Mustahkamlik sinovi

**Mustahkamlik sinovi**

Ozarbayjonning hijobli bolalarga maktabga borishni taqiqlash haqidagi qarori Boqu va Anqara oʻrtasidagi munosabatlarning keskinlashuviga sabab boʻldi. Turkiya libos kodi (dress-kod) joriy etilishiga qarshi norozilik bildirayotgan ozarbayjonliklarni qoʻllab-quvvatladi va «kap-dosh» respublikani ayollarning kiyim tanlash erkinligini daxlsiz qoldirishga chaqirdi. Javob tariqasida Ozarbayjon hukumati «qarindoshlar»ga oʻz ishi boʻlmagan narsalarga aralashmaslikni maslahat berdi.

«Ozarbayjonda roʻmol oʻraydigan oʻquvchi qizlarning taʼlim olish huquqini cheklashga yoʻl qoʻyilmaydi! Diniy eʼtiqodiga koʻra boshini yopadigan oʻquvchini maktab eshigi ortida qoldirish vijdon va adolatga qanday sigʻishi mumkin? Hijob — toʻsiq emas, balki eʼtiqod talabidir! Taʼlim olish huquqi qandaydir mafkuraviy majburlovlarning qurboni boʻlmasligi kerak! Biz Ozarbayjon bu yanglish siyosatdan imkon qadar tezroq voz kechishini kutamiz. Yoshlarning kelajakka boʻlgan yoʻlini toʻsish emas, balki ular oldida yangi imkoniyatlar ochish kerak. Bizning zamonamizda bunday yondashuvga oʻrin berib boʻlmaydi!» – deb bayonot berdi Turkiya prezidentining bosh maslahchisi Oktay Saral.

Oʻz navbatida, Turkiya muxolifati yetakchisi Kemal Qilichdorogʻlu «ozarbayjonlik aka-uka va opa-singillar»ni ayollarni boshini yopadigan va yopmaydiganlarga boʻlmaslikka chaqirdi. «Men Ozarbayjonga murojaat qilaman: ayollarni erkin qoʻying, har bir ayol nima kiyishni oʻzi tanlasin», – dedi u.

Bunga javoban Ilhom Aliyevning «Yagona Ozarbayjon» partiyasi turklar va ozarbayjonlar — ikki davlatda yashovchi bir xalq degan tezisni haddan tashqari oshirib yubormaslik kerakligini bildirdi.

«Gap aynan bir xalq va ikki mustaqil davlat haqida bormoqda. Bu tamoyil hech bir holatda bir davlatga boshqasining ichki ishlariga aralashish yoki unga oʻz siyosiy va mafkuraviy yondashuvlarini singdirish huquqini bermaydi… Islom dunyosidagi hech bir davlat boshqa musulmon xalqlarga oʻz irodasini dikta qilish, ularning ichki ishlariga aralashish yoki oʻzini boshqalardan ustun qoʻyish huquqiga ega emas. Musulmon dunyosi birligiga xizmat qilishga intilish gegemonlik intilishlari bilan emas, balki teng huquqli hamkorlik va oʻzaro hurmat bilan tasdiqlanishi kerak», – deyiladi tashkilot matbuot xizmati bayonotida.

Bundan tashqari, Ozarbayjon parlamentining Ozarbayjon va Turkiya oʻrtasidagi parlamentlararo munosabatlar boʻyicha ishchi guruhi Turkiya OAVlarini Boquga qarshi «gʻarazli axborot kampaniyasi» olib borishda aybladi.

«Ozarbayjon va Turkiya doʻstona, qardoshlarcha va strategik ittifoqchilik munosabatlarini ushlab turmoqda. Ozarbayjon mustaqil va suveren davlat boʻlib, oʻz ichki va tashqi siyosatini milliy manfaatlari hamda Konstitutsiyasiga muvofiq belgilaydi. Umummilliy yetakchi Haydar Aliyev tomonidan shakllantirilgan «bir millat – ikki davlat» tamoyili aynan ikki mustaqil va suveren davlat mavjudligini anglatadi. Bu tamoyilning mohiyatini buzib koʻrsatish, undan Ozarbayjonning ichki ishlariga aralashish va Ozarbayjon jamiyatiga tashqi siyosiy hamda mafkuraviy yondashuvlarni singdirish asosi sifatida foydalanishga yoʻl qoʻyib boʻlmaydi», – deb taʼkidladi deputatlar.

«Atlas» siyosiy tadqiqotlar markazi rahbari Elxon Shohinogʻluning hisoblashicha, baʼzi turk siyosatchilari tomonidan Ozarbayjon hukumatining maktablarda hijobni taqiqlash haqidagi qarori tanqid qilinishiga bir nechta sabablar bor.

«Birinchidan, internetda maktabga borishi taqiqlangan hijobli qizlar tasvirlarining keng tarqalishi Turkiya jamiyatining baʼzi qatlamlarida noroziliklarni keltirib chiqardi va turk siyosatchilari bunga munosabat bildirishga qaror qilishdi. Ikkinchidan, Turkiyadagi siyosatchilar va partiya yetakchilari bayonot berishganda, boʻlajak prezidentlik va parlament saylovlarida qancha qoʻshimcha ovoz olishlari haqida oʻylashadi. Sezilishicha, ular Ozarbayjon maktablarida hijob oʻrash taqiqini tanqid qilish orqali koʻproq ovoz olish mumkin deb hisoblashadi. Biroq bu bayonotlar Ozarbayjon va Turkiya oʻrtasidagi strategik ittifoqqa zarar yetkazmoqda», – deb qayd etdi Shohinogʻlu.

Uning soʻzlariga koʻra, Turkiyadagi bir guruh siyosatchilar va ekspertlar Ozarbayjonning hijob taqiqini tanqid qilib, amalda Erondagi ozarbayjonga qarshi kuchlar bilan bir xil pozitsiyani egallamoqda va norozilik aktsiyalarini oʻtkazish uchun sharoit yaratmoqda.

Elxon Shohinogʻlu Ozarbayjon dunyoviy musulmon mamlakati ekanini, bu yerda diniy urf-odatlarni bajarishda hech qanday muammo yoʻqligini va masjidlar soni uzluksiz ortib borayotganini aytdi. Shu bilan birga, baʼzi mamlakatlar, jumladan Eron va Saudiya Arabistoni ozarbayjonlik musulmonlarga oʻz taʼsirini kuchaytirib, ular orasida radikal kayfiyatlarni avj oldirmoqda.

«Eron Ozarbayjondagi shia radikalizmini qoʻllab-quvvatlayotgan bir paytda, Saudiya Arabistoni salafiylik harakatining shakllanishida rol oʻynadi… Suriyada urush boshlanganda, Ozarbayjondan kelgan baʼzi shaxslar mahalliy terrorchilarga qoʻshildi. Eronda Boqudagi hukumatni almashtirish va islom respublikasi tuzishga chaqiruvchi, Ozarbayjonning sobiq fuqarolaridan iborat radikal diniy guruhlar shakllandi. Ular Eron veb-saytlari orqali Ozarbayjondagi diniy oilalarga taʼsir oʻtkazishga harakat qilmoqdalar… Sekulyarizmni (dunyoviylikni) qoʻllab-quvvatlaydigan Ozarbayjon hukumati va fuqarolari bundan xavotirda… Maktabda hijob oʻrashni taqiqlash yordamida radikal kuchlarni aniqlash mumkin. Diniy oilalarda ikkita tanlov bor: yo qizlariga maktabga formada borishga ruxsat berish yoki bolalarni maktabga yubormaslik. Ozarbayjon hukumati chekinmaydi», – dedi Shohinogʻlu.

RAN IKSA Kavkaz tadqiqotlari markazi rahbari Yevgeniya Goryushina Ozarbayjonga aynan kimlar aql oʻrgatishga qaror qilganiga eʼtibor qaratishni taklif qiladi. Avval islomiy tashkilotlar va HÜDA PAR partiyasi chiqish qildi. Keridan ularga «Saodat» partiyasi raisi Mahmut Arikan, AKR deputatlari Muhammet Moʻfit Oydin va parlament fraktsiyasi rahbari oʻrinbosari Leyla Shahin Usta qoʻshildi. Nihoyat, 12 oktyabr kuni Erdoʻgʻonning bosh maslahchisi Oktay Saral cheklovlardan voz kechishni talab qildi. Bu endi prezident atrofidagilardir, garchi ularning bayonotini Rejep Tayyip Erdoʻgʻonning rasmiy pozitsiyasi deb hisoblab boʻlmasa ham.

Ekspert taʼkidlaganidek, AKP rasmiy vakili Oʻmer Chelik Ozarbayjonga qarshi chiqayotgan guruhlar Turkiya hukumati bilan bogʻliq emasligini taʼkidlagan edi, besh kundan keyin esa tanqid uning oʻz partiyasi rahbariyati tomonidan yangradi. Yaʼni rasmiy Anqara qardoshlikni himoya qilmoqda, hukmron elitaning bir qismi esa qardosh davlatga qanday yashashni ochiqchasiga tushuntirmoqda.

«Hijob esa — bu voqeaning shunchaki koʻrinadigan tomoni. YAPning javob bayonotida toʻsatdan Ozarbayjonning Isroila munosabatlari va Boquning Falastin boʻyicha pozitsiyasi haqida butun bir boʻlim paydo boʻldi. Maktab formasiga Isroilning nima aloqasi borday tuyulishi mumkin? Aloqasi juda katta. Turkiyaning konservativ muhitida Ozarbayjon sekulyarizmiga boʻlgan eʼtirozlar anchadan beri uning Tel-Aviv bilan hamkorligidan kelib chiqqan gʻazab bilan yonma-yon mavjud edi. Endi bu syujetlar birlashdi. Boqu, bayonot mazmuniga qaraganda, toʻplanib qolgan barcha eʼtirozlar roʻyxatiga birdaniga javob qaytardi. Va bir yoʻla Anqaraga mashhur «Bir millat — ikki davlat» iborasi aynan ikki mustaqil davlat mavjudligini nazarda tutishini, boshqasi ustidan mafkuraviy nazorat qilish huquqiga ega boʻlgan bir davlatni emas ekanini eslatib qoʻydi», — dedi Goryushina.

U shuningdek, haqiqiy qarama-qarshilikning chuqurligiga eʼtibor qaratdi. Hozirgi Turkiya hukmron elitasi uchun hijob taqiqlariga qarshi kurash — bu eski kamolchi isteblishment bilan qarama-qarshilikka bogʻliq oʻz siyosiy tarjimai holining bir qismidir. Ozarbayjon esa taʼlim tizimida dinning oʻrnini davlatning oʻzi belgilaydigan dunyoviy modelni izchillik bilan himoya qilmoqda. Turk siyosiy islomi Ozarbayjon davlat sekulyarizmi bilan toʻqnashdi. Bunda toʻqnashuv shunchalik oshkora boʻldiki, bu haqda hamma abar topdi, deb taʼkidladi ekspert.

«Strategik ittifoq hech qayerga yoʻqolmaganini tushunish kerak. Ammo uning mafkuraviy tarkibiy qismi sezilarli darajada zaiflashdi. Boqu birinchi marta turk hukmron elitasiga etnik yaqinlik Anqaraga Ozarbayjon ichki siyosati qoidalarini belgilash huquqini bermasligini shunchalik namoyishkorona eslatdi. Va eng muhimi. Agar maktab hijoblari haqidagi savolga rasmiy javobda Isroil bilan munosabatlarni alohida himoya qilishga toʻgʻri kelayotgan boʻlsa, demak, bahs oktyabr oyidan ancha oldin boshlangan. Shunchaki endi uni oshkora olib borishga qaror qilishdi. Bir millat, ikki davlat. Va maʼlum boʻlishicha, bu millatni kim tarbiyalash huquqiga ega ekanligi haqida ikkita juda farqli tasavvur mavjud», — deya xulosa qildi Goryushina.

Har holda, Xalqaro munosabatlarni tahlil qilish va multikulturalizm markazi boshqaruvi raisi oʻrinbosari Farhod Mamedov Boqu va Anqara munosabatlarida hech qanday halokat yoʻq deb hisoblaydi. Uning soʻzlariga koʻra, 1990-yillarning oxirida Turkiyada hijob oʻrash taqiqlangan edi va koʻplab turklar uchun bu hanuzgacha ogʻriqli mavzu, shuning uchun ularga Ozarbayjonda bunday narsa yoʻqligini tushuntirish kerak.

«Birinchidan, aynan Turkiya hukumati hijoblar bilan bogʻliq vaziyatga izoh bermadi. Erdoʻgʻonning maslahchisi va Turkiya parlamentining bir nechta deputatlari tomonidan bayonotlar boʻldi. Ozarbayjon deputatlari ularga javob qaytarishdi. Albatta, hozir uchinchi mamlakatlar foydalanishga harakat qilayotgan keskinlik sezilmoqda, ammo umuman olganda Boqu va Anqara oʻrtasida yaxshi munosabatlar saqlanib qolmoqda. Shu bilan birga, Turkiya vakillariga gap hijobni taqiqlash haqida emas, balki faqat maktab libos kodiga rioya qilish haqida ketayotganini tushuntirish kerak», – deb taʼkidladi Mamedov.

Oʻz navbatida, kavkazshunos Vladimir Novikov hijob taqiqini Ozarbayjondagi muxolif kayfiyatlarga qarshi kurashning bir qismi deb hisoblaydi.

«Avvalroq Ozarbayjon prezidenti Ilhom Aliyev dunyoviy muxolifat muammosini oʻzi uchun muvaffaqiyatli hal qilgan edi, ammo norozilar din atrofida toʻplana boshladi. Toʻgʻridan-toʻgʻri u ushbu yoʻnalishda ham hujum qilmoqda va shu orqali oʻz rejimini mustahkamlamoqda. Shu bilan birga, bu jarayon stixiyali xususiyatga ega ekanini, ammo bundan manfaatdor oʻyinchilar borligini taʼkidlash kerak. Masalan, Turkiya prezidentining bosh maslahchisi Oktay Saral hijob taqiqiga ochiqchasiga qarshi chiqdi. Bundan tashqari, Haydar Aliyev boshqaruvi davrida shakllangan eski elitalar orasida ham muayyan gʻalayonlar bor. Umuman olganda, hijoblar bilan bogʻliq voqeaning oʻzi biror bir jiddiy davomga ega boʻlishi dargumon, ammo Ozarbayjonda, chamasi, hali oʻzini koʻrsatadigan yangi keskinlik chizigʻi shakllandi», – deb bayonot berdi Novikov.