Mashhur britan kompozitori Maks Rixter ilk bor Toshkentda kontsert berdi. Kontsert nimasi bilan yodda qaldi?
Britaniyalik kompozitor Maks Rixter ilk bor Oʻzbekistonda kontsert berdi. Xalqaro anjumanlar saroyida 20 yil farq bilan chiqarilgan The Blue Notebooks va In A Landscape albomlaridagi musiqalar yangradi. «Gazeta» muzikantning birinchi jahon turnesi doirasida boʻlib oʻtgan kontsert nimasi bilan yodda qolgani haqida hikoya qiladi.
Mashhur britan kompozitori Maks Rixter ilk bor Toshkentda chiqish qildi. Kontsert nimasi bilan yodda qoldi?
Britan kompozitori va pianinochisi, «Oskar» mukofoti nomzodi (2026) Maks Rixter koʻp yillardan beri oʻzining musiqasini ijro etib keladi, biroq u oʻzining ilk toʻlaqonli jahon turini tashkillashtirishga faqat 2024 yilda — toʻqqizinchi «In A Landscape» studiyaviy albomi chiqishi bilan bir vaqtda kirishdi. Gastrollar Yevropa, Shimoliy Amerika, Avstraliya va Osiyoni qamrab oldi, dasturning davomi esa 2025 va 2026 yillarga toʻgʻri keldi.
Yoʻnalish nuqtalaridan biri Toshkent boʻldi. Maks Rixterning Markaziy Osiyodagi Xalqaro anjumanlar saroyida boʻlib oʻtgan ilk kontserti Oʻzbekiston Madaniyat va sanʼatni rivojlantirish jamgʻarmasi tomonidan tashkil etildi.
2024 yil sentyabr oyida «Mindscape» podkastiga bergan intervyusida kompozitor ilgari juda koʻp alohida chiqishlar qilganini, ammo hali bunchalik keng koʻlamli, tartib bilan tuzilgan gastrollarga — deyarli rok-guruh kabi — chiqmaganini tushuntirdi.
«Oʻtgan yillar davomida biz odamlar musiqamizni eshitishni xohlagan koʻplab joylarda chiqish qila olmadik. Unga va janli kontsertlarga boʻlgan qiziqish juda katta edi. Bundan tashqari, janli ijro etish — oʻzimiz uchun ham ajoyib tajriba. Har bir kontsert — oʻziga xos eksperiment, kashfiyot-sayohatdir. Siz yangi auditoriya musiqaga qanday munosabat bildirishini bilib olasiz. Bu har doim ishonib boʻlmaydigan darajada qiziqarli, shuning uchun biz hamma narsani risoladagidek tashkillashtirishga vaqt ajratishga qaror qildik», — dedi Maks Rixter kontsert oldidan «Gazeta» muxbiri bilan suhbatda.
Bir kun oldin kompozitor va uning ansambli sozandalari Toshkentda bir kun oʻtkazishga ulgurdilar, Rixter uni juda goʻzal shahar deb atadi.
Hozirgi gastrollar uchun Rixter ikkita asarni birlashtirdi: 2004 yilda chiqqan «The Blue Notebooks» va 2024 yilda taqdim etilgan «In A Landscape».
«The Blue Notebooks» 2003 yilda Iroqqa bostirib kirishga tayyorgarlik fonida yaratilgan. Rixter albomni urushga qarshi bayonot sifatida rejalashtirgan edi, u shuningdek, zoʻravonlik, xotira va insonning ojizligi kabi kengroq mavzularga ham qaratilgan. Uning musiqiy tili torli cholgʻular, fortepiano, elektronika, maydon yozuvlari va Frants Kafka hamda Cheslav Miloshning adabiy matnlaridan shakllangan.
«Asar yozayotganimda, mening vazifam maʼlum bir maʼnoda — boshqara oladigan narsamni boshqarishdir. Yaʼni sahifadagi notalarni. Men bundan boshqa hech narsani nazorat qila olmayman. Shuning uchun men ularga eʼtibor qarataman, keyin esa nima boʻlishini kuzataman», — dedi Maks Rixter «Gazeta»ning oʻz ishini qanday tushunishi haqidagi savoliga javob berar ekan.
Kompozitorning soʻzlariga koʻra, tanish materialga qaytish unda yangi bogʻliqliklarni topishga yordam beradi, garchi musiqaning oʻzi muqarrar ravishda oʻzi yaratilgan davrga tegishli boʻlsa-da.
«Menimcha, bunday eski asarni ijro etish — oʻzingning avvalgi versiyang bilan uchrashishdek gap. Yoki maʼlum bir maʼnoda hatto boshqa bir inson bilan. Axir oʻshandan beri juda koʻp vaqt oʻtdi. Bu asarga 20 yildan oshdi», — davom etdi u.
«In A Landscape» albomida Rixterning akustik va elektron ovozlarni birlashtirishga boʻlgan qiziqishi saqlanib qolgan, ammo dunyoga qarash boshqacha boʻldi. Albom chiqishiga berilgan sharhda kompozitor qarama-qarshiliklarni: tabiat va inson dunyosini, keng koʻlamli gʻoyalar va kundalik kechinmalarni yarashtirishga intilgani haqida gapirgan edi.
Toshkentga Rixter torli kvintet bilan keldi. Besh nafar sozandaning barchasi — skripachlar Ben Rassel va Djordj Meyer, altchi Kel Sugatski, violonchelchilar Deni Teo va Zara Xadson-Kozdoy — muqaddam gastrollarning turli bosqichlarida u bilan chiqish qilishgan, garchi ansambl tarkibi kontsertdan kontsertga oʻzgarib turgan boʻlsa-da. Adabiy parchalarni Afrodeutsche taxallusi bilan chiqadigan britan ijrochisi Genriyetta Smit-Rolla oʻqidi. Kompozitorning oʻzi fortepiano va elektron cholgʻular partiyalarini ijro etdi.
Ikki boʻlimdan iborat kecha dasturini «In A Landscape» albomidagi musiqa ochib berdi. Uzunroq kompozitsiyalar kundalik hayot parchalaridan: qadamlar, ovozlar, atrofdagi shovqinlar va boshqa tasodifan eshitilgan ovozlardan yigʻilgan «Life Studies»ning qisqa ovozli chizgilari bilan navbatlashib turdi. Rixterning oʻzi «The Line of Best Fit»ga bergan intervyusida bu miniatyuralarni polaroidlar yoki musiqa harakatni davom ettirishidan oldin bir lahzaga toʻxtab, atrofga nazar solishga imkon beradigan suratlarga qiyoslagan edi.
Sahna bezagi minimalistik edi, lekin butunlay shoʻngʻish hissini yaratdi. Projektor nurlari mutlaqo shovqinsiz tutun-mashinasi tomonidan ishlab chiqarilgan deyarli uzluksiz tuman ichidan oʻtib, oʻzgaruvchan, deyarli ushlab koʻrsa boʻladigan matoga aylandi.
U «Garri Potter»dagi xotira ovutini — shaxsiy xotiralar orasida paydo boʻlish uchun ichiga qadam qoʻyish mumkin boʻlgan nur sochuvchi chuqurlikni eslatardi.
«Life Studies» miniatyuralari vaqtida olovrang yorugʻlik ornamentlari Xalqaro anjumanlar saroyi gumbaziga proyektsiya qilindi. Zal arxitekturasi stsenografiyaning davomiga aylandi, tinglovchining nigohi esa sozandalar, yorugʻlik va ularning tepasidagi fazo oʻrtasida erkin koʻchib yurishi mumkin edi.
Ayniqsa «Only Silent Words» juda taʼsirli jarangladi. Elektron effektlar, ovozning hajmdorligi va oʻzgaruvchanligi odatdagi vaqt oʻtishini buzayotgandek tuyuldi. Musiqa goʻyo lahzani goh uzaytirayotgan, goh uni qoʻldan chiqarib yuborayotgandek tuygʻu paydo boʻldi.
Ikkinchi boʻlimda Maks Rixter «The Blue Notebooks» albomidagi kompozitsiyalarni taqdim etdi. Afrodeutsche ijrosidagi Kafka kundaliklaridan parchalar yirik musiqiy asarlar oʻrtasida oʻziga xos interlyudiyalarga aylandi.
Oʻtishlarning mayinligi ayniqsa hayratda qoldirdi. Cholgʻu ijrosi sezdirmasdan inson ovoziga almashardi, undan soʻng keyingi kompozitsiya boshlanardi. Tinglovchida yengil tortish, chalgʻish yoki eʼtiborni boshqa narsaga qaratishga imkon beradigan odatdagi tanaffuslar deyarli qolmadi. Ovoz musiqaning emotsional zanglashini ilib olardi, keyingi kompozitsiya esa eshitilgan narsadan olingan taassurot tarqalib ketishga ulgurmasdan uni davom ettirardi. Shu tariqa uzluksiz shoʻngʻish hissi paydo boʻldi, hatto bir lahzaga boʻlsa ham xayolan sahnada sodir boʻlayotgan voqealardan tashqariga chiqish qiyin edi.
Eng taʼsirli epizodlardan biri «Iconography» boʻldi, uni Rixter ansambl tomonidan hosil qilingan yarim doiraning qarama-qarshi tomonida, ikkinchi sintezator ortidan joy olgan violonchelchi qiz bilan birga ijro etdi. Ularning oʻzaro taʼsirida alohida keskinlik sezildi: musiqiy dialog sahnaning butun fazosi boʻylab yozildi.
Qizigʻi shundaki, albomga berilgan sharhda Rixter «Iconography» gʻoyasini ovozning arxitektura fazosi sifatini — bu oʻrinda cherkov akustikasini yaratish qobiliyati orqali tushuntirgan edi. Toshkentdagi ijro vaqtida sozandalarning joylashuvining oʻzi bu gʻoyaga yana bir oʻlcham qoʻshdi.
«Arboretum»da qoʻngʻiroqsimon arpejiolar goʻyo vaqtni uzaytirardi, violonchel kuyi esa gʻira-shira xotira kabi jaranglardi. Gʻaroyib dejavyu tuygʻusi paydo boʻldi — goʻyo bu musiqa allaqachon tanish, garchi eng muhim narsa hali oldinda eshitilishi kerak boʻlsa-da. «Drowned in Sound»ga bergan intervyusida kompozitor bu asarni «The Trees»ning oʻziga xos oldindan eshitiladigan aks-sadosi deb atalgan edi: ikkala kompozitsiya ham umumiy garmonik ketma-ketlikka asoslangan. «Arboretum»dagi violonchel kuyi keyinchalik kontsert yakunlangan «The Trees»ning skripka partiyasiga qaytadi.
Uning ijrosi butun kechaning kulminatsiyasiga aylandi. Ansambl jaranglashi sekin-asta zichlashdi, torli partiyalar bir-birining ustiga qavatlandi, keskinlik ortib bordi. Ayniqsa, altning qayta-qayta takrorlanadigan arpejiosi — bezovta va shu bilan birga hayratga solarli darajada ruhlantiruvchi ijrosi yodda qoldi. Asar finaliga kelib, uni yetakchi skripkalar va boshqa cholgʻular tobora kuchliroq bosib ketdi, lekin aynan shu sunmas harakat butun musiqiy konstruktsiyani ushlab turgandek edi. Yakuniy kreshchendo fenomenal boʻlib chiqdi. Soʻnggi notalar olqishlar ichida singib ketdi — tomoshabinlar sozandalarni tik turgan holda olqishladilar.