yuqori real foiz stavkalari boʻlib qolmoqda. Ular soʻmdagi jamgʻarmalarni jozibadorroq qiladi va boshqa teng sharoitlarda xorijiy valyutaga boʻlgan talabni cheklashi mumkin. 16 sentyabr kuni Markaziy bank asosiy stavkani 14 foiz darajasida saqlab qoldi. Avgust oyida inflyatsiya yillik hisobda 6,2 foizni, bazaviy inflyatsiya esa qariyb 5,5 foizni tashkil etdi.

### Mustahkamlanishni nima ushlab turibdi

Shu bilan birga, YEOTB soʻmning bundan keyin ham mustahkamlanish salohiyati cheksiz emasligini taʼkidlamoqda. Kuchli isteʼmol va investitsiya talabi importning tez oʻsishini qoʻllab-quvvatlamoqda. Birinchi yarim yillikda tovar va xizmatlar importi qariyb 24 foizga oshib, 28,8 milliard dollardan oshdi.

Joriy hisob taqchilligi ham qoʻshimcha bosim yaratmoqda. Markaziy bank bahosiga koʻra, birinchi yarim yillikda u taxminan 6,2 milliard dollarni tashkil etdi. Uni qoplash uchun kapitalning yetarli darajada oqib kelishi va boshqa tashqi tushumlar saqlanib qolishi zarur.

### Kurs bundan keyin nimaga bogʻliq boʻladi

YEOTB tahlilchilarining fikriga koʻra, yaqin istiqbolda pul oʻtkazmalari, eksport tushumlari va investitsiyalarning yuqori hajmi soʻmni qoʻllab-quvvatlashda davom etadi. Bunda kursning keyingi harakati ushbu oqimlarning qanchalik barqaror boʻlishiga, shuningdek, importga boʻlgan talab va tashqi sharoitlarga bogʻliq boʻladi.

Tashqi sharoitlar orasida YEOTB oltin narxini, dollar kursini, global foiz stavkalarini va Oʻzbekistonning asosiy savdo hamkorlari boʻlgan mamlakatlardagi iqtisodiy faollikni ajratib koʻrsatadi.

Shu bilan birga, soʻmning mustahkamlanishi yangi tendentsiya emas. U 2025 yilda ham mustahkamlangan edi: yil yakunlariga koʻra, uning oʻrtacha kursi oʻtgan yildagiga qaraganda kuchliroq boʻldi. Avvalroq Sharafutdinov buni omillar majmui, jumladan, 19 milliard dollar yoki YAIMning 13 foizi miqdoridagi toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalar oqimi, transfertlarning yuqori hajmi va soʻmdagi aktivlar boʻyicha jozibador stavkalar bilan izohlagan edi.

Uning fikricha, kuchliroq milliy valyuta inflyatsiyani sekinlashtirishga va Markaziy bankning 5 foizlik maqsadli koʻrsatkichiga tezroq yaqinlashishga yordam beradi. Bundan tashqari, arzonroq import isteʼmolchilar uchun foydalidir.