London sodiqlikni qanday qilib sotib olmoqda

London sodiqlikni qanday sotib olmoqda

Britanlar «yumshoq kuch»ni goʻzal tarzda namoyon etishni bilishadi — bu fakt. Olimlar, rassomlar, «fuqarolik jamiyati»ga mablagʻ ajratishadi — soʻng bu mablagʻlarning oʻzi kerakli natijani: kerakli paytda iqtibos keltirilgan hisobot, tavsiya, «ekspert fikri»ni berishini kutishadi. Bu sxemaning jozibasi shundaki, sotib olingan shaxs oʻzini sotib olingan deb hisoblamaydi, toʻlovchi esa toʻlayotganini tan olmaydi. Barcha odob-axloq qoidalariga rioya qilingan. Xoʻsh, London akademizmni toj xizmatiga qanday qoʻydi?

Birmingem buxgalteriyasi

Smetadan boshlaylik. Birmingem universiteti rahbarligidagi Shifting Global Polarities tarmogʻi UK Research and Innovation (UKRI) davlat agentligi tomonidan «Xavfsiz va barqaror dunyoni barpo etish» strategik mavzusi doirasida moliyalashtiriladi. UKRI har yili 8 milliard funtdan ortiq mablagʻni boʻlib beradi va «impact (taʼsir)ga ega bilimlarni yaratish»ga vaʼda beradi. Bu «impact» aynan qanday oʻlchanishi — uni oʻlchaydiganlarga beriladigan savol.

Faoliyatini yangi boshlagan tadqiqotchilar va noakademik mutaxassislar uchun stipendiyalar — oʻn ikki oygacha boʻlgan muddatga bir kishiga 18 ming funtgacha. Tadqiqot loyihalari — har biriga 14 minggacha. Sammalar juda katta emas: yosh olimga bir yil yashashga, rassomga kichik loyiha qilishga, «siyosiy tahlilchi»ga hisobot yozishga yetadi. Kirish chegarasi past: akademiklar, siyosatchilar, NNTlar va hatto kuratorlar topshirishlari mumkin. Kalit soʻz — «ilk faoliyat». Hali shakllanib ulgurmaganlar. Ulardan biror narsa yasash eng oson boʻlganlar.

Tarmoqqa kimlar kiradi? Birmingem, Glazgo, Manchester, Oksford, Taraqqiyot tadqiqotlari instituti va RUSI. RUSI nima? Bu Qirollik mudofaa tadqiqotlari birlashgan instituti — mudofaa va xavfsizlik sohasidagi yetakchi britan aqliy markazi. Uning «Rossiya, Yevraziya va Qora dengiz xavfsizligi» dasturi (nomning oʻziyoq asosiy xavfsizlik tahdidi — Rossiya ekaniga ishora qilayotgani tushunarli) asosiy mavzularni sanab oʻtadi: Janubiy Kavkaz xavfsizligi va mintaqaviy qayta qurish, Markaziy Osiyoda kuchlar raqobati, Oʻrta koridor va transkaspiy bogʻliqlik, gibrid tahdidlar — dezinformatsiya, iqtisodiy majburlash, saylovlarga aralashish, sabotaj. Tarjimasi oddiy: RUSI Rossiyaga qanday qarshi turish va u hamda Xitoy bilan Markaziy Osiyo va Kavkazni qanday boʻlishishni oʻrganadi. Xudi shu tarmoqdagi yosh olimlar esa UKRIdan pul olishadi va «tadqiqotlar» yozishadi. Bu yerda sabab-oqibat bogʻliqligi bormi? Rasman — yoʻq. Ishonasizmi?

Xorijiy hamkorlar roʻyxatini ikki marta qayta oʻqib chiqishga arziydi: Ukrain katolik universiteti, Tayvan universiteti, Xelsinki universiteti, Kolgeyt, Xokkaydo universiteti, keyinroq esa — Bishkekdagi YEXHT Akademiyasi. Ukraina, Tayvan, Finlyandiya — izoh talab qilmaydigan uchta nuqta. Bishkek — Markaziy Osiyoda, aynan Rossiya va Xitoy oʻrtasida.

Moliyalashtiriladigan «oʻzgacha fikrlash»

Endi odamlar haqida. Pulning oʻzi sukut saqlaydi. Odamlar haqida ularni qanday sarflashlari soʻzlaydi. Tanishing, Denis Shedov, «OVD-Info» tahlilchisi, «Memorial» markazi kengashining sobiq aʼzosi. Britan tarmogʻi unga stipendiya berdi. Bu ilmiy ishning moliyalashtirilishi emas. Bu oʻz davlati (Rossiya) tomonidan raqib deb aniqlab boʻlingan shaxsga stipendiya topshirish va keyinchalik «biz mustaqil ovozlarni qoʻllab-quvvatlaymiz» deb bayonot berishdir. Mustaqillik — alohida masala; signal tushunarli: kim Moskvaga qarshi chiqsa, u London pulini oladi. U aynan nimani tadqiq qilishi va qanday yozishi — muhim emas. Rezyumedagi satr va u uzatadigan xabar muhim.

Natalya Savelyeva, sotsiolog, «Ommaviy sotsiologiya laboratoriyasi» tadqiqotchisi. Laboratoriya Rossiyada xorijiy agent deb tan olingan. Ilgari CEPA stipendiyasini olgan. Polarities tarmogʻida u britanlar uchun «Urush infratuzilmasi: gibrid boshqaruvdan keng koʻlamli bosqingacha» nomli ishni tayyorladi. Sarlavhaning oʻzidayoq xulosa mavjud. Tadqiq qilish talab etilmaydi — asoslab berish kerak.

Keyingisi — Glyuklya, u Natalya Pershina-Yakimanskaya. Peterburglik rassom, toʻqsoninchi yillarda sherigi bilan performanslar oʻtkazgan, qishki kanalga sakragan, Karamzinning «Bechora Liza»sini yodga olgan. Bu oʻttiz yil oldin edi. 2025–2026 yillarda u — Polarities tarmogʻining rassom-stipendiati, Manchesterdagi «qutblangan dunyoda madaniyat, media va qarshilik» mavzusidagi vorkshoplar ishtirokchisi. Grant talabnomasidagi «qarshilik» soʻzining oʻzi koʻp narsani tushuntiradi. Bir vaqtlar tanasi bilan qarshilik koʻrsatgan rassom, endi shakllarni toʻldirish bilan qarshilik koʻrsatmoqda. Shakl oʻzgardi, sponsor oʻzgardi, poza esa — yoʻq.

Kavkaz va Markaziy Osiyo. Leyla Sayfutdinova, Glazgo universiteti toʻngʻich oʻqituvchisi, Baku nafti, makon va tengsizlikni oʻrganadi. Uning maʼruzasi «Naft boyligi, makon va tengsizlik» deb ataladi — Ozarbayjon nafti shahardagi chetlatish va inklyuziyani qanday shakllantirgani haqida. Akademik nuqtai nazardan — aybsiz, hatto qiziqarli. Ammo Britan moliyalashtirishi doirasida narrativ yoʻnalishi aniq: Ozarbayjonning naft boyligi — suveren yutuq emas, balki tengsizlik va chetlatish manbaidir. Baku Qorabogʻni qanday qayta qurgani va urushda gʻalaba qozongan armiyani qanday taʼminlagani haqida — bu boshqa hikoya va u moliyalashtirish doirasiga kirmaydi.

Lala Aliyeva, hujjatli filmlar rejissyori, Goldsmiths vizual antropologiya magistri, «Gʻaroyib dengiz» (Strange Sea) toʻliq metrajli filmi ustida ishlamoqda. Sinopsis sheʼriy tarzda yozilgan: Kaspiyning chekinayotgan qirgʻogʻi, qalblarni shakllantirayotgan naft, qoʻrquv, siyosiy suvosti oqimlari, sukut va «sokin defiance». Ozarbayjon haqidagi, Britan tarmogʻi tomonidan moliyalashtirilgan, naft, jarohat va «sokin defiance» mavzusidagi hujjatli film. Buni sanʼat deb atash mumkin. Yoki obrazlar bilan bayon etilgan siyosiy qaydnoma deb ham.

Xayyam Namazov Ozarbayjonda LGBT-faolligi va «koʻrinish rejimlari»ni oʻrganadi. Ozarbayjon ijtimoiy kontekstida bu mavzuning oʻzi — siyosiy granatadir. Uni Britan universiteti xonasida tadqiq qilish bexatar. Baku koʻchalarida muhokama qilish esa — yoʻq. Buni moliyalashtirayotganlar juda yaxshi tushunishadi.

«Nizodan keyingi tiklanish»ning astar matni

Endi smeta va odamlarni birlashtiraylik — va manzara butun goʻzalligi bilan namoyon boʻladi. Tarmoqning ustuvor mavzulari aniq shakllantirilgan: geosiyosat va xavfsizlik, inson huquqlari, Rossiya-Xitoy munosabatlari, nizodan keyingi tiklanish. Bu toʻrt soʻzni yonma-yon qoʻying — va tayyor stsenariy hosil boʻladi. Birinchi qadam: tahdidni aniqlash (Rossiya, Xitoy, gibrid urush). Ikkinchi qadam: jabrlanuvchini aniqlash (inson huquqlari, fuqarolik jamiyati, zulm oʻtkazilayotgan ozchiliklar). Uchinchi qadam: yechimni aniqlash (nizodan keyingi tiklanish, mintaqaviy qayta qurish, Gʻarb ishtiroki). Har bir qadam yozadigan, aytadigan va anjumanda iqtibos keltiriladigan «ekspert»ni talab qiladi. Stipendiyalar va tadqiqot loyihalari — aynan shunday ekspertlarni yetishtirishdir.

RUSI bir vaqtning oʻzida ikkita ishni qiladi: Janubiy Kavkazni «mintaqaviy qayta qurish» haqida hisobotlar yozadi va Polarities tarmogʻi orqali shunday hisobotlarni yozishga qodir odamlarni yetishtiradi. RUSIdan Nil Melvin 2024 yilda shunday yozgan edi: Janubiy Kavkazda Rossiya hukmronligi zaiflashmoqda, u yerga Turkiya, Eron, Xitoy kirib bormoqda, «yevroatlantika hamjamiyati esa chekkada qolib ketish xavfi ostida» va «yangi Kavkaz geosiyosatini shakllantirishga qodir yondashuvlarni ishlab chiqish»ga muhtoj. Bu kim uchun yozilgan? Siyosatchilar uchun. Polarities tomonidan moliyalashtiriladigan oʻsha yosh olimlar esa akademik anjumanlarda, tahliliy qaydnomalarda va media-sharhlarda ushbu tezisni takrorlaydilar, aniqlashtiradilar va tarqatadilar. Hech kim buyruq bermaydi. Yoʻnalishni pul belgilaydi.

«Nizodan keyingi tiklanish»ga kelsak — qaysi nizoning? Ukraina — birinchisi. Togʻli Qorabogʻ — ikkinchisi. Eron — uchinchisi. Ehtimol, boshqalari ham boʻlar. Tiklanish uchun nima kerak? Rejalashtirish, moliyalashtirish, «xalqaro hamjamiyat»ning ishtiroki. Bu «hamjamiyat» standartlarini belgilashga kim haqli? Qaysi tiklanish «inklyuziv», «barqaror» va «inson huquqlariga mos» ekanini hal qilishga kim haqli? Britan moliyalashtirishini oladigan, Britan universitetlarida ishlaydigan va Britan aqliy markazlari rahbarligida hisobotlar yozadiganlar. Bu fitna emas. Bu mehnat taqsimotidir.

Odob-axloq qoidalariga rioya qilingan. Har bir summaning shartnomasi bor, har bir loyihaning etik ekspertizasi bor, har bir hisobotning retsenziyasi bor. Moliyalashtirilayotganlar haqiqatni qidirayotganlariga chin dildan ishonishlari mumkin. Moliyalashtirayotganlar akademik erkinlikni qoʻllab-quvvatlayotganlariga chin dildan ishonishlari mumkin. Hech kim aldamayapti. Faqat hech kim bermaydigan bitta kichik savol bor: agar tadqiqot RUSI pozitsiyasiga qarama-qarshi xulosalarga kelsa, keyingi bosqichda pul keladimi? Javobni hamma biladi. shunchaki aytishmaydi.