Mening ona shahrim misolida: markaziy koʻchalar yo oʻzgarishi, yo yoʻq boʻlib ketishi kerak

Poyezddan tushib, shahar markaziga yoʻl olganingizda koʻzingizga tashlanadigan birinchi manzaralardan biri — Aberdindagi bir paytlar Marks & Spencer joylashgan boʻsh binodir. Peshlavha olib tashlangan boʻlsa-da, harflarning izi hali ham koʻrinib turibdi; derazalar qoraytirilgan, eshiklar esa taxtalar bilan mixlab tashlangan.

Bu mening ona shahrim. Oʻsmirlik chogʻlarimda shaharning bosh arteriyasi boʻlgan, mahalliy kumushrang-kulrang tosh tufayli «Granit milya» nomi bilan tanilgan Yunion-stritda soatlab vaqt oʻtkazardim. Bu koʻcha Clockhouse va Chelsea Girl kabi doʻkonlardan eng soʻnggi urfdagi kiyimlarni kiyib koʻrish uchun boriladigan joy edi.

Bir paytlar bu koʻcha butun Shimoli-sharqiy Shotlandiyadan xaridorlarni jalb qilardi.

Hozir esa u yer-bu yerda boʻshab qolgan doʻkonlar koʻzga tashlanadi.

«Men Yunion-stritga faqat boshqa joyga boradigan avtobusga chiqish uchun kelaman... hozir xarid qiladigan hech narsa qolmagan... bu dahshat», deydi butun umr Aberdinda yashagan Mari Sim.

Xuddi shunday holat butun mamlakat boʻylab kuzatilmoqda: bir paytlar doʻkonlar bilan gavjum boʻlgan markaziy koʻchalarga (High Streets) avval shahar tashqarisidagi savdo parklarining koʻpayishi, keyin esa onlayn xaridlar zarba berdi.

Biroq, Aberdin vaziyatni tubdan oʻzgartirish uchun ulkan saʼy-harakatlarning markazida turibdi. Bu port shahri boʻsh turgan doʻkonlar muammosiga qarshi haqiqiy urush eʼlon qildi — boʻsh joylarni toʻldirish va uzoq vaqt davomida qarovsiz qolgan yuqori qavatlardan qayta foydalanish uchun gʻayrioddiy va toʻgʻridan-toʻgʻri yondashuvni qoʻllamoqda.

Aberdindagi Marks & Spencer flagman doʻkoni ochilganidan 80 yil oʻtib, avgust oyida yopildi

Bundan tashqari, mahalliy kengash shahar markazini odamlar yana tashrif buyurishni xohlaydigan maskanga aylantirish uchun oʻnlab million mablagʻ ajratmoqda. Koʻplab boshqa joylarda boʻlgani kabi, bu yerda ham yangi yopiq oziq-ovqat va ichimliklar bozori hamda sohil boʻyini keng koʻlamli qayta qurish orqali «taassurotlar iqtisodiyoti» joriy etilmoqda.

Markaziy koʻchalar bizning yashayotgan joyimiz haqidagi taassurotlarimiz uchun muhim ahamiyatga ega. Boʻsh doʻkonlar va graffitilar tez fursatda salbiy zanjirli reaktsiyani yuzaga keltirishi mumkin — xaridorlarni choʻchitadi, investitsiyalarni toʻxtatadi va antisotsial xulq-atvorning rivojlanishiga zamin yaratadi.

Har qanday siyosiy qarashdagi siyosatchilar yillar davomida shahar markazlarini jonlantirishga harakat qilib kelishmoqda va oʻz siyosiy qiyofasida «makon» tushunchasini markaziy oʻringa qoʻygan Endi Bernem bu borada oxirgilardan boʻldi. Uning aytishicha, ular «Britaniya uygʻonishining ramzi»ga aylanishi kerak.

Ammo buning iloji bormi? Va agar shahar markazlari omon qolishi kerak boʻlsa, ularni butunlay qayta koʻrib chiqish lozimmi?

Koʻchmas mulk va chakana savdo tahlili bilan shugʻullanuvchi Green Street kompaniyasi maʼlumotlariga koʻra, Britaniya markaziy koʻchalaridagi har sakkizta mulkdan biri hozirda boʻsh turibdi va bu koʻrsatkich yillar davomida qaysarlik bilan yuqoriligicha qolmoqda.

«Agar buning osongina sehrli yechimi boʻlganida, u allaqachon qoʻllanilgan boʻlardi», deydi shaharlarni qayta tiklash boʻyicha hukumatning sobiq maslahatchisi va qariyb qirq yil davomida shahar markazlarini jonlantirish ustida ishlagan Jeki Sadek.

Eng katta muammolardan biri — mulkdorlikning tarqoqligidir. Doʻkonlar va binolar koʻpincha oʻnlab turli xil uy egalariga tegishli boʻlib, baʼzan offshor kompaniyalar yoki murakkab tuzilmalar orqali boshqariladi va ularning har biri oʻz manfaatlari va ustuvorliklariga ega. Bu qaror qabul qilishni sekinlashtirishi va keng koʻlamli qayta tiklash ishlarini qiyinlashtirishi mumkin.

Ammo boʻsh joylar mavjud boʻlgan taqdirda ham, kimdir ularni ijaraga olishga tayyor boʻlishi kerak.

Koʻpgina joylar eskirgan va taʼmirga muhtoj.

Britaniya markaziy koʻchalaridagi har sakkizta mulkdan biri hozirda boʻsh turibdi

Markaziy koʻchada biznes yuritish ham qimmatlashdi; ishchi kuchi xarajatlari oshdi, tijorat soliqlari (business rates) esa yana bir yuk boʻlib qoʻshildi.

Biznesga xaridorlar kerak. Xaridlar va xizmatlar onlayn formatga oʻtishi bilan koʻplab markaziy koʻchalarda odamlar oqimi yillar davomida kamayib bormoqda va bu ulkan tarkibiy oʻzgarish hali toʻliq yakuniga yetgani yoʻq.

Revo chakana savdo tashkiloti va Lambert Smith Hampton koʻchmas mulk konsalting kompaniyasi tomonidan oʻtkazilgan soʻrovnomaga koʻra, shahar markazlari boʻyicha ekspertlarning uchdan ikki qismi chakana savdo maydonlari hali ham 20% dan 40% gacha haddan tashqari koʻp deb hisoblaydi.

1970-yillarning oxiridan 2010-yillarning boshigacha davom etgan Aberdinning Shimoliy dengizdagi neft bumi davrida, energetika sanoati olib kelgan boylik tufayli shahar mehmonxonalar va restoranlarni toʻldirish yoki kassalarni ishlatib turish uchun koʻp mehnat qilishi shart emas edi.

Oʻsmirlik chogʻimdagi dam olish kunlarini eslayman, bor pulimizni brend doʻkonlari va poyabzal doʻkonlarida sarflardik. Keyinchalik pablar va barlarga borish, hozirda ofis binosiga aylantirilgan, men Duran Duran guruhini koʻrgan art-deko uslubidagi Capitol teatriga tashriflar boshlandi.

Ammo 2022 yilning oxiriga kelib, Yunion-strit eng quyi nuqtaga tushdi. Aberdinliklar markaziy koʻchani allaqachon unutib, 2009 yilda temir yoʻl vokzali yaqinida ochilgan savdo markaziga oʻtib ketishgan edi.

«Ular oʻz shahriga boʻlgan mehrini yoʻqotishgan edi», deydi inqirozga qarshi kurashish boʻyicha favqulodda sammitdan soʻng tashkil etilgan, jamoatchilik tomonidan boshqariladigan Our Union Street koalitsiyasi rahbari Bob Keyller.

Birinchi qadam aholini tinglash boʻldi va minglab takliflar qabul qilindi. Shahar faxrini qayta tiklash va boʻsh joylarni toʻldirish ustuvor vazifalarga aylandi.

Bu ijara agentlari, mahalliy kengash, uy egalari, korxonalar va koʻngillilarning katta jamoasini birlashtirgan muvofiqlashtirilgan harakat boʻldi. Unga FTSE 100 roʻyxatidagi kompaniyaning sobiq bosh direktori, maosh olmay ishlaydigan Bob Keyller rahbarlik qildi. Uning ofisida har bir mulkning holatini koʻrsatuvchi, rangli stikerlar yopishtirilgan devoriy xarita bor.

Ular koʻchani taftish qilib, bedarak ketgan uy egalarini topishdi va nima uchun boʻsh turganini qayd etishdi. Koʻngillilar boʻsh turgan mulklarni ijarachilar uchun jozibador qilish maqsadida ularni tozalash va boʻyashni taklif qilishdi. Ular, shuningdek, koʻchalarni tartibga keltirishdi, chiqindilarni yigʻishdi, begona oʻtlarni tozalashdi va chiqindi qutilarini boʻyashdi. Kichik bir jamoa hali ham har ikki haftada bir marta tozalashga chiqadi.

Bob Keyller Aberdinning Yunion-strit koʻchasini jonlantirishga yordam berish uchun tuzilgan jamoatchilik guruhiga rahbarlik qiladi

Barcha mavjud mulklar roʻyxati keltirilgan veb-sayt mavjud; eng muhimi, u yerda barcha moliyaviy imtiyozlar ham koʻrsatilgan. Bularga yangi korxonalarga binolarni bezatish uchun pul beradigan mahalliy kengash grantlari va ikki yillik tijorat soligʻi chegirmalari kirishi mumkin.

2023 yilda Yunion-stritdagi 198 ta joydan 57 tasi boʻsh edi. Bugungi kunda ularning 33 tasi toʻldirildi, yana 14 tasi ijaraga berilish jarayonida.

Ammo bu xuddi «koʻrsichqonni ur» oʻyiniga oʻxshab ketishi mumkin, chunki tashabbus boshlanganidan beri yana 20 ta joy boʻshab qoldi. «Eng muhimi, biz boʻshashdan koʻra tezroq toʻldiryapmiz», deb taʼkidlaydi Keyller.

Keyllerning operatsion direktori Devid MakKeytning aytishicha, bu yondashuv yordam bera oladigan odamlarning yelkasidan tutib qoʻllab-quvvatlash va shunchaki «yoʻq» deydiganlarning «qulogʻi tagida gʻoʻngʻillab turish»dan iborat. ofisning bir burchagida kichik yoshlar jamoasi ijtimoiy tarmoqlar uchun kontent yaratmoqda, tashrif buyuruvchilar va aholini shahar nimalarni taklif qila olishini koʻrsatadigan yangi Our Aberdeen ilovasi bilan bogʻlamoqda.

Keyller uchun graffiti bilan kurashish kabi «kichik gʻalabalar» jamoatchilik fikrini oʻzgartirish uchun zarurdir.

«Biz anglab yetdikki, bu ishlarni bir marta qilish kifoya qilmaydi, balki bu ishlarni qiladigan odamlar oxir-oqibat "buni bu yerga chizishdan foyda yoʻq, chunki baribir kimdir ustidan boʻyab tashlaydi" deguncha ikki yoki uch marta qilishga tayyor turish kerak».

Eʼtibor bir paytlar ramziy ahamiyatga ega boʻlgan Yunion-strit boʻylab joylashgan binolarning koʻpincha eʼtibordan chetda qoladigan yuqori qavatlariga ham qaratilmoqda. Alohida loyiha doirasida ekspertlar ushbu boʻsh turgan yuqori qavatlarga kirib, ulardan qayta foydalanishga toʻsqinlik qilayotgan omillarni aniqlamoqdalar.

Aberdin oʻz ishining ustasi, oʻzining Vacant Shops Academy tashkiloti orqali oʻnlab shaharlar bilan ishlagan Ien Nikolsondan yordam soʻradi.

U mamlakat miqyosida taftish qilishga yordam bergan 1000 dan ortiq boʻsh joylarning oʻrtacha yarmidan koʻpida mulkni faol ravishda reklama qiluvchi ijara agenti boʻlmagan. Uning aytishicha, baʼzi mahalliy kengashlar uy egalari kimligini ham bilishmaydi.

Uning taʼkidlashicha, boʻsh doʻkonlarning hammasi ham faqat bozorning oʻzi tomonidan toʻldirilmaydi. Shaharlar sanʼat va madaniyatdan tortib, dam olish, sogʻliqni saqlash va farovonlikkacha boʻlgan kengroq soha vakillarini jalb qilishi kerak.

Aberdinning ajralib turadigan jihati, deydi u, uning tizimli yondashuvi va odamlarning «yeng shimarib» ishga kirishgani hamda kelishmovchiliklarni yengib oʻtganidadir. «Buni hali hamma joy haqida ham aytib boʻlmaydi».

Boshqa joylar Aberdindan oʻrnak olishi mumkinmi?

Har bir shaharning oʻz muammolari bor.

Nikolson Cheshirdagi Kryu shahriga ham yordam berdi. Aberdindan kichikroq boʻlgan bu shahar sanʼat, madaniyat va jamiyatga eʼtibor qaratmoqda, shu oyda u yerda yangi ayollar markazi ochildi.

Angliya mahalliy kengashlari ham faolroq rol oʻynashga undalmoqda.

Endilikda ular kamida bir yil davomida boʻsh turgan tijorat joyini, hatto uy egasi xohlamasa ham, Markaziy koʻchalarni ijaraga berish auktsioni (High Street Rental Auction) orqali ijarachilarga taklif qilishga majbur qilishlari mumkin.

Lagʻmonxona (chapda) hududdagi yangi korxonalardan biridir. Shahar markazining ayrim qismlarida qurilish ishlari olib borilmoqda (oʻngda)

Bu hali boshlanishi, ammo mulk ustidan nazoratni yoʻqotish xavfi allaqachon oʻz natijalarini bermoqda. Nottingemshirdagi Bassetlou kengashi ushbu tizimni birinchilardan boʻlib joriy etdi va ushbu siyosat tufayli tuman boʻylab 30 dan ortiq doʻkon ijaraga berildi yoki hozirda taklif bosqichida turibdi.

Ammo boʻsh joylarni toʻldirish muammoning faqat bir qismidir. Kattaroq savol shundaki, shahar markazlari aslida nima uchun kerak?

Odatlarning oʻzgarishi bizga bunchalik koʻp doʻkonlar kerak boʻlmasligini anglatadi. Buning oʻrniga, shahar markazlarida yashaydigan va ishlaydigan odamlar koʻproq boʻlishi, onlayn tarzda amalga oshirib boʻlmaydigan xizmatlar bilan bir qatorda yangi uylar va ofislar boʻlishi kerak, degan fikrlar ilgari surilmoqda. Masalan, aholining qarishi bilan Milliy sogʻliqni saqlash xizmati (NHS) tibbiyot markazlarini shahar markaziga olib kelish katta imkoniyat boʻlishi mumkin.

Aberdinda bir paytlar BHS — 2016 yilda yopilgan univermag joylashgan bino yangi oziq-ovqat va ichimliklar bozori uchun kirish maydoniga aylantirilmoqda.

Yunion-stritning tashqi koʻrinishi ham oʻzgarmoqda. Koʻpgina Viktoriya davri savdo koʻchalari kabi, u ham keng yoʻl bilan qurilgan, ehtimol otlar va aravalar uchun joy qoldirish maqsadida. Hozirda piyodalar yoʻlaklarining ayrim qismlari vaqtni maroqli oʻtkazish uchun qulayroq qilish maqsadida kengaytirilmoqda, garchi koʻplab aberdinliklar yoʻllardagi tirbandliklar va yangi harakatlanish cheklovlaridan charchagan boʻlishsa-da.

Pul eng katta toʻsiqdir. Aberdinning yangi yopiq oziq-ovqat va ichimliklar bozori mahalliy kengash va Buyuk Britaniyaning hududlarni rivojlantirish jamgʻarmasi (Levelling Up Fund) tomonidan moliyalashtirilib, 40 million funt sterlingga tushmoqda. Boshqa joylarda qayta tiklash loyihalari qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin, chunki qayta qurish xarajatlari kutilayotgan moliyaviy daromaddan oshib ketadi, bu esa davlat sektorining qoʻllab-quvvatlashini hayotiy zaruratga aylantiradi. Iqtisodiy sharoit esa qiyinlashib bormoqda.

«Yuqori foiz stavkalari, qurilish xarajatlarining oshishi va boshqa muammolar yangi uy-joylar va yirik qayta qurish loyihalarining amalga oshirilishiga taʼsir qilmoqda», deydi Lambert Smith Hampton direktori Stiv Norris. Uning aytishicha, yirik loyihalar odatda davlat va xususiy sektordan mablagʻ talab qiladi.

U «moliyalashtirishning yanada ijodiy usullarini» koʻrishni istaydi.

Bernem rejasining bir qismi — u Manchesterda ilgari surgan yondashuvga asoslanib, mahalliy rahbarlarga shahar markazlariga investitsiya kiritish va qayta tiklash ishlarini olib borish uchun koʻproq erkinlik berishdir. Ammo yirik loyihalar yillar talab qiladi.

Koʻngillilar Aberdinning Yunion-strit koʻchasini qayta qurishda muhim rol oʻynadilar

Markaziy koʻchada biznes ochish va yuritishni osonroq va arzonroq qilish eng tezkor yechimlardan biri sifatida talab qilinmoqda, bunda tijorat soliqlari alohida tashvish tugʻdirmoqda.

Bernem soliq tizimini yanada isloh qilishga vaʼda berdi. Hammaning nigohi ushbu oydagi byudjetga qaratilgan boʻlib, u bu borada qanchalik uzoqqa borishini kutmoqda.

Next kompaniyasi bosh direktori Saymon Vulfsonning aytishicha, asosiy muammo tijorat soliqlari emas, balki rejalashtirish islohotidir.

«Hukumat markaziy koʻchalar uchun qila oladigan eng muhim narsa — ularning rivojlanishiga yoʻl qoʻyishdir», deydi Konservatorlar palatasi aʼzosi boʻlgan Vulfson.

Aberdinga qaytadigan boʻlsak, u yerda rivojlanish belgilari bor.

Loren Reyd va uning onasi Rouz 2024 yilda oʻzlarining kiyim butigini Yunion-stritga koʻchirishdi. Ular tavakkal qilishga qaror qilganlaridan soʻng, mahalliy kengash granti taʼmirlash ishlariga yordam berdi.

Ular xarajatlarni qoplay olishadimi? «Biz bunga yaqinlashib qoldik», deydi u.

U oʻz koʻchasining kelajagi haqida ham shunday fikrda. «Men doim Rim bir kunda qurilmagan, deyman».

Loren Reyd va uning onasi Rouz mahalliy kengash granti yordamida oʻz butiklarini Yunion-stritga koʻchirishdi

Hozirgi vaqtda bu hudud qurilish maydonchasiga oʻxshaydi — ammo tez orada yana bir katta boʻshliq toʻldiriladi. Robert Kin — mahalliy koʻchmas mulk developeri boʻlib, u 2023 yilda bir paytlar Debenhams joylashgan Trinity savdo markazini sotib oldi. Endi bu joyni milliy koʻngilochar brend egallashi kutilmoqda. Temir yoʻl vokzalidan Trinity'ga olib boradigan, odamni charchatadigan zinapoya ham eskalator bilan almashtirilmoqda.

«Biz juda yaxshi imkoniyatni koʻrdik, chunki u soʻnib borayotgan edi», deydi u.

U turar joy va qoʻshimcha xarajatlarni kamaytirish, ijara haqini qayta belgilash va avvalgi uzoqdagi egalariga qaraganda tezkorroq harakat qilish orqali buni amalga oshira olishiga ishonadi.

Bu jasur qaror edi, chunki Lambert Smith Hampton maʼlumotlariga koʻra, Buyuk Britaniyadagi har 10 ta savdo markazidan bittadan koʻprogʻi buzib tashlashga loyiqdir.

Ammo u Aberdinning dinamikasi nihoyat oʻzgarayotganiga ishonmoqda.

«Menimcha, 2027 yilga kelib u butunlay boshqacha shaharga aylanishi kerak».

Bu, albatta, umiddir. Shunga qaramay, bugun Yunion-strit boʻylab, taxtalangan doʻkon peshtaxtalari va yoʻl ishlari yonidan oʻtar ekansiz, u hali ham oʻz oʻtmishi va kelajagi oʻrtasida qolib ketgan shaharga oʻxshab tuyulishi mumkin.