Malayziya boshpana izlovchilarni Myanmaga qaytarish boʻyicha bahsli deportatsiya jarayonini boshladi

Malayziya boshpana izlovchilarni Myanmaga bahsli ravishda qaytarishni boshladi

Malayziya hukumati Myanma harbiy yetakchisi Min Aun Xlayn bilan erishilgan bahsli kelishuvga binoan Myanmadan kelgan 5000 ga yaqin boshpana izlovchini ortga qaytarishni boshladi.

Bugun kechroq Myanma harbiy-dengiz kuchlarining uchta kemasi bortida birinchi 1476 nafar qaytariluvchi bilan Malayziyani tark etishi kerak.

Huquqni himoya qilish tashkilotlari bu qadamni qoralab, qaytarilganlar zoʻravonlik, taʼqiblar va Myanma armiyasiga majburiy jalb etilishga duch kelishi mumkinligidan ogohlantirdi.

Malayziya qaytarish ixtiyoriy ekanini aytmoqda, biroq u BMTning Qochqinlar boʻyicha agentligiga deportatsiya markazlarida saqlanayotgan qaytariluvchilar bilan uchrashish yoki ularni tekshirishga toʻsqinlik qildi.

Malayziya bosh vaziri Anvar Ibrohimning soʻzlariga koʻra, bu guruh tarkibiga rohingyalar ham kiradi: ular Myanmadan haydab chiqarilganidan keyin Malayziyadan koʻplab boshpana topgan, taʼqib ostidagi musulmon ozchilik boʻlib, Myanmada ular fuqaro sifatida tan olinmaydi.

Joriy yilda reytingi keskin tushib ketgan Anvar Malayziyaning koʻp sonli rohingya aholisiga nisbatan jamoatchilikning kuchayib borayotgan adovatiga munosabat bildirayotganini va ularni qaytarish boʻyicha Myanma hukumati bilan muzokaralar olib borishdan boshqa chorasi yoʻqligini aytmoqda.

Biroq bu qaror pozitsiyaning sezilarli darajada oʻzgarganidan dalolat beradi.

Sobiq siyosiy mahbus boʻlgan Anvar ilgari oʻzini inson huquqlari va erkinliklari himoyachisi sifatida koʻrsatgan va rohingyalarga yordam berish uchun koʻproq harakat qilishga chaqirgan edi. Uning rahbarligi ostida Malayziya Min Aun Xlayn rejimini tan olishdan bosh tortdi va Janubi-Sharqiy Osiyoda Myanmadagi fuqarolar urushini muzokaralar yoʻli bilan tugatishga chaqirgan eng kuchli ovozlardan biri boʻldi.

Birinchidan, Kovid pandemiyasidan beri kam daromadli malayziyaliklarga nisbatan iqtisodiy bosim kuchaydi, bu esa rohingyalarga nisbatan norozilikni keltirib chiqardi.

Ikkinchidan, 2018 yildan beri Malayziya siyosati beqaror holatda boʻlib kelmoqda, oʻshanda tarixiy saylovlar 60 yildan ortiq vaqt davomida hokimiyatni qoʻlida ushlab turgan etnik malaylar partiyasi — Birlashgan Malay Milliy Tashkilotini (UMNO) hokimiyatdan chetlatib, beqaror koalitsion hukumatlarning tez-tez almashinuviga yoʻl ochgan edi.

Koʻp yillar davomida malayziyaliklar Myanmadagi dindoshlariga nisbatan kuchli jamoatchilik hamdardligini his qilishgan.

2017 yil avgust oyida Myanma harbiylarining shafqatsiz kampaniyasi Rakxayn shtatidagi uylaridan chorak million rohingyani qoʻshni Bangladeshga qochishga majbur qildi. Oʻshandan beri Bangladesh qochqinlar lagerlaridagi ogʻir sharoitlar imkoni borlarni xavfsizlik va ish izlab Malayziyaga xavfli dengiz sayohatiga chiqishga undamoqda.

Malayziya harbiy-dengiz kuchlari va sohil qoʻriqlash xizmati uzoq vaqtdan beri rohingyalar qayiqlarining Malayziyaga qoʻnishini toʻxtatishga harakat qilgan boʻlsa-da, koʻpchilik boshqa yoʻllar bilan kirib kelgan va ularga uzoq vaqt davomida toqat qilingan. Hozirda u yerda 200 000 dan ortiq odam yashashi taxmin qilinadi, ularning aksariyati oddiy jismoniy mehnat bilan kun kechiradi.

Malayziyada jamoatchilik fikri mamlakat iqtisodiyotiga jiddiy zarar yetkazgan pandemiya davrida oʻzgara boshladi. Yangi koronavirus haqidagi qoʻrquv kuchaygan bir paytda, ijtimoiy tarmoqlarda rohingya muhojirlariga qarshi ayblovlar va ularni deportatsiya qilish chaqiriqlari tarqaldi.

Bunga javoban oʻsha paytdagi hukumat oʻz pozitsiyasini qattiqlashtirib, Malayziya boshqa qochqinlarni qabul qila olmasligini aytdi va noqonuniy muhojirlarni yashirganlikda gumon qilingan jamoalarga reydlar uyushtirishni buyurdi.

May oyida ijtimoiy tarmoqlarda rohingyalar Qurbon hayiti bayramidan keyin hayvonlar chiqindilarini toʻgʻri uloqtirmagani haqidagi shikoyat paydo boʻldi, bu esa rohingya yetakchilarini Malayziyada yer va fuqarolik talab qilayotganlikda soxta ayblovchi kampaniyaning keng tarqalishiga sabab boʻldi.

Koʻp oʻtmay, Change.org saytida rohingyalarni Malayziyadan chiqarib yuborishga chaqiruvchi onlayn petitsiya oʻchirib tashlanishidan oldin 400 000 dan ortiq imzo toʻpladi.

Anvarning liberal qadriyatlar himoyachisi sifatidagi avvalgi obroʻsini hisobga olsak, undan bu nafrat va yolgʻon maʼlumotlar toʻlqiniga qarshi turishi kutilgan boʻlishi mumkin edi. U rohingyalarga insoniy munosabatda boʻlish kerakligini aytgan.

"Biz ularni hibsga olishimiz mumkin, lekin ularni urmang, qoʻrqitmang yoki kamsitmang", dedi u yaqinda bergan podkast intervyusida — garchi inson huquqlari guruhlari Malayziya rasmiylari immigratsiya deportatsiya markazlarida aynan shunday qilishganini aytishsa-da.

Shunday boʻlsa-da, Anvar rohingyalarni chiqarib yuborish kerakligini taʼkidlamoqda.

"Ular ochiqchasiga yukka aylanishdi", dedi u oʻsha intervyuda. "Xavfsizlik yuki, iqtisodiy yuk va aholi oʻrtasida adovat manbai".

Baʼzi sobiq tarafdorlari uni oʻz tamoyillaridan voz kechganlikda ayblamoqda. Malayziya Korruptsiyaga qarshi kurash komissiyasining sobiq rahbari Latifa Koya uning qarorini "sharmandali, axloqsiz va xalqaro hamjamiyat oldida millatni uyatga qoldiradigan" deb atadi.

Biroq Anvar kuchli siyosiy bosimga duch kelmoqda. Bir paytlar doimiy bosh vazirlikka nomzod sifatida taʼriflangan u nihoyat 2022 yilda bosh vazir boʻldi, ammo bunga faqat UMNOdagi sobiq raqiblari bilan noqulay koalitsiya tuzish orqali erishdi. Oʻshandan beri uning mashhurligi keskin pasayib ketdi va uning partiyasi yaqinda boʻlib oʻtgan mahalliy saylovlarda oʻrinlarini boy berdi. U 2028 yil boshigacha umumiy saylovlarni oʻtkazishi kerak.

"U burchakka siqilgan, oʻzining eng zaif nuqtasida", deydi Nottingem Malayziya universitetining Osiyo siyosat va hamkorlik instituti direktori Trisiya Yeo.

"U UMNOdagi sheriklariga yon berishga majbur boʻldi... Bir nechta korruptsiya mojarolari yuz berdi va uning oʻz partiyasi boʻlinib ketgan. Saylovchilarga bu uning zaif koalitsiyasini saqlab qolish uchun zarurligini toʻrt yil davomida uqtirganidan keyin, ular endi bu bayonotga ishonishni xohlamayaptilar".

Buning oʻrniga, deydi Yeo, saylovchilarning yarmidan koʻpini tashkil etuvchi etnik malaylar UMNOning davlat tomonidan maxsus qoʻllab-quvvatlash va himoyaga muhtoj ekanliklari haqidagi uzoq yillik chaqirigʻiga javob berishmoqda — bunday irqiy siyosat, uning soʻzlariga koʻra, begonalardan qoʻrqish va nafratni kuchaytiradi.

"Bu butun dunyoda eshitadigan bayonot bilan bir xil: immigrantlar ish oʻrinlarini tortib olishmoqda, biz ular uchun sharoit yaratishga davlat mablagʻlarini sarflamasligimiz kerak".

Biroq, rohingyalar fuqaro sifatida tan olinmagan Myanmaga qanday qilib qaytarilishi noaniqligicha qolmoqda.

Rohingyalarga Myanma ichida sayohat qilish taqiqlangan va ular faqat Bangladesh bilan chegaradosh Rakxayn shtatida yashashlari mumkin. Ammo hozirda Rakxayn shtatining deyarli butun hududi isyonchi Arakan armiyasi nazorati ostida va Myanma harbiy-havo kuchlari tomonidan tinimsiz bombardimon qilinmoqda. Dushanba kuni, deportatsiyadan bir kun oldin, Arakan armiyasi Kyauktau shahridagi bozorda ikkita bomba portlashi oqibatida 49 kishi halok boʻlganini maʼlum qildi.

Rohingyalar haqiqatda qaytarilishi mumkin boʻlgan yagona joy — shtat poytaxti Sittve, ammo u qamal qilingan va tashqi dunyodan uzilgan, hatto u yerda ham rohingyalar oziq-ovqat va dori-darmonlar juda tanqis boʻlgan ayanchli lagerlarda saqlanmoqda. Huquqbonlar, shuningdek, guruhdagi har qanday erkak fuqarolar urushida jang qilish uchun armiyaga majburan jalb qilinishidan xavtirdalar.

Na Malayziya, na Myanma bu jiddiy toʻsiqlarni qanday yengib oʻtish mumkinligini yoki rejalashtirilgan deportatsiya insonparvarlik tamoyillariga qanday mos kelishini tushuntirib bermadi.

"Hammamiz bir kun kelib uyimizga qaytishni orzu qilamiz", deydi rohingya qochqinlari huquqlari himoyachisi Nur Sadek, "lekin biz majburlanganimiz uchun emas, balki xavfsiz boʻlgani va buni oʻzimiz xohlaganimiz uchun qaytishni istaymiz.

"Men uchun eng muhimi, bu qarordan jabr koʻrgan rohingyalar va boshqa qochqinlarning fikri tinglanishi va ularga hurmat bilan munosabatda boʻlinishidir".