«Muzey oʻtmishi emas, balki haqiqiy hayotning bir qismi». Toshkentdagi Ichkari madaniy makoni nima haqida hikoya qiladi

«Muzeydagi oʻtmish emas, haqiqiy hayotning bir qismi». Toshkentdagi Ichkari madaniy makoni nima haqida hikoya qiladi

Yakkasaroy tumanidagi Belariq koʻchasida oʻymakor yogʻoch darvoza ortidan eski bir qavatli uyning fasadi koʻzga tashlanadi. Hovlida shahar shovqini musiqa va suhbatlar ichida yoʻqoladi, havoda esa choy va issiq taomlarning xushboʻy hidi taraladi. Sargʻaygan xurmo mevalari osilib turgan daraxtlar soyasida yorqin dasturxon va koʻrpachalar solingan stollar hamda tapchanlar joylashgan. Baʼzilarida tashrif buyuruvchilar choy ichib tushlik qilmoqda, boshqalarida esa yednok suhbat qurishmoqda.

Stollardan birida Fotima Arifdjanova — Ichkari loyihasining hammuassisi va gʻoyaviy ilhomchisi oʻtiribdi. Choy va sharqona shirinliklar ustida u xorijiy mehmonlarga yangi madaniy makon haqida soʻzlab bermoqda. Biz ham suhbatga qoʻshilamiz.

Ichkari makonini yaratish gʻoyasi sanʼatshunoslar Fotima Arifdjanova va Maqsud Asqarovda bundan uch yilcha muqaddam paydo boʻlgan.

«Biz oʻzimiz uchun ham, madaniyatimiz bilan tanishish uchun Oʻzbekistonga keladigan mehmonlar uchun ham shinam makon yaratishni xohladik. Shu bilan birga, aholimizga u bilan faxrlanish uchun qanchalik koʻp sabablarimiz borligini eslatmoqchi edik. Biz tez-tez «oʻzbeklik», milliylik, hamma narsa qanday koʻrinishi kerakligi haqida gapiramiz, lekin goʻyo bu hayotni oʻzimiz uchun yashamaymiz, balki faqat koʻrgazmaga qoʻyamiz», — deydi Fotima.

Uning rejasiga koʻra, bu makon madaniyatni ichkaridan his qilishga yordam berishi kerak edi.

Fotima bolaligi oʻtgan jonajon mahallasidan mos joy qidirishni boshladi. U makon oʻzi yaxshi biladigan va yaxshi koʻradigan koʻchalar hamda hovlilar orasida paydo boʻlishini xohladi. Hozir Ichkari joylashgan uyni u sotuvga qoʻyilgan qoʻshni uchastkani koʻrishga kelganida payqab qoldi. Uylar orasida baland boʻlmagan devor bor edi va uning tepasidan ayvon balyasinalari koʻrinib turardi. Fotima ushbu uyni ham koʻrsatishlarini soʻradi — va aynan shunday joyni qidirganini tushundi.

«Men ongli ravishda hovlisi bor uyni qidirdim. Bizning turmush tarzimiz koʻp jihatdan biz yashayotgan muhitga, qayerda uygʻonishimiz, qayerga chiqishimiz, atrofimizda nimani koʻrishimizga bogʻliq. Ertalab hovlida qushlar sayrashini eshitasiz, mevali daraxtlarni koʻrasiz, suv sepilgan yerning xushboʻy hidini tuyasiz — bularning bari orom bagʻishlaydi, — tushuntiradi Fotima. — Men tashrif buyuruvchi mashinalar, odamlar, shovqin-suron boʻlgan koʻchaga darhol chiqib ketmasdan, shu yerda qolishini: ayvonda oʻtirib choy ichishini, oʻz xayollari bilan boʻlishini xohladim. Oʻshanda muzey unda uygʻotgan tuygʻular tez oʻtib ketmaydi va bu joy xotirasida uzoq vaqt saqlanib qoladi».

Uy 1920-yillarda qurilgan. Shahar kengaya boshlagach, atrofdagi yerlar hududdagi daraxtlarni parvarish qilgan bogʻbonlarga ajratib berilgan. Sekin-asta bu yerda uchastkalar paydo boʻlgan. Ulardan birini — bugungi kunda Ichkari asosiy ekspozitsiyasi joylashgan uchastkani — Odil akaning oilasi sotib olgan. Uy bir necha bor kengaytirilgan va qayta qurilgan. Keyinchalik uning ikki qoʻshni qismiga uning aka-ukalari joylashgan. Endilikda bu uchta uy sobiq egalarining ismlari bilan — Farhod, Odil va Avaz uylari deb ataladi.

Tashkilotchilar uyni muzeyga moslashtirishdi, lekin uni butunlay koʻrgazma makoniga aylantirishmadi yoki ilgari bu yerda boʻlmagan buyumlarni qoʻshib, shartli eski xonadon koʻrinishiga keltirishmadi.

«Biz biror bir toʻqima tarixni oʻylab topmadik. Bu uy allaqachon oʻz ulgʻayish bosqichlarini bosib oʻtgan. Biz unga yangi egalari sifatida keldik, barini avaylab restavratsiya qildik va u shunchaki oʻz hayoti bilan yashashda davom etadi deb qaror qildik», — deydi Ichkari asoschisi.

Makonning nomi tashqari va ichkaridan iborat anʼanaviy uy tuzilishiga ishora qiladi. Tashqari — mehmonlar va begonalar kirishi mumkin boʻlgan tashqi qism; ichkari — begonalar qoʻyilmaydigan ichki, oilaviy makon. Bugungi kunda bunday boʻlinish deyarli yoʻqolib ketgan, deydi Fotima, lekin u uchun uyning ichki, sirli qismi obrazining oʻzi muhim.

«Biz odamlar bu yerga kelib, oʻz ichiga nazar solishlarini va ichki dunyo tashqisidan muhimroq ekanini tushunishlarini xohladik. Hozirda milliylikka intilish koʻpincha tashqi koʻrinishimizga borib taqaladi. Xitoy matosidan tayyorlangan abrali abayamiz milliy kiyim sifatida kiyilishi mumkin, lekin ornamentning oʻzi hali uni milliy qilib qoʻymaydi. Faqat nima kiyishimiz emas, balki nimani his qilishimiz va oʻzimizda saqlab qolmoqchi ekanimiz ham muhim. Bu madaniyat bizga qanchalik yaqin? Oʻzimiz boʻlish bizga qulaymi?» — mulohaza yuritadi Fotima Arifdjanova.

Ichkari doimiy ekspozitsiyasi uy xonalarida joylashgan. Har bir xona oʻz avvalgi vazifasini saqlab qolgan, ammo muzey kontseptsiyasida alohida mavzu: uchrashuv, nikoh va ayriliq bilan bogʻlangan.

«Uyning oʻzi bizga ushbu ketma-ketlikni koʻrsatib berdi. Uning xonalari nafaqat buyumlar, balki ularda sodir boʻlgan voqealar bilan ham bogʻliq. Avvaliga biz kelajak haqida orzu qilamiz — ulgʻayish, uylanish, mustaqil hayot boshlash. Keyin uni yashaymiz, vaqt oʻtishi bilan esa ortga qarab, unga boshqacha koʻz bilan qaraymiz. Shuning uchun ekspozitsiya yoʻnalishi bir tarixiy davrdan boshqasiga olib bormaydi, balki inson hayotining yagona tsikliga aylanadi», — tushuntiradi Fotima Arifdjanova.

Birinchi xona — mehmonxona boʻlib, bu yerda oila yigʻilgan, qoʻshnilar boʻlgan, yangiliklar muhokama qilingan va maslahatlashilgan. Mehmonlarni bu yerda ayniqsa samimiy kutib olishgan: yumshoq koʻrpachalarga oʻtkazishgan, choy uzatishgan, eng goʻzal idishlarda taom tortishgan, tokchalarda esa qimmatbaho buyumlarni namoyish qilishgan — shu orqali uy egalari oʻz mehmondoʻstligi, didi va toʻqligini koʻrsatishgan. Shu sababli tashkilotchilar bu xonani uchrashuv va muzey gʻoyasining tugʻilishi bilan bogʻlashdi. Ilgari mehmonlarga uydagi eng yaxshi narsalar koʻrsatilgan boʻlsa, endi bu yerda eng qimmatli narsa — bilim taklif etiladi. Tokcha raflarini sanʼat, rassomlar va muzeylar haqidagi kitoblar, shuningdek, keramika va idish-tavoqlar egallagan; devorlar toʻqimachilik namunalari bilan bezatilgan.

Keyin tashrif buyuruvchi kelinxonaga — kelin-kuyovlar xonasiga oʻtadi. Anʼanaviy uyda oʻgʻil toʻydan chiqqach, odatda ota-onasining hovlisida yashashda davom etgan, kelin esa yangi oilaga oʻtib, oʻzi bilan sep: oilaviy taqinchoqlar, toʻy liboslari, kashtalangan soʻzana va boshqa qimmatbaho buyumlarni olib kelgan. Ekspozitsiyada bu xona inson hayotidagi muhim oʻtish bosqichlaridan biri — oila qurishga bagʻishlangan. Bu yerda toʻy va oilaviy turmush bilan bogʻliq buyumlar taqdim etilgan. Nikoh mavzusi nafaqat bayram, balki umid, oʻzgarishlar oldidagi hayajon va ota uyi bilan xayrlashuv bilan bogʻliq yangi hayotning boshlanishi sifatida ochib beriladi.

Oxirgi xonada — uy egalarining yotoqxonasida — yoʻnalish ayriliq va xotiraga bagʻishlangan. Anʼanaviy turmush tarzida u katta avlodga tegishli boʻlgan: bu yerda hordiq chiqarishgan, ohista suhbatlashishgan va ichki hovlidagi bogʻni tomosha qilishgan. Ichkari’da bu xona ekspozitsiyaning markaziga aylandi. Fotosuratlar va kundalik yozuvlari jonajon uy, yaqin insonlar, odatlar va buyumlar haqidagi xotiralarga sabab boʻladi. Ushbu shaxsiy guvohliklardan shahar va undagi ilgarigi turmush tarzi haqidagi umumiy xotira shakllanadi.

Ichkari toʻplami 700 dan ortiq buyumni oʻz ichiga oladi, ammo birinchi ekspozitsiyada uning faqat kichik bir qismi — 100 ga yaqini taqdim etilgan. Boʻlimlar orasida toʻqimachilik, keramika, taqinchoqlar va arxeologik buyumlar, jumladan, soʻgʻdiylar davriga oid terrakota haykalchalari, Poykent keramikasi hamda Temuriylar, Qoraxoniylar va Saljuqiylar davri buyumlari bor. Toʻplam Fotima Arifdjanova, Maqsud Asqarov va kollektsioner Igor Klyaxandlerning toʻplamlaridan shakllangan. Qolgan buyumlarni sekin-asta, shu jumladan vaqtinchalik koʻrgazmalarda koʻrsatish rejalashtirilmoqda.

«Odamlar oʻz madaniyatining boyligini ekzotika yoki olis oʻtmish sifatida emas, balki oʻzlarining haqiqiy hayotining bir qismi sifatida koʻrishlari kerak. Toki buyumlarni tomosha qilar ekan, kundalik hayotda madaniy merosdan nimani saqlab qolayotganliklari haqida oʻylashsin. Axir madaniyat — bu faqat buyumlar emas, balki odatlar, xotira, uy tuygʻusi hamdir», — deydi Fotima.

Uyning oʻtmishi haqida nafaqat unga xos meʼmorchilik va buyumlar, balki boshqa manbalar orqali ham bilib olish mumkin. Asosiy ekspozitsiyaga «Uyimning soyalari» audiospektakli hamrohlik qiladi, uni oʻzbek, rus va ingliz tillarida tinglash mumkin. Uning asosini uyning tarixi va tuzilishi, uning avvalgi egalari bilan intervyular va Maqsudning buvisi tomonidan 1941 yildan 1975 yilgacha yuritilgan kundalik tashkil etgan. Shu sababli audiospektakl shunchaki bino tarixini soʻzlab bermaydi — u ekspozitsiyaga shaxsiy ovozlar va xotiralarni qoʻshadi.

Hozirda ikkinchi uyda Yalt-yult koʻrgazmasi boʻlib oʻtmoqda. U uch asr davomida dabdaba va mavqe haqidagi tasavvurlar qanday oʻzgarganini tadqiq qiladi: oltin oʻrnini zarhal, qimmatbaho materiallar oʻrnini taqlid, noyob buyumlar oʻrnini esa taniqli logotiplar egalladi. Ekspozitsiyada turli davrlarga oid buyumlar yonma-yon joylashgan: Buxoro zardoʻzlik parcha koʻylagidan tortib zamonaviy kastomizatsiya qilingan kalishlar va ommaviy ishlab chiqarilgan choynaklargacha.

Ichkari’da shuningdek, makon toʻplamidagi arxeologik topilmalar namoyish etiladigan Xazinaxona koʻrgazmasi ochilishga tayyorlanmoqda.

Ichkari madaniyat bilan tanishish turli taassurotlar va mashgʻulotlardan iborat boʻladigan makon sifatida oʻylangan edi. Ayvonda (xonalar va hovli oʻrtasidagi yopiq galereya) kutubxonadan kitob oʻqish, choy ichish va hovlidagi hayotni kuzatish mumkin. Ravon (hovlidagi yorugʻ makon) uchrashuvlar, mahorat saboqlari, maʼruzalar, musiqiy kechalar va boshqa kamer tadbirlar uchun mos keladi. Boloxonada (uyning yuqori xonasi) ustalar yashashlari va ishlashlari mumkin boʻlgan rezidentsiya koʻzda tutilgan.

Hovlida Darcha kafesi ishlamoqda. Qoʻshni hovlilar orasidagi tansiq taomlar uzatiladigan kichik derazani shunday atashgan. Ichkari’da bu nom atrofdagilar bilan taom boʻlishish odatini eslatadi. Kafeda doimiy menyu yoʻq: bu yerda bir taomdan 15–20 portsiya tayyorlanadi, u tugagach, boshqasi taklif etiladi. Fotimaning aytishicha, ular uchun faqat bayram taomlari emas, balki oddiy xonadon taomlari muhim: shavla, mastava, somsa, mavsumiy mevalar, murabboli choy. Oʻzbek xonadonida, deya qoʻshimcha qiladi u, mehmonga kelgan kishini mehmon qilish uchun hamisha biror narsa topilgan.

«Umid qilamizki, Ichkari shahar uchun qaytging keladigan makonga aylanadi. Bu yerga odamlar shunchaki koʻrgazmani tomosha qilish uchun emas, balki oʻzlarini haqiqiy uydadek his qilish uchun kelishsin: suhbatlashishsin, taomlanishsin, kitob oʻqishsin, musiqa tinglashsin va qancha xohlasalar, shuncha qolishsin», — deya xulosa qiladi sanʼatshunos.

Ichkari’ga Belariq koʻchasi, 30A manzili boʻyicha tashrif buyurish mumkin. Makon har kuni soat 11:00 dan 20:00 gacha ይሰshlaydi. Asosiy ekspozitsiyaga kirish bepul, maxsus loyihalar uchun chiptalar kerak boʻladi.