Neftning ortiqchasi boʻlmaydi

Neftning ortiqchasi boʻlmaydi

Eron avgust oyida erishilgan kelishuvlar shartlarini bajargan holda Tojikistonga neft mahsulotlari yetkazib berishni boshlab yubordi. Biroq yetkazib berish hajmi, narxlar va boshqa tafsilotlar hozircha oshkor etilmayapti. Bu haqda Tojikiston Energetika va suv resurslari vazirligiga tayanib «Aziya-Plyus» xabar bermoqda.

Bundan avval Dushanbe Tehron bilan 2,55 million tonna neft mahsulotlari yetkazib berish imkoniyatini muhokama qilgan edi. Shu bilan birga, tomonlar shartnomada mustahkamlanishi kerak boʻlgan yakuniy hajmni kelishib olgan-olmaganligi nomaʼlumligicha qolmoqda.

Mamlakatlarning umumiy chegarasi yoʻqligi sababli, logistika masalasi ham alohida dolzarblik kasb etmoqda. Katta ehtimol bilan, xomashyo va mahsulotlarni temir yoʻl orqali tashishga toʻgʻri keladi, bu esa neftni dengiz yoʻli yoki quvurlar orqali yetkazib berishdan koʻra qimmatroqqa tushadi. Uchinchi davlatlar hududi orqali tranzit qilinishi sababli ham xarajatlar ortadi.

Temir yoʻl transportidan foydalanilayotganidan statistika ham dalolat beradi: joriy yilning yanvar-iyun oylarida Tojikiston va Eron oʻrtasida 432,8 ming tonna yuk tashilgan boʻlib, shundan 334 ming tonnasi temir yoʻl ulushiga toʻgʻri keladi.

Bundan tashqari, mulozimlar Erondan kelayotgan yuk tarkibiga aynan nimalar kirishiga aniqlik kiritishmadi. Tojikiston 2 million tonna xom neft, 300 ming tonna dizel yoqilgʻisi, 150 ming tonna benzin va 100 ming tonna aviatsiya yoqilgʻisi soʻragan edi. Biroq avvalroq Tehron mamlakatda avtomobil yoqilgʻisi taqchilligi sezilayotgani, shu sababli uning eksportiga cheklovlar joriy etilganini maʼlum qilgandi. Shu bois, ustuvor yoʻnalish — xomashyo va samolyotlar uchun kerosin yetkazib berish hisoblanadi. Shu bilan birga, islom respublikasi hamkorlariga oyiga 5 ming tonnadan ortiq neft mahsulotlari joʻnata olishi amrimahol.

Xom neftning katta hajmini hisobga olgan holda, Tojikiston undan qanday foydalanmoqchi ekanligi tushunarsiz boʻlib qolmoqda. Yiliga 2 million tonna darajasidagi yetkazib berish mamlakatdagi eng yirik neftni qayta ishlash zavodi — Dangʻara zavodining imkoniyatlaridan sezilarli darajada yuqoridir. Binobarin, respublika hukumati yo ishlab chiqarish quvvatlarini oshirishi, yoki resurslarni uzoq muddatli saqlashni tashkil etishi kerak boʻladi.

Tijorat jihati ham kam ahamiyatga ega emas, chunki chegirmalarsiz eronliklarga Rossiya bilan raqobatlashish qiyin boʻladi. Qayd etilishicha, joriy yilning birinchi yarmida Tojikiston tomonidan sotib olingan taxminan 600 ming tonna asosiy neft mahsulotlarining 91 foizdan ortigʻi RF hissasiga toʻgʻri kelgan. Import qilingan mahsulotning oʻrtacha qiymati tonnasiga 825 dollarni tashkil etgan. Ammo Moskva va Dushanbe oʻrtasida imtiyozlar va bojlarning yoʻqligi toʻgʻrisidagi bitimlar amal qiladi. Shu sababli Eron neftining narxi juda katta ahamiyatga ega.

Shunga qaramay, aksariyat tahlilchilarning fikricha, agar Eron nefti Rossiyanikidan sezilarli darajada qimmatroq boʻlib chiqsa ham, Tojikiston muqobil importdan voz kechmasligi kerak. Bu bitta yetkazib beruvchiga qaramlikni kamaytirish imkonini beradi va RFga qarshi qattiq sanktsiyalar joriy etilgan, bozorda yoqilgʻi taqchilligi yuzaga kelgan, narxlar keskin koʻtarilgan yoki boshqa har qanday cheklovlar holatida harakat qilish uchun imkoniyat yaratadi.