Makka pakti: asosiy motivlar
7-avgust kuni musulmonlar uchun muqaddas Makka shahrida, Ka’ba yonida uch yirik musulmon davlati tomonidan xavfsizlik va mudofaa pakti imzolandi. Siyosatshunos Kamoliddin Rabbimov Kun.uz'dagi kolonkasida Saudiya Arabistoni podshohligi, Pokiston Islom Respublikasi va Turkiya Respublikasini mazkur kelishuvga undagan omillar va bitimning O‘zbekiston jamiyati uchun ahamiyati haqida so‘z yuritdi.
Makka pakti: Asosiy sabablar
7-avgust kuni musulmonlar uchun muqaddas Makka shahrida, Ka’ba yonida uchta yirik musulmon davlati – Saudiya Arabistoni, Pokiston va Turkiya tomonidan xavfsizlik va mudofaa pakti imzolandi. Siyosatshunos Kamoliddin Rabbimov Kun.uz'dagi maqolasida ushbu kelishuvga turtki bo‘lgan omillar va uning O‘zbekiston jamiyati uchun ahamiyati haqida fikr yuritdi.
**O‘zbekiston uchun ahamiyati**
O‘zbekiston Markaziy Osiyo mintaqasining markazida joylashgan bo‘lib, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va Turkmaniston bilan chegaradosh. Mintaqadan tashqarida esa O‘zbekiston xalqi tarixan va madaniy jihatdan mustahkam aloqalarga ega bo‘lgan yana to‘rtta muhim davlat mavjud: Turkiya, Eron, Afg‘oniston va Pokiston. Makka paktida ushbu "janubiy to‘rtlik"dan ikkitasi – aholi soni, iqtisodiy va harbiy salohiyati bo‘yicha eng yirik turkiy davlat bo‘lgan Turkiya hamda yadroviy qurolga ega yagona musulmon davlati Pokiston ishtirok etmoqda.
Saudiya Arabistoni esa Makka va Madina shaharlari bilan islom sivilizatsiyasining geografik markazi hisoblanadi. O‘zbekiston aholisining 90 foizdan ortig‘i islom diniga e’tiqod qilishini hisobga olsak, bu muqaddas maskanlarning xavfsizligi muhim ahamiyatga ega. Shu sababli, Saudiya Arabistoni butun musulmon dunyosi uchun ramziy davlat sifatida qabul qilinishi tabiiydir.
**Paktning asosiy maqsadlari va motivlari**
Uch davlatning Makka paktini imzolashdan ko‘zlagan asosiy maqsadlari bir nechta bo‘lishi mumkin:
**1. Individual motivlar:**
* **Pokiston uchun:** Hindiston bilan strategik raqobatda "musulmon jamoasi"ni kengaytirish va Dehliga "mening kuchli ittifoqchilarim bor" degan signal berish.
* **Turkiya uchun:** NATO a’zosi bo‘lishiga qaramay, o‘z xavfsizligini faqat NATOga bog‘lab qo‘ymaslik, geostrategiya va xavfsizlikni diversifikatsiya qilish. Bu pakt Anqaraga NATO bilan munosabatlarda qo‘shimcha vazn beradi, shuningdek, Gretsiya, Kipr va Yevropa Ittifoqidagi ba’zi davlatlar bilan munosabatlarda ramziy vosita rolini o‘ynaydi.
* **Saudiya Arabistoni uchun:** Yamandagi husiylar, Iroqdagi shialar va boshqa "bezovta qiluvchi omillar"ga qarshi mintaqaviy signal berish.
Uchala davlat bir-birini to‘ldiruvchi xususiyatlarga ega: Turkiya ilg‘or mudofaa sanoati va NATO tajribasiga ega; Saudiya Arabistoni qo‘shma loyihalarni moliyalashtirish uchun sarmoya manbai bo‘lishga tayyor; Pokiston esa yuqori shaylikka ega qurolli kuchlar va yadroviy salohiyatga ega.
**2. AQShga signal:**
Uchala davlat ham AQSh bilan mustahkam aloqalarga ega bo‘lsa-da, AQSh va Isroilning Eronga hujumlari natijasida mintaqada yangi geosiyosiy va xavfsizlik arxitekturasi zarurati paydo bo‘ldi. AQShning harbiy qudratini o‘zi istagan siyosiy natijalarga aylantira olmagani va mintaqadagi ziddiyatlarda faqat Isroilni qo‘llab-quvvatlagani, Eronning kuchayishiga sabab bo‘lgani ayon bo‘ldi. Shu sababli, ushbu uchlik mudofaa paktini tuzish orqali AQShga "bundan keyin o‘zimizning xavfsizligimizni o‘zimiz, sensiz himoya qilamiz" degan signal bermoqda.
**3. Isroil ekspansionizmiga tayyor turish (asosiy motiv):**
2023-yil oktyabridan beri Isroil G‘azoda misli ko‘rilmagan genotsid va etnik tozalashni amalga oshirdi, Suriya va Livan hududlarini egallab olish siyosatini kuchaytirdi. Isroil rasmiylari "Katta Isroil loyihasi"ni amalga oshirishni va AQSh yordamida mintaqaning yagona gegemoni bo‘lish ambitsiyalarini yashirmay qo‘ydi. "Erondan keyingi navbat – Turkiyaga" degan bayonotlar, hatto AQShga ittifoqchi bo‘lgan Qatarga ham Hamasga hujum bahonasida zarba berilishi mintaqa davlatlarida jiddiy xavotirlarni keltirib chiqardi.
Isroil va AQShning Yaqin Sharq mintaqasini to‘liq qayta formatlash niyatida ekanligi bugun hammaga ayon. Shu sababli, hozircha musulmon dunyosining uchta yirik davlati o‘zaro xavfsizlik va mudofaa paktini imzolashga majbur bo‘ldi.
Bu pakt hali to‘laqonli tashkilot emas va uning barqaror ishlashi kafolatlanmagan. Biroq, bu katta tarixiy jarayonning boshlanishi hisoblanadi. Musulmon dunyosi o‘z xavfsizligini o‘zi ta’minlashi zarurligi va tashqi kuchlarning hech biri strategik do‘st bo‘lmasligi anglashildi.