Neandertallar hayoti shafqatsiz boʻlganmi? Ushbu jarohat oʻlimga olib keluvchi janglar koʻproq tarqalganidan dalolat beradi

Neandertallar hayoti shafqatsiz boʻlganmi? Ushbu jarohat halokatli urushlar koʻproq tarqalgan boʻlishi mumkinligini koʻrsatmoqda

Olimlarning taʼkidlashicha, neandertalning ushbu kurak suyagidagi teshik oʻtkirlangan yogʻoch nayza tomonidan yetkazilgan

Arxeologlarning aytishicha, 75 000 yil oldin vafot etgan neandertalning koʻkrak qafasiga oʻtkirlangan yogʻoch nayza sanchib olingan boʻlishi mumkin.

Ular Iroq Kurdistonidagi gʻorda topilgan kurak suyagidagi 15 mm lik teshik bunday qurol bilan bogʻliq halokatli zoʻravonlikning eng qadimgi dalili boʻlishi mumkinligini taʼkidlamoqda.

Jarohat burchagi va boshqa dalillarga asoslanib, tadqiqotchilar nayza odamning koʻkrak qafasiga kirib, tana orqali harakatlangan — ehtimol oʻpka va asosiy qon tomirlarini shikastlagan — va chap kurak suyagi orqali chiqib, deyarli mukammal darajadagi teshik qoldirgan deb hisoblaydilar.

Ushbu tadqiqot neandertallar jamiyati ilgari ishonilganidan koʻra koʻproq zoʻravonlikni boshdan kechirgan boʻlishi mumkinligini koʻrsatadigan ortib borayotgan dalillarga yana bir qoʻshimcha boʻldi.

Neandertallar taxminan 40 000 yil oldin qirilib ketgan alohida odam turi boʻlgan. Ular Yevropaning katta qismida, Gʻarbiy va Markaziy Osiyoda yashagan va baʼzida Homo sapiens bilan bir davrda istiqomat qilgan.

Jarohatlangan neandertalning qoldiqlari Iroq Kurdistonidagi gʻordan topilgan. Chap kurak suyagi bilan birga ushbu shaxsning oʻng qoʻli, uchta qovurgʻasi va baʼzi tishlari ham topilgan.

Kembrij arxeologiya departamentidan tadqiqotning yetakchi muallifi doktor Emma Pomroyning soʻzlariga koʻra, kurak suyagidagi teshik yogʻoch nayza tufayli yetkazilgan «halokatli shaxslararo zoʻravonlik»ning eng qadimgi dalili boʻlishi mumkin.

«Oʻlimga olib kelgan zarba ataylab yurakka qaratilgan boʻlishi mumkin», dedi u BBC News ga.

Arxeologlar qoldiqlarni topilgan gʻori nomi bilan Shanidar A deb atashadi. 1950 yillardagi qazishmalar chogʻida u yerda kamida 10 ta neandertal topilgan.

Pomroyning aytishicha, ushbu jarohat tarixdan oldingi Yaqin Sharqda oʻtkirlangan yogʻoch nayzalardan foydalanilganining birinchi dalili hisoblanadi.

«Bu tabiiy ravishda yuzaga keladigan sinish turi emas, chunki u juda aylana shaklda», dedi u. «Qayta tiklangan yogʻoch nayzalar bilan oʻtkazilgan tajribalar suyakda juda oʻxshash dumaloq teshiklarni hosil qiladi».

Shunga qaramay, u shaxslararo zoʻravonlik hali toʻliq isbotlanmaganini aytadi. Bu tasodifiy zarba, yaʼni ov baxtsiz hodisasi paytida yetkazilgan jarohat boʻlishi ham mumkin.

Biroq, tadqiqotda ishtirok etmagan London Tabiat tarixi muzeyi professori Kris Stringer BBC News ga raqibning hujumi eng ehtimolli tushuntirish ekanini aytdi.

«Tadqiqotchilar bu ovdagi baxtsiz hodisa yoki shaxslararo zoʻravonlik oqibati ekanligini ochiq qoldirmoqdalar, ammo mening fikrimcha, jarohatning joylashuvi va darajasini hisobga olganda, ikkinchisi ehtimolga yaqinroq koʻrinadi», dedi u.

Bu kashfiyot 1957 yilda oʻsha gʻordan topilgan ilgarigi topilmalarni esga soladi. Ushbu qoldiqlar keyinroq, taxminan 50 000 yil oldin yashagan boshqa bir neandertalga tegishli edi. Ularning qovurgʻalarida qisman tuzalgan jarohat izlari bor edi, arxeologlarning fikricha, bu ehtimol tosh uchi bor nayza tufayli yuzaga kelgan.

Ushbu neandertallar ov paytida sherigi tomonidan jarohatlangani yoki raqibi tomonidan oʻldirilganini aniq bila olmaymiz. Ammo ular odamning odamga nisbatan zoʻravonligi koʻproq tarqalgan boʻlishi mumkinligi va hozirgi ilmiy konsensus koʻrsatganidan ham uzoqroq oʻtmishga borib taqalishini koʻrsatadigan kichik, ammo kengayib borayotgan dalillar bazasini boyitadi.

«Men, afsuski, ortib borayotgan dalillar bazasini shaxslararo zoʻravonlik insoniyatning tarixdan oldingi oʻtmishiga chuqur singib ketganining ishorasi sifatida koʻraman», dedi Stringer BBC News ga.

Bu dalillarning muhim qismi 2022 yilda eʼlon qilingan tadqiqot boʻlib, u Ispaniya shimolidagi «Suyaklar chuquri» nomi bilan poznat arxeologik maydondagi juda erta neandertal kalla suyaklariga tegishli. U halokatli zoʻravonliklar taxminan 430 000 yil oldin sodir boʻlganini koʻrsatadi.

Tadqiqotchilar 20 ta shaxsda tuzalgan 57 ta bosh jarohatini aniqladilar. Topshirilgan toʻqqizta shaxsda oʻlimga olib kelishi mumkin boʻlgan kalla suyagi singan joylari bor edi. Oltitasida kalla suyagining orqa-chap tomonida shunga oʻxshash teshilgan jarohatlar mavjud edi. Jarohatlar deyarli bir xil joyda takroran paydo boʻlgani sababli, tadqiqotchilar tasodifiy shikastlanishdan koʻra qasddan qilingan zarbalar ehtimoli yuqori degan xulosaga kelishdi. Bitta kalla suyagida, ehtimol, bir xil narsa tufayli yetkazilgan ikkita jarohat bor edi.

«Suyaklar chuquri» dalillari ushbu populyatsiyadagi har bir kishi muntazam ravishda shafqatsiz boʻlganini isbotlamaydi, ammo u yuz minglab yillar oldin ushbu odamlar oʻrtasida takroriy qotilliklar sodir boʻlganini koʻrsatadigan kuchli dalil beradi.

Oʻnlab yillar davomida koʻplab arxeologlar uyushgan urushlarning kelib chiqishini dehqonchilik bilan bogʻlashgan, bu davrda odamlar doimiy aholi punktlarida yashay boshlagan hamda yer, chorva va oziq-ovqat zaxiralari uchun raqobatlashgan.

Ammo ilgarigi ovchi-yigʻuvchilar va hatto undan ham qadimgi odam qarindoshlarining dalillari shuni koʻrsatdiki, yakka tartibdagi qotilliklar dehqonchilikdan ancha oldin mavjud boʻlgan.

Hozirgi ilmiy bahslar bunday zoʻravonlik qanchalik keng tarqalgani va alohida hujumlar qachon guruhlar oʻrtasidagi uyushgan nizolar va urushlarga aylangani atrofida bormoqda.