Marokashning birinchi ayol bosh vaziri qirol, dindorlar va feministlar orasida qoldi
Fotima El-Mansuriy diniy va siyosiy toʻsiqlar fonida xotin-qizlar huquqlarini ilgari sura oladimi?
**Marokashning birinchi ayol bosh vaziri qirol, ulamolar va feministlar oʻrtasida qoldi**
El Mansuri (chapda) Qirol Muhammad VI (oʻngda) tomonidan mamlakatning birinchi ayol bosh vaziri etib tayinlandi
Qirol Muhammad VI Fatima Zahra El Mansurini mamlakatning birinchi ayol bosh vaziri etib tayinlaganidan beri Marokashda "oʻz ishlarini ayol kishiga topshirgan qavm hech qachon najot topmaydi" degan islomziy hadis yana kun tartibiga chiqdi.
Islomiylar boshchiligidagi hukumatda sobiq adliya vaziri boʻlgan Mustafo Ramid shu oy boshida Facebook’dagi uzun postida ushbu hadisni keltirib, ayol kishi mamlakatning eng yuqori siyosiy lavozimini egallashi kerakmi-yoʻqmi degan masalani soʻroq ostiga oldi.
Uning taʼkidlashicha, aholisining aksariyati musulmon boʻlgan Marokash tenglik va davlat rahbarligi burchlari oʻrtasida muvozanatni saqlab kelgan, chunki eng oliy lavozim — qirollik maqomi faqat erkaklar uchun saqlanib qolgan.
Marokash — konstitutsiyaviy monarxiya. Shunga qaramay, ijroiya hokimiyati hali ham 63 yoshli monarx qoʻlida.
El Mansurining "Asallik va zamonaviylik" partiyasi (Pam) sentyabrdagi parlament saylovlarida eng koʻp oʻrinni egalladi va shundan beri boshqa uchta partiya bilan koalitsiya tuzishini bildirdi. Birgalikda ular parlamentdagi 395 oʻrindan 207 tasini nazorat qiladi.
50 yoshli El Mansuri oʻz tayinlanishini Marokash ayollari uchun muhim burilish nuqtasi deb taʼrifladi
El Mansurining qirol tomonidan tayinlanishi tarixiy voqea boʻldi, lekin shu bilan birga, ayollarning rahbarlik lavozimlarida boʻlishiga nisbatan davom etayotgan xavotirlarni ham yuzaga chiqardi.
Tayinlovning ertasi kuni mahalliy Chouf TV telekanali koʻchalarga chiqib, marokashlik erkaklardan ayol kishining hukumatga rahbarlik qilishi haqida "nima fikrda ekanliklarini" soʻradi.
Bir nechta erkaklar, asosan oʻrta va katta yoshdagilar, javob berishdan oldin biroz oʻylanib qolishdi. Baʼzilar bu qirolning tanlovi boʻlgani uchun qarorni qabul qilishlarini aytishdi.
Ismini va yoshini aytmagan sochlariga oq tushgan bir kishi shunday dedi: "Ayol kishining hukumat rahbari boʻlishi erish tuyuladi. Bu menga qanchalik maʼqul kelishiga ishonchim komil emas."
Marokashda monarxiyani tanqid qilish huquqiy xavf tugʻdiradi. Jonoyat kodeksiga koʻra, qirolga, qirollik oilasiga va monarxiyaga nisbatan muayyan shakldagi haqorat yoki tahqirlash jinoyat hisoblanadi.
Internetda bu tayinlov tezda siyosiy satira mavzusiga aylandi.
Ikki ayolning bir-birining sochini tortayotgani aks etgan video keng tarqaldi va undagi izohlarda El Mansuri va uning hamkasblari oʻrtasidagi parlament bahslari shunga oʻxshashi mumkinligiga shama qilindi.
Shunga qaramay, koʻplab yosh marokashliklar, ayniqsa ayollar, uning tayinlanishini mamnuniyat bilan kutib olishdi.
Marokashda qarashlar oʻzgarib borayotgan boʻlsa-da, konservativ diniy qarashlar hali ham sezilarli taʼsirga ega.
Gender tengligi boʻyicha mamlakatdagi eng bahsli munozaralarning baʼzilari oila huquqiga, jumladan, meros, nikoh va ajrashish masalalariga qaratilgan.
Amaldagi meros qoidalariga koʻra, qiz bola odatda shu kabi holatlarda oʻgʻil bola oladigan ulushning yarmini oladi.
Mamlakatning diniy ulamolar organi boʻlgan Ulamolar Oliy Kengashi islom fiqhiga tayanib, merosda tenglikni taʼminlash talablariga qarshilik koʻrsatib kelmoqda.
U shuningdek, aka-ukasi boʻlmagan yetim qizlarni oʻz merosini erkak qarindoshlari, jumladan uzoq qarindoshlari bilan baham koʻrishni talab qilishi mumkin boʻlgan "taasib" qoidasini bekor qilish takliflarini ham rad etdi.
Marokashning Inson huquqlari boʻyicha milliy kengashi 2022 yilgi hisobotida teng boʻlmagan meros qoidalari ayollar oʻrtasida qashshoqlikning ortishiga sabab boʻlayotganini taʼkidlagan edi.
Koʻp xotinlikka ham muayyan shartlar asosida ruxsat berilgan. Oila kodeksiga taklif etilayotgan oʻzgarishlar orasida ayollarga nikoh shartnomasida erlarining boshqa xotin olmasligini koʻrsatib oʻtishga ruxsat berish ham bor.
Ammo hali ham mustasno holatlar mavjud, jumladan, birinchi xotinning bepushtligi yoki xastaligi bilan bogʻliq qoidalar shular jumlasidandir va ayollar huquqlarini himoya qiluvchi guruhlar buni shaxsiy hayot va tibbiy sirning buzilishi sifatida tanqid qilgan.
Bu masalalar nikoh, ajrashish va farzand vasiyligini tartibga soluvchi Marokash oila kodeksi — Mudavanani isloh qilish takliflarining markazida turadi.
2024 yilda bir qator oʻzgarishlar eʼlon qilingan edi, ammo islohotlar hali qonunga aylangani yoʻq.
Oila huquqidan tashqari, baʼzi yosh ayollar yangi bosh vazir qizlar taʼlimini yaxshilash boʻyicha ham ish olib borishiga umid qilmoqda.
Marokashning rasmiy milliy statistika agentligi boʻlgan Planlashtirish boʻyicha Oliy komissiyaning 2025 yildagi maʼlumotlariga koʻra, qishloq joylarda 15–17 yoshli qizlarning faqat 55 foizi maktabga boradi, u yerda qashshoqlik, erta nikoh va maktabni tashlab ketish asosiy toʻsiqlar boʻlib qolmoqda. Shahar joylarda bu koʻrsatkich 100% ni tashkil etadi.
"Marokash qishloqlaridagi koʻplab qizlar maktablar uzoqda joylashgani, transport xavfsiz emasligi yoki yoʻqligi va imkoniyati cheklangan oilalar koʻpincha qizlarini uyda olib qolishi sababli maktabni erta tashlab ketishadi", deydi marokashlik yosh ayol Shifa Laazuzi BBCga.
Uning aytishicha, yana bir sabab — kambagʻal va qishloq joylardagi koʻplab qizlarning hayz gigiyenasi vositalarini sotib olishga qurbi yetmasligidir.
"Hayz salamatligi hali ham taqiqlangan mavzu sifatida koʻriladi... Men maktablarda bepul gigiyena vositalari boʻlishini xohlardim", deydi Laazuzi.
El Mansuri siyosatda yangi odam emas. Jamoatchilik hayotidagi 20 yildan ortiq vaqt davomida u Marrakesh meri boʻlib ishlagan, hukumatda lavozimlarni egallagan va parlamentda oʻtirgan.
Oxirgi besh yil davomida u sobiq bosh vazir Aziz Axannush davrida milliy hududlarni planlashtirish, shaharsozlik, uy-joy va shahar siyosati vaziri boʻlib ishlagan.
Tayinlanganidan soʻng, El Mansuri bu lahzani Marokash ayollari uchun muhim bosqich sifatida baholadi.
"Birinchi ayol hukumat rahbari boʻlish nafaqat men uchun, balki qirollikning barcha ayollari uchun faxr manbaidir", dedi u.
Tayinlanganidan beri u oila kodeksiga islohotlarni ilgari surish niyati bor-yo'qligini айтмади.
Shu kungacha boʻlgan siyosiy faoliyati davomida u meros qoidalari, koʻp xotinlik va oila kodeksiga oʻzgartirishlar keng muhokama qilinayotgan bir paytda ham ayollar huquqlari boʻyicha biror bir muhim ommaviy bayonot bermagan.
Marokash qiroli Muhammad VI Marokash konstitutsiyasida mustahkamlangan anʼanaviy islomiy unvon — "Moʻminlar amiri" unvoniga ega
U make Buyuk Britaniyadagi Ekseter universitetining Global Janub boʻyicha mutaxassisi doktor Iren Fernandes-Molina bu tayinlovni monarxiyaning kengroq siyosiy manfaatlari nuqtai nazaridan koʻradi.
"Marokashdagi [sentyabr] parlament saylovlarini yoritishda ikkita asosiy sarlavha ustunlik qildi: soʻnggi ikki oʻn yillikdagi eng past davomat va Qirol Muhammad VI ning mamlakat tarixida birinchi marta ayol kishini bosh vazir etib tayinlashi", deydi u BBCga.
"Ikkinchisini birinchisisiz tushunib boʻlmaydi."
Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, saylovchilarning davomati roʻyxatga olinganlarning bor-yo'gʻi 38 foizini tashkil etdi, ovoz berish huquqiga ega boʻlgan barcha fuqarolarning ulushi esa undan ham past boʻldi.
Fernandes-Molina bu tayinlovni "avtoritar davlat feminizmi, rejimni legitimlashtirish maqsadida ayollar huquqlari uchun kurashdan yuqoridan pastga qarab, tanlab foydalanish" misoli deb ataydi.
Uning aytishicha, ayol kishini eng yuqori hukumat lavozimiga koʻtarish, siyosiy tizim va ijtimoiy islohotlar surʼati deyarli oʻzgarishsiz qolsa ham, modernizatsiya va taraqqiyot qiyofasini koʻrsatishga qaratilgan boʻlishi mumkin.
Marokashdagi ayollar huquqlari himoyachisi Yasmina Benslimane uchun bu tayinlov uzoq vaqtdan beri mavjud boʻlgan toʻsiqni buzib oʻtadi, ammo uning aytishicha, El Mansurining kelib chiqishi ham muhimdir.
"Bu stereotiplarga qarshi chiqadi, chunki u nihoyat hech qachon buzilmagan chegarani buzib oʻtdi", deydi u. "Ammo uning u yerga qanday yetib borgani muhim."
El Mansurining marhum otasi posho, mahalliy yuqori martabali mulozim va diplomat boʻlgan. Benslimanening aytishicha, uning imtiyozli kelib chiqishi va siyosiy aloqalarga egaligi uni jamoatchilik hayotiga kirish uchun imkoniyatlari kamroq boʻlgan koʻplab marokashlik ayollardan ajratib turadi.
Benslimane uchun, mamlakatdagi koʻplab ayollar huquqlarini himoya qiluvchi guruhlar uchun boʻlgani kabi, Mudavanani isloh qilish yangi hukumat uchun hal qiluvchi sinov boʻlib qolmoqda.
Shunga qaramay, El Mansurining harakat qilish maydoni mamlakatning siyosiy tizimi tomonidan cheklangan.
Qirol asosiy sohalar, jumladan mudofaa va tashqi ishlar boʻyicha keng vakolatlarni saqlab qoladi, hukumat rahbari esa hokimiyat boʻlingan tizimda ishlaydi.
Mudavana islohoti boʻyicha u mamlakatning aksariyati erkaklardan iborat boʻlgan diniy ulamolari bilan toʻqnashishiga toʻgʻri keladi.
Baʼzi marokashlik ayollar uning tayinlanishini mamnuniyat bilan kutib olishsa-da, eng muhimi uning bosh vazir sifatida nima qilishi ekanini aytishadi.
"Men El Mansuriga ayol kishi ekanligiga qarab baho berilmasligi kerak deb oʻylayman. Hokimiyatdagi ayol boʻlish insonni avtomatik ravishda ayollar huquqlari himoyachisiga aylantirmaydi", deydi marokashlik yosh ayol Sara Zuiten BBCga.
"Uning partiyasi oʻzini modernizatsiya qiluvchi siyosiy kuch sifatida koʻrsatadi, shuning uchun men buning haqiqiy oʻzgarishlarga aylanishini koʻrishni xohlayman."