NAPP fond bozori ishtirokchilarini mustaqil ravishda jarimaga tortishi mumkin boʻladi
IRIA fondoviy bozor ishtirokchilarini mustaqil ravishda jarimaga tortish huquqiga ega boʻladi
Oʻzbekistonda kapital bozorini tartibga soluvchi Istiqbolli loyihalar milliy agentligi (IRIA) vakolatlarini kengaytirish nazarda tutilmoqda. Agentlik bozor ishtirokchilariga mustaqil ravishda moliyaviy sanktsiyalarni qoʻllash va qonunda nazarda tutilgan hollarda bank sirini tashkil etuvchi maʼlumotlarni olish imkoniga ega boʻladi. Toʻzatishlar, shuningdek, kompaniyalar tomonidan axborotning ochiqlanishi, fondoviy bozor infratuzilmasi va investorlarni himoya qilishga ham daxldordir.
Yangi normalar Oliy Majlis Qonunchilik palatasida birinchi oʻqishdan oʻtgan va ikkinchi oʻqishga tayyorlanayotgan «Kapital bozori toʻgʻrisida»gi qonun loyihasida oʻz aksini topgan. Hujjat fondoviy bozorni tartibga solishni yangilash va uni xalqaro standartlarga muvofiqlashtirishga qaratilgan.
Asosiy yangiliklardan biri qimmatli qogʻozlar chiqaruvchi kompaniyalar va fondoviy bozorning professional ishtirokchilari javobgarligiga tegishli. IRIA vakillarining soʻzlariga koʻra, amaldagi choralar har doim ham investorlarga kompaniyalar va ularning qimmatli qogʻozlarini baholash uchun zarur boʻlgan axborotning oʻz vaqtida ochiqlanishini taʼminlash imkonini bermaydi.
Qonun loyihasida agentlikka mustaqil ravishda moliyaviy sanktsiyalarni qoʻllash huquqini berish taklif etilmoqda. Bozorning professional ishtirokchilari uchun jarimaning maksimal miqdori ustav kapitalining 2 foizigacha, emitentlar uchun esa 0,5 foizigacha yetishi mumkin.
Shu tariqa, undiruv summasi faqat belgilangan miqdorga emas, balki tashkilotning moliyaviy koʻrsatkichlariga ham bogʻliq boʻladi. Ishlab chiquvchilarning fikricha, bu javobgarlikni yanada sezilarli qiladi va kompaniyalarning talablarga rioya qilishdan manfaatdorligini oshiradi.
Axborotni ochiqlamaganlik va eʼlon qilmaganlik uchun javobgarlikni kuchaytirish alohida nazarda tutilmoqda. Soʻz investorlarga emitentlarning moliyaviy ahvolini va kiritilayotgan sarmoyalar bilan bogʻliq xavf-xatarlarni baholashga yordam beradigan maʼlumotlar haqida bormoqda.
IRIAga taklif etilayotgan yana bir vakolat — qonunchilikda nazarda tutilgan hollarda va tartibda bank sirini tashkil etuvchi maʼlumotlarni olishdir. Bu regulyatorning bozor ishtirokchilarini nazorat qilish uchun ega boʻlgan vositalarini kengaytirishi kerak.
Oʻzgarishlar Oʻzbekiston qonunchiligini IOSCO — turli mamlakatlar fondoviy bozorlari regulyatorlarini birlashtiruvchi Qimmatli qogʻozlar boʻyicha komissiyalar xalqaro tashkiloti tamoyillariga muvofiqlashtirish bilan bogʻliq.
Ushbu tamoyillar nazorat organlarining mustaqilligi, bozor ishtirokchilari ustidan nazorat, belgilangan qoidalarga rioya qilinishi va investorlarni himoya qilishni qamrab oladi. Samarali nazorat va shaffoflik xorijiy institutsional investorlar — masalan, qimmatli qogʻozlarga mablagʻ kirituvchi yirik jamgʻarmalar uchun ham muhimdir.
Investitsion qarorlar qabul qilishdan oldin ular uchun bozorda ishlash qoidalari qanchalik tushunarli ekanini, qoidabuzarliklar aniqlanishi yoki aniqlanmasligini va regulyator ularga munosabat bildira olishi yoki olmasligini tushunish muhim. Reyting agentliklari ham bozor va uning ishtirokchilari ishonchliligini baholashda shunga oʻxshash omillarni hisobga oladi.
Shu sababli IOSCO tamoyillariga yaqinlashish nafaqat qonunchilikni yangilashi, balki Oʻzbekiston kapital bozoriga boʻlgan ishonchni oshirishi ham kerak. Shu bilan birga, yangi normalarning qabul qilinishining oʻzi xorijiy investitsiyalar oqimini kafolatlamaydi: koʻp narsa ularning amaliyotda qanday qoʻllanilishiga bogʻliq boʻladi.
Qonun loyihasida fondoviy bozor infratuzilmasida ham oʻzgarishlar nazarda tutilgan. Xususan, markaziy kontragent — bitim tomonlari oʻrtasida vositachiga aylanadigan va ularning majburiyatlari bajarilishini taʼminlaydigan tashkilot institutini joriy etish taklif qilinmoqda. Bunday mexanizm tomonlardan biri tomonidan bitim bajarilmasligi xavfini kamaytirishga yordam beradi.
Yana bir yoʻnalish — kastodial faoliyatni tartibga solishdir. Kastodian — qimmatli qogʻozlarni saqlaydigan va mijozlar manfaatlarini koʻzlab ularning hisobini yuritadigan moliyaviy tashkilotdir. Bu kabi xizmatlar, jumladan, milliy bozorga kirib kelayotgan xorijiy investorlar uchun ham muhimdir.
Misol tariqasida, 14 oktyabr kuni oʻtkazilgan matbuot anjumanida agentlik vakillari Oʻzbekiston Milliy investitsiya jamgʻarmasining (UzNIF) IPOsini keltirib oʻtishdi. Maxsus tartibga solish rejimi doirasida joylashtirish chogʻida Bank of Georgia kastodial infratuzilmasidan foydalanilgan.
Endilikda bunday faoliyatni qonunchilikda alohida yoʻnalish sifatida mustahkamlash taklif etilmoqda, buning uchun tegishli ruxsatnoma yoki litsenziya talab qilinadi.
Bundan tashqari, qonun loyihasida reyting agentliklari, boshqaruvchi kompaniyalar va investitsiya jamgʻarmalari faoliyatini tartibga solish nazarda tutilgan. Bu investorlarga mablagʻlarni joylashtirish, aktivlarni saqlash va sarmoya xavf-xatarlarini baholash imkonini beruvchi tobora toʻliq bozor infratuzilmasini shakllantirishi kerak.
Taklif etilayotgan normalar fondoviy bozorning shaffofligini oshirish, qoidabuzarliklar uchun javobgarlikni kuchaytirish va bitimlarni amalga oshirish mexanizmlarini rivojlantirishga qaratilgan. Investorlar uchun bu ishlashning yanada tushunarli qoidalarini va xavf-xatarlarni nazorat qilishning qoʻshimcha vositalarini anglatishi mumkin.
Mahalliy kompaniyalar uchun kapital bozorining rivojlanishi, oʻz navbatida, mablagʻlarni jalb qilish imkoniyatlarini kengaytirishi mumkin. Qimmatli qogʻozlar chiqarish bank kreditlariga muqobil boʻlishi va biznesga investorlardan moliyalashtirish olishga yordam berishi mumkin.
Biroq yakuniy effekt sanktsiyalarning amaliy qoʻllanilishiga, ochiqlanadigan axborot sifatiga va bozorning yangi ishtirokchilari ishiga bogʻliq boʻladi. Hozircha qonun loyihasi Oliy Majlis Qonunchilik palatasida faqat birinchi oʻqishdan oʻtdi. Uning qoidalari keyingi koʻrib chiqish jarayonida oʻzgarishi mumkin.