Namoyishchilar Ispaniyadagi uy-joy inqirozida «yirtqich fondlar»ni ayblamoqda
Yuzlab odamlar Madrid markazida chodirlar qurishdi, Ispaniya bosh vaziri esa muddatidan oldin saylovlar oʻtkazilishini eʼlon qildi.
Namoyishchilar Ispaniyadagi uy-joy inqirozida «yirtqich fondlar»ni ayblamoqda
Xorxe Moreno (chapda) «yirtqich fondlar» ijara haqini oshirib yuborayotganini aytsa, Piyerina Nikuray Ispaniyada «uy-joy yetishmovchiligi» mavjudligini taʼkidlamoqda
21 yoshli universitet bitiruvchisi Piyerina Nikuray oxirgi bir haftani Madridning Puerta-del-Sol maydonidagi chodirda yashab oʻtkazdi.
Ispaniyadagi uy-joy inqiroziga qarshi norozilik bildirish uchun u yerda lager qurgan yuzlab boshqa odamlar kabi, u ham bunga nima sabab boʻlayotgani haqida ikkilanib oʻtirmaydi.
«Bu hamishagi muammo, — deydi u. — Uy-joy yetishmovchiligi».
U qoʻshimcha qiladi: «Uy egalari vaziyatdan foydalanib, ijara haqini oshirishmoqda, bundan tashqari Airbnb ham bor».
Madrid markazidagi chodirda oxirgi bir necha kundan beri yashayotgan 19 yoshli dublyaj talabasi Xorxe Moreno ham bu fikrga qoʻshiladi.
«Juda koʻp uylar boʻsh turibdi, chunki ularni yirtqich fondlar va investitsiya fondlari sotib olgan. Ular mulkda yashayotgan odamlarni haydab chiqarmaguncha ijara haqini oshiraveradi», — deydi onasi bilan yashaydigan va shaxsiy uy sotib olishga qurbi yetishi uchun hali koʻp vaqt kerak boʻlishidan xavotirda boʻlgan Xorxe.
«Ular anchadan beri uy-joyni biznesga aylantirib olishgan, — deya qoʻshimcha qiladi u. — Ammo bu ispaniyaliklarning munosib uyda yashashiga toʻsqinlik qiladigan adolatsiz biznesdir».
Ularning tushuntirishlari boshqa namoyishchilar, oddiy ispaniyaliklar va hatto Ispaniya hukumati tomonidan ham tez-tez takrorlanadi.
Yaqinda uy-joy muammosini hal qilish boʻyicha favqulodda chora-tadbirlar paketini taqdim etar ekan, sotsialist Bosh vazir Pedro Sanches «uy-joyga bozordagi shunchaki navbatdagi chayqovchilik obʼyekti sifatida qaraydiganlarga qarshi» qonun qabul qilayotganini aytgan edi.
Ushbu islohotlar Kongress tomonidan rad etildi, bu esa Sanchesni keyingi oyda muddatidan oldin saylovlar oʻtkazishga chaqirishga majbur qildi.
Nikuray va Moreno foydaga yoʻnaltirilgan amaliyotlar inqirozning markazida turganiga dalil sifatida Ispaniyadagi hozirgi uy-joy norozilik harakatiga sabab boʻlgan yagona holatni koʻrsatishadi: 87 yoshli Marikarmen Abaskal uni sotib olgan investitsiya kompaniyasi chiqib ketishga koʻndirishga urinib, keyin ijara haqini u toʻlay olmaydigan darajada keskin oshirib yuborganidan keyin oʻz uyidan haydab chiqarilgan.
Keyinchalik yuzaga kelgan jamoatchilik noroziligi kompaniyani Abaskalni sobiq uyiga qayta taklif qilishga majbur qilgan boʻlsa-da, u hech qachon qaytmadi va chorshanba kuni shifoxonada vafot etdi.
Puerta-del-Soldagi namoyishchilar Marikarmen Abaskal xotirasiga hurmat bajo keltirishmoqda
Boshqa koʻplab odamlarning ham keskin koʻtarilib ketgan ijara bozorida qiynalayotgani haqida oʻz hikoyalari bor.
Karmen Peres — Ekvadordan kelgan, Ispaniyada 17 yildan beri yashayotgan nafaqadagi beva ayol.
U birinchi marta kelganida, uy-joy nisbatan arzon va topish oson edi, ammo narxlar koʻtarilgani sababli u ijaraga olish uchun hamyonbop joy qidirayotgan bir paytda qizi va kuyovinikiga koʻchib oʻtishga majbur boʻldi.
«Uy ijaraga qoʻyilganda, hamisha uzun navbat paydo boʻladi, — deydi u. — Ijara haqi esa men uchun hamisha juda qimmatlik qiladi. Bularning barchasi sogʻligʻimga taʼsir qildi — menda depressiya boshlandi, menda hech qanday barqarorlik va xavfsizlik hissi yoʻq».
Idealista koʻchmas mulk portali maʼlumotlariga koʻra, Ispaniyada oxirgi 10 yil ichida ijara narxlarining oʻrtacha oʻsishi 84 foizni tashkil etgan.
Janubiy Malaga shahri markazida bu oʻsish 113 foizni, Marbelyada esa qariyb 150 foizni tashkil etdi.
Bu kabi raqamlar uy-joy masalasini ispaniyaliklarning eng katta tashvishiga aylantirdi.
Sotsiologik tadqiqotlar markazi (CIS) tomonidan oʻtkazilgan yaqin oradagi soʻrovnoma shuni koʻrsatdiki, keng jamoatchilik ham, namoyishchilar kabi, uy-joy bozoridagi qudratli ishtirokchilarga qarshi choralar koʻrilishini istaydi.
Taxminan 72 foiz aholi 10 yoki undan ortiq uy-joyi borlar uchun soliqlarni oshirishni; 76 foizi qisqa muddatli turistik turar joylarni cheklashni xohlagan; 40 foizi esa boʻsh turgan uylarni musodara qilishni qoʻllab-quvvatlagan.
Biroq, Esade iqtisodiy siyosat markazi direktori Xorxe Galindoning aytishicha, mavjud maʼlumotlar Ispaniyadagi qancha mulk aynan «yirtqich fondlar»ga tegishli ekani va chayqovchilik uchun foydalanilayotganini aniq bilishni qiyinlashtiradi.
U Ispaniya bankining 2024 yildagi maʼlumotlariga ishora qilib, ijaraga beriladigan uylarning atigi 8 foizi kompaniyalarga tegishli ekanini koʻrsatadi.
Galindoning taʼkidlashicha, mavjud maʼlumotlarga asoslanib, u Ispaniyada ijara mulkining oz sonli egalar qoʻlida sezilarli darajada toʻplanganini koʻrmayapti.
«Ijara haqining oshishini tushuntirishga kelganda, bu asosiy sabab emas, — deydi u. — Buni soʻnggi yillarda talabga nisbatan taklifning yetishmasligi bilan izohlash mumkin».
Ispaniya banki ham bu fikrga qoʻshiladigan koʻrinadi va mamlakatda taxminan 750 000 ta uy-joy yetishmovchiligi mavjudligini taxmin qilmoqda.
Muassasa rahbari oʻrinbosari Soledad Nunyes sentyabr oyida 2028 yilga kelib bu koʻrsatkich bir millionga yetishi mumkinligidan ogohlantirgan edi.
Milliy statistika instituti (INE) maʼlumotlariga koʻra, Ispaniyada 3,8 million boʻsh uy mavjud, biroq ularning aksariyati aholisi kamayib borayotgan qishloq joylarda joylashgan va shu sababli shahar markazlarida eng ogʻir kechayotgan hozirgi inqirozga deyarli taʼsir koʻrsatmaydi.
Bunchalik koʻp boʻsh uylar mavjudligining boshqa sabablari qatoriga taʼmirlanishi kutilayotgan uylar yoki ularni meros qilib olgan oila aʼzolari oʻrtasidagi huquqiy nizolar kiradi.
Demografik oʻzgarishlar taklif va talab oʻrtasidagi nomutanosiblikda katta rol oʻynadi.
2021 va 2025 yillar oraligʻida Ispaniyada 1,2 millionga yaqin yangi xonadonlar tashkil topdi, bunga asosan mamlakatning soʻnggi iqtisodiy oʻsishida muhim rol oʻynagan migrantlarning kelishi sabab boʻldi.
Biroq, uy-joy qurilishi bu surʼatga mos kelmadi — ushbu davrda yarim milliondan kam yangi uy qurildi.
Bu qisman Yevrohudud inqirozidan keyin Ispaniya qurilish sohasining qisqargani, Koviddan keyin materiallar narxining keskin koʻtarilgani va siyosiy konsensusning yoʻqligi qurilish uchun huquqiy toʻsiqlarni yuzaga keltirgani bilan bogʻliq edi.
«Yangi uylar qurish biz uchun ustuvor vazifa emas edi, — deydi Galindo. — Ammo demografik bum boshlangach, bu biz uchun qanchalik qimmatga tushishini anglab yetdik».
Uning qoʻshimcha qilishicha, Ispaniya hukumati va koʻplab faollar tomonidan aybdor deb topilgan Airbnb kabi qisqa muddatli turistik turar joylar umumiy bozorga taʼsir qilishdan koʻra, koʻproq mahalliy taʼsir koʻrsatib, aniq shahar hududlarida narxlarni oshirgan boʻlishi mumkin.
Shu bilan birga, ish haqining orqada qolayotgani inqirozni yanada ogʻirlashtirdi.
El País tomonidan oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, real ifodada oʻrtacha ispaniyalik soliqlar, ijtimoiy sugʻurta va inflyatsiya tufayli oʻn yil oldingiga qaraganda 5 foiz kamroq xarid qobiliyatiga ega. Madrid mintaqasida oʻrtacha oylik ish haqi 1550 yevroni (1314 funt sterling; 1738 dollar) tashkil etadi.
«Hech bir ishchi maoshining 75 yoki 80 foizini ijaraga sarflamasligi kerak, chunki unda ular nima yeyishadi?» — deydi Madriddagi chodirlar shaharchasiga tashrifi chogʻida namoyishchilarni qoʻllab-quvvatlagan 81 yoshli nafaqadagi taksi haydovchisi Fransisko Pardo.
«Koʻpgina ishchilar hatto [oyiga] 2000 yevro ham olishmaydi».
Marikarmenning ishi toʻsatdan uy-joy inqirozini nafaqat Madridning Puerta-del-Sol maydonida, balki butun Ispaniyada shoshilinch muhokama mavzusiga aylantirdi.
Endigi masala — uni qanday hal qilish boʻyicha konsensusga erishish mumkinmi yoki yoʻqmi, shunda qoldi.