Markaziy Osiyoda paxtachilik 2016–2025 yillarda.

Markaziy Osiyoda paxtachilik 2016–2025 yillarda

Paxtachilik Markaziy Osiyo agrar iqtisodiyotining asosiy tarmoqlaridan biridir. Toʻqimachilik korxonalarining quvvatlar bilan bandligi, sugʻorish suviga boʻlgan ehtiyoj, qishloq joylarida aholi bandligi va mintaqa mamlakatlarining global qiymat zanjiridagi oʻrni unga bogʻliq. Shu bilan birga, 2016–2025 yillarda tarmoq tarkibiy oʻzgarishlarni boshdan kechirdi.

Markaziy Osiyo paxtachiligida oʻn yillikning asosiy tendentsiyalari quyidagilar boʻldi:

- mintaqada ekin maydonlarining 300 ming gektarga — 2,1 mln gektardan 1,8 mln gektargacha qisqarishi,

- paxta hosili hajmining 32 foizga — 4,6 mln tonnadan 6,1 mln tonnagacha koʻpayishi, buning natijasida esa oʻrtacha hosildorlikning 12 ts/ga ga — 22 ts/ga dan 34 ts/ga gacha oshishi.

Bu iqtisodiy modelning asta-sekin ekstensiv, koʻp suv talab qiladigan ishlab chiqarishdan har bir gektardan olinadigan samarani oshirishga oʻtayotganini koʻrsatadi.

Yana bir tarkibiy mintaqaviy trend xom paxta eksportining sezilarli darajada qisqarishi boʻldi. Beshta davlatning umumiy baholangan eksport hajmi 2016 yildagi 745 ming tonnadan 2025 yilda 180 ming tonnagacha yoki 76 foizga kamaydi.

Oʻzbekiston — mintaqadagi yetakchi paxta yetishtiruvchi (2025 yildagi hosilning 65 foizi) — 2017–2025 yillarda amalga oshirilgan islohotlar tufayli eng chuqur tarkibiy qayta qurishni namoyish etdi.

Koʻrib chiqilayotgan davrda tarmoqni tizimli transformatsiya qilishdagi asosiy oʻzgarishlar byudjet sohasi xodimlarini ommaviy safarbar qilishdan voz kechish, paxtachilik zanjiriga bozor mexanizmlarini joriy etish va paxta maydonlarini boshqa qishloq xoʻjaligi ekinlariga oʻtkazish hisobiga qisqartirish boʻldi.

Gʻoʻza maydoni 2016 yildagi 1,3 mln gektardan 2025 yilda 875 ming gektargacha (−30,8%) kamaydi, hosil esa 3 mln tonnadan taxminan 4 mln tonnagacha (+35,2%) oʻsdi. Natijada hosildorlik deyarli ikki baravar oshdi — 23,4 ts/ga dan 46 ts/ga gacha, bu tarixiy yuqori koʻrsatkichga aylandi.

Paxtachilikda xoʻjalik-iqtisodiy munosabatlarni tarkibiy qayta qurishning bosh elementi vertikal integratsiyalashgan toʻqimachilik tarmogʻini shakllantirgan holda klaster modelini sinovdan oʻtkazish va keyinchalik butun respublikaga yoyish boʻldi. Bugungi kunda mamlakatda 140 dan ortiq paxta-toʻqimachilik klasteri faoliyat yuritmoqda.

Shu bilan birga, mamlakat koʻrib chiqilayotgan davrda xom tola eksportini deyarli toʻxtatdi (2016 yilda paxta tolasi eksporti 637 mln dollarlik 416 ming tonnani tashkil etgan edi) va oʻz xomashyosi bazasida yuqori qoʻshilgan qiymatli mahsulotlar eksportiga yoʻnaltirilgan toʻliq toʻqimachilik tsiklini barpo etdi. Maʼlumot uchun, koʻrib chiqilayotgan davrda toʻqimachilik va kiyim-kechak eksporti 3 baravardan ziyod oʻsib, 3 mlrd dollarga yetdi.

FAO maʼlumotlariga koʻra, ekin maydonlari 2016 yildagi 545,6 ming gektardan 580 ming gektargacha koʻpaydi va soʻnggi yillarda deyarli oʻzgarishsiz qoldi. Ishlab chiqarish 2022 yilgacha 1,1–1,28 mln tonna darajasida saqlanib turdi, keyin 2023 yilda 661 ming tonnagacha va 2024 yilda 600 ming tonnagacha kamaydi. OAV xabarlariga koʻra, 2025 yilda 1,2 mln tonna hosil yigʻishtirib olish rejalashtirilgan edi. Shundan kelib chiqib, hisoblangan hosildorlik 19,6 ts/ga dan oshib, oʻtgan yili 21,6 ts/ga ni tashkil etdi.

Koʻzgu maʼlumotlariga koʻra, koʻrib chiqilayotgan davrda paxta eksporti sezilarli darajada qisqardi — 2016 yildagi 175 ming tonnadan soʻnggi yillarda 10 ming tonnadan kamroqqacha. Paxta hosili hajmi 1 mln tonnadan yuqori boʻlib qolganini hisobga olsak, Turkmaniston ham ichki qayta ishlashni kengaytirish va keyinchalik yuqori qoʻshilgan qiymatli mahsulotlar ishlab chiqarish choralarini koʻrgan deb taxmin qilish mumkin.

Qozogʻiston koʻrib chiqilayotgan davrda ishlab chiqarishni 1,6 baravarga oshirdi — 2016 yildagi 287 ming tonnadan 2025 yilda 466 ming tonnagacha. Bunda hosilning sezilarli oʻsishi 2025 yilda — 54 foizga qayd etilganini taʼkidlash lozim. Soʻnggi yillarda ishlab chiqarish toʻliq Turkiston viloyatida jamlangan. Maydon 32,8 foizga oshib, 145,6 ming gektarga yetdi, hosildorlik esa 26,2 ts/ga dan 32,0 ts/ga gacha koʻtarildi. Shunday qilib, oʻsish bir vaqtning oʻzida ekin maydonlarini kengaytirish va mahsuldorlikni oshirish hisobiga taʼminlandi.

Tolaning tashqi yetkazib berilishi ahamiyatli boʻlib qolmoqda: eksport 46 foizga oshib, 75,1 ming tonnaga, qiymat ifodasida esa 56 foizga oshib, 111 mln dollarga yetdi. Shu bilan birga, 2025 yilda 2024 yilga nisbatan eksport hajmi 20 foizga, qiymati esa 25 foizga kamayganini taʼkidlash lozim.

Qozogʻiston soʻnggi yillarda ichki qayta ishlashni kengaytirishga intilmoqda. Turkiston viloyatida paxta-toʻqimachilik klasterlari tashkil etilmoqda.

Tojikistonda 2017–2025 yillarda ishlab chiqarish 34 foizga oshib, 285 ming tonnadan 383 ming tonnagacha yetdi. Biroq dinamika beqaror boʻldi: 2022 yildagi 405 ming tonnadan keyin hosil 2023 yilda 344 ming tonnagacha va 2024 yilda 254 ming tonnagacha kamaydi. Koʻrib chiqilayotgan davrda ekin maydonlari 160–187 ming gektar darajasida saqlanib qoldi. Oʻtgan yil yakunlariga koʻra hosildorlik 20,5 ts/ga ni tashkil etdi — bu bir yil oldingidan yuqori, ammo koʻrib chiqilayotgan davrdagi 2021 yilgi eng yuqori koʻrsatkichdan (22,4%) pastdir.

Tojikiston tola eksportiga boʻlgan yaqqol yoʻnalishini saqlab qolmoqda — 2025 yilda 93 ming tonna. Eksport 2024 yilga nisbatan 6,5 foizga biroz kamaydi. Qiymat ifodasida eksport koʻrib chiqilayotgan davrda 2016 yildagi 120 mln dollardan 2021 yilda 203 mln dollargacha oʻsdi, keyin esa keyingi yillarda izchil kamayib, oʻtgan yil yakunlariga koʻra 142 mln dollarni tashkil etdi.

— mintaqadagi oʻn yil ichida ham maydoni, ham ishlab chiqarish hajmi keskin qisqargan yagona mamlakatdir. Bundan tashqari, maydonlarni paxtadan boʻshatish boʻyicha yaqqol siyosat 2022 yildan keyin kuzatilmoqda. Umuman olganda, ekin maydonlari 24,4 ming gektardan (koʻrib chiqilayotgan davrdagi eng yuqori koʻrsatkich) oʻtgan yili 6,4 ming gektargacha (−73%) kamaydi. Oʻsha yillarda hosil 80 ming tonnadan 23,5 ming tonnagacha (−70%) kamaydi. Shu bilan birga, hosildorlik 2016 yildagi 31,4 ts/ga dan 2025 yilda 36,6 ts/ga gacha koʻtarildi va mintaqadagi eng yuqori koʻrsatkichlardan biri boʻlib qolmoqda.

Xulosa qilib aytganda, 2016–2025 yillarda Markaziy Osiyo mamlakatlarida paxtachilikning yanada intensiv modeliga oʻtish boshlanganini taʼkidlash mumkin. Ekin maydonlarining qisqarishi hosil va hosildorlikning oʻsishi bilan birga kechdi. Bu oʻzgarishga asosiy hissani Oʻzbekiston qoʻshdi.

Paxta ekinlarining suv talabchanligini hisobga olgan holda, yanada mahsuldor modelga oʻtish hayotiy muhim ahamiyatga ega. Hosilni yanada oshirish sugʻoriladigan maydonlarni kengaytirishga emas, balki tomchilatib va diskret sugʻorishga, lazerli tekislashga, qurgʻoqchilikka chidamli navlarga, raqamli monitoring va suvning iqtisodiy asoslangan hisobiga tayanishi kerak. Bu 2026 yilga moʻljallangan rejalarda oʻz aksini topgan. Xususan, Oʻzbekistonda joriy yil uchun hosil boʻyicha maqsadli marra 4,5 mln tonnagacha oshirildi. Tojikistonda ham gʻoʻzaning 186,8 ming gektarga joylashtirilishi va hosil yigʻish rejasi 393 ming tonna darajasida ekanini hisobga olgan holda hosildorlikning oʻsishi prognoz qilinmoqda.

Shuningdek, mintaqa xomashyo eksportini qisqartirishga va paxtani mamlakat ichida qayta ishlashga oʻtishga intilayotganini taʼkidlash lozim, bunda Qozogʻiston va Tojikiston uchun qoʻshilgan qiymat zanjirini chuqurlashtirish vazifasi yanada dolzarbligicha qolmoqda.

Umuman olganda, Markaziy Osiyo paxtachilik majmuasi sezilarli salohiyatni saqlab qolmoqda, biroq uning keyingi oʻsishi gektaridan olinadigan daromadning oshishi, qayta ishlash chuqurligi, yuqori qoʻshilgan qiymatli mahsulotlar eksporti va suv sarfi izining kamayishi bilan oʻlchanishi kerak. Mahsuldorlik, shaffoflik va barqarorlikning uygʻunligi mintaqaga cheklangan yer va suv resurslari sharoitida raqobatbardosh paxtachilikni rivojlantirish imkonini beradi.