Krista Payk Tennessi shtatida soʻnggi 200 yil ichida qatl etilgan birinchi ayol boʻladi — ammo uning himoyachilari u ham qurbon boʻlganini aytmoqda

Krista Payk Tennessida soʻnggi 200 yil ichida qatl etilgan birinchi ayol boʻlish arafasida, uning himoyachilari esa uni ham qurbon deb atamoqda

Krista Paykning advokatlari 30 sentyabrga belgilangan qatl sanasidan oldin uning hukmini yengillashtirish maqsadida avf etish toʻgʻrisida iltimosnoma topshirishdi.

Eshli Sellars oʻzining dugonasi Krista Paykdan shu hafta boshida oxirgi marta xabar oldi — Payk unga AQShning Tennessi shtatida oʻlim inʼyektsiyasini kutayotgan oʻlimga mahkum etilganlar kamerasidan xabar yoʻllagan.

Payk Sellarsga chorshanba kuni u qatl etilayotganda yaqinlaridan hech kim u yerda boʻlishini xohlamasligini aytgan.

«U bizning buni boshdan kechirishimizni istamaydi», deydi Sellars.

Sellarsning aytishicha, u mehribon va himoyachi sifatida bilgan ayolni 31 yil avval shafqatsiz jinoyat sodir etgan shaxs bilan bir qolipga solish qiyin.

Hozirda 50 yoshda boʻlgan Payk 18 yoshida oʻsha paytdagi yigiti Tadaril Shipp bilan birgalikda muammoli oʻsmirlar uchun moʻljallangan ishga tayyorlash lagerida tanishgan 19 yoshli Kollin Slemmerni kaltaklagan, qiynoqqa solgan va oʻldirgan.

Ushbu qotillik 1995 yilda Tennessi shtatining Noksvill shahrida OAVda katta shov-shuvga sabab boʻldi, chunki Kollinning koʻkragiga shaytoniy ritual ramzi boʻlgan pentagramma oʻyib yozilgan holda topilgan edi.

Payk Kollinni uni haqorat qilganlikda va yigitini tortib olmoqchi boʻlganlikda ayblagan. Lagerning yana ikki nafar aʼzosi keyinchalik Payk qotillik sodir boʻlishidan oldin va keyin bu bilan maqtangani va ularga Kollinning bosh suyagi boʻlagini koʻrsatgani haqida koʻrsatma bergan.

Bir yil oʻtgach, Payk oʻlim jazosiga hukm qilindi, oʻsha paytda 17 yoshda boʻlgan Shipp esa shartli ravishda ozodlikka chiqish huquqi bilan umrbod qamoq jazosini oldi.

Endilikda, yillar davomida muvaffaqiyatsiz boʻlgan apellyatsiyalardan soʻng, Paykning qatl etilishi chorshanba kuniga belgilangan. Agar bu amalga oshsa, u Tennessi shtatida soʻnggi 200 yildan ortiq vaqt ichida qatl etilgan birinchi ayol boʻladi. 1970-yillardan beri AQShda 1663 nafar erkakka nisbatan atigi 18 nafar ayol qatl etilgan.

Kollinning onasi qizi «nihoyat tinchlik topishi» uchun Paykning qatl etilishini istashini aytgan.

Ammo Paykning 226 sahifalik avf etish iltimosnomasini topshirgan advokatlari hali ham soʻnggi daqiqada qatlning qoldirilishidan umidvor, BMTning inson huquqlari boʻyicha ekspertlari ham qatlni toʻxtatishga chaqirishdi.

Paykning bolaligida jinsiy zoʻravonlikka uchragani, tashlab ketilgani va qarovsiz qolgani hujjatlashtirilgan. Uning advokatlarining taʼkidlashicha, agar u bugungi kunda oʻsmir sifatida xuddi shunday jinoyatda aybdor deb topilganida, oʻlim jazosiga hukm qilinmagan boʻlardi.

Hukm chiqarilganidan keyingi yillar davomida uning himoya guruhi bolaligi haqidagi tafsilotlarni aniqladi, ularning aytishicha, hakamlar hayʼati bularni eshitish imkoniyatiga ega boʻlmagan.

«Ular uning zoʻravonlik va zoʻrlanishlarga toʻla oʻtmishi haqida bilishsa-da, bularning hech birini taqdim etmagani aqlga sigʻmaydi», deydi Kornell huquq maktabining gender va oʻlim jazosi boʻyicha eksperti, Paykning himoyasi ustida ishlagan Sandra Bebkok.

«Uning ishi nafaqat jinsiy zoʻravonlikning aql bovar qilmaydigan tarixi, balki buning uning yoshligi va ruhiy kasalligi bilan birlashishi tufayli ham juda noyob va taʼsirlidir».

1995 yilda Paykning himoya guruhi tomonidan yollangan sud-psixologi doktor Diana Makkoy uning ota-onasi tomonidan qattiq qarovsiz qoldirilganini aniqladi. Makkoyning hisobotida aytilishicha, Payk onasining bir nechta erlari va yigitlari tomonidan jismoniy va jinsiy zoʻravonlikka uchragan, bir marta 11 yoshida va yana bir marta 17 yoshida bir necha bor zoʻrlangan. Keyinchalik u goʻdakligida buvisining yigiti tomonidan bir necha bor zoʻrlangani maʼlum boʻldi. Makkoyning aytishicha, Paykning onasi unga zoʻrlashlar sodir boʻlganini aytganida ishonmagan.

Biroq, Paykning suddagi advokati Makkoyni koʻrsatma berishga chaqirmagan va u tavsiya qilgan koʻplab guvohlarni chaqirtirmagan. Bu tafsilotlar oʻn yildan koʻproq vaqt oʻtgach, uning ishini qayta koʻrib chiqish boʻyicha sud majlisida, yangi advokatlar guruhi himoyachining samarasiz yordamini roʻkach qilganida maʼlum boʻldi, bu daʼvo sudya tomonidan rad etildi.

2021 yilda qamoqxonada Paykka bipolyar buzilish tashxisi qoʻyildi va oʻshandan beri u dori-darmonlar qabul qilmoqda.

Keyinchalik, Paykning himoyasi uchun ishlaydigan boshqa bir sud-psixologi, 2023 yilda Paykni baholagan doktor Betani Brand, uning ishi juda noyob ekanligini aytdi, chunki u oʻzini himoya qilishi kerak boʻlgan juda koʻp odamlar tomonidan zoʻravonlikka uchragan.

«Uning bolaligi jismoniy, jinsiy va ruhiy zoʻravonliklarga toʻla boʻlgan. U maktab yoshiga yetmasdan oldin boshlab bir qator erkaklar tomonidan jinsiy zoʻravonlikka uchragan», deydi u.

Brandning aytishicha, Paykda bipolyar buzilish va davolanmagan posttravmatik stress buzilishi (PTSB) tufayli davolanmagan maniak epizodlar boʻlgan. «Bu ikkala omil birgalikda uning oʻzi oʻldirgan qizdan qanchalik xavf sezganiga va oʻsha vaziyatda hissiyotlarini nazorat qila olmaganiga mutlaqo taʼsir koʻrsatgan».

Bebkok qoʻshimcha qiladi: «Agar ular uning qatl etilishiga yoʻl qoʻyishsa, bu bizga bu mamlakatda oʻlim jazosi shunchaki hazil ekanligini koʻrsatadi. Bu eng yomonlarning eng yomoni uchun emas. Bu eng yomon yuridik himoyaga ega boʻlgan va eng koʻp zarar koʻrgan hamda zaif odamlar uchundir».

Oʻtgan yili Tennessi Oliy sudi Payk uning jazosini yengillashtirishni oqlaydigan holatlarni koʻrsatmagani haqida qaror chiqardi. Uning apellyatsiya imkoniyatlari tugadi va qatl sanasi belgilandi.

Federal apellyatsiya sudi avvalroq hakamlar hayʼati sud jarayonida uning onasi, otasi va xolasining koʻrsatmalari orqali uning muammoli bolaligi haqida eshitgani haqida qaror chiqargan edi. Shuningdek, unda bipolyar buzilish, PTSB va miya shikastlanishining yangi dalillari hakamlar hayʼati eshitgan narsalarni «asosan takrorlagani» va hukmni oʻzgartirmagan boʻlishi aytilgan.

Bu ish Liza Montgomerining shov-shuvli qotillik ishi bilan oʻxshashliklarga ega, uning advokatlari ham uni ruhiy kasal zoʻravonlik qurboni va shafqatga loyiq deb daʼvo qilishgan.

Montgomerining hukmini yengillashtirish boʻyicha huquqiy harakatlari muvaffaqiyatsiz tugadi va u 2021 yilda Indiana shtatida oʻlim inʼyektsiyasi orqali qatl etildi.

Agar Tennessi gubernatori Bill Li avf etmasa, Payk 30 sentyabrda qatl etiladi. Bu qaror soʻnggi daqiqagacha qabul qilinishi dargumon va Li ilgari oʻlim jazosi ishida hech qachon avf eʼlon qilmagan.

Tennessi Oliy sudi shu hafta Paykning qatlni toʻxtatish haqidagi iltimosini rad etdi. Uning advokatlari keyingi qadamlarni muhokama qilayotganliklarini aytishmoqda.

Qatl kuni uchun Payk faqat ayollardan iborat guruhni soʻradi. Uning aytishicha, bir guruh erkaklar tomonidan ushlab turilishi uning jarohatini yanada ogʻirlashtiradi. Tennessi rasmiylari maqsad ayol soqchilar Paykni qatl etiladigan qamoqxonaga oʻtkazishi ekanligini aytdi, ammo bu amalga oshishiga kafolat bermadi.

Kollinning onasi Mey Martines Kristaning qatl etilishini qoʻllab-quvvatlaydi.

«U jinoyat sodir etdi. Menimcha, u buning uchun javob berishi kerak», dedi u 2021 yilda Noksvillning WBIR telekanalida va shu hafta BBC'ga ushbu soʻzlarida hamon sobit ekanligini aytdi.

Payk oʻlimidan oldin azob chekishi kerak, dedi Martines WBIR telekanaliga. «U Kollin his qilgan ogʻriqni his qilganidan oʻzimni yaxshiroq his qilardim».

«Har kuni yuragim tilka-pora boʻladi, chunki men buni qayta-qayta boshdan kechiraman va bundan ortiq chiday olmayman, men buning oʻlimimdan oldin sodir boʻlishini xohlayman», deya qoʻshimcha qildi u.

«Kollin yoki uning qanday vafot etgani va bu qanchalik ogʻir boʻlgani haqida oʻylamagan kunim yoʻq. Men shunchaki Kristaning yoʻq qilinishini xohlayman, toki men buni tugata olay, qizimni xalos etay, u nihoyat tinchlik topsin».

Qurbonlar huquqlarini himoya qiluvchi «Adolat koalitsiyasi» (The Justice Coalition) guruhi Martinesning qatlni kuzatish uchun Tennessiga borishiga yordam berish uchun pul yigʻdi.

Guruh ijrochi direktori Robert Breysvellning aytishicha, hukm Paykning tengdoshlaridan iborat hakamlar hayʼati tomonidan chiqarilgan va bu Kollinning oilasi xohlayotgan narsadir.

«Biz oila bilan birga 30 sentyabrda uning qatl etilishi davom etishi kerak degan fikrda qatʼiymiz».

Eshli Sellars ikkita bir-biriga zid boʻlgan ishonch bilan kurashmoqda: Kollinning onasi adolat qaror topganini his qilish huquqiga ega va hamma, jumladan, uning dugonasi Krista ham gunohlarini yuvish imkoniyatiga loyiq.

«Televizorda koʻrganlaringiz yoki Kollin bilan sodir boʻlgan dahshatli fojiani birlashtirish haqida oʻylaganimda, men uchun yagona mantiqiy narsa bu ruhiy salomatlik va jarohatlar hamda odamlar oʻzlariga kerakli narsalarga ega boʻlmagan paytda vaziyatni qanday qabul qilishlaridir», deydi Sellars.

«Bu dahshatli voqealar yoshligingizda sodir boʻladi va keyin bu jarohatlar siz orqali jamiyatimizda harakatlanadi va siz boshqa birovga zarar yetkazasiz».

Sellars Payk bilan qamoqxonada talonchilik va qotillikdagi ishtiroki uchun 25 yillik qamoq jazosini oʻtayotganda tanishgan. Ular qattiq tartibli boʻlimdagi eshiklaridagi ovqatlanish tirqishlari orqali gaplashishardi. Sellars hozirda adliya islohoti va jinoyat qurbonlarini himoya qilish tashkilotida ishlaydi.

«Odamlar hammaning hayoti muhimligini bilishni xohlashadi, toʻgʻrimi? Ular Kollinning hayoti muhim boʻlganini bilishni xohlashadi», deydi u.

«Menimcha, Krista ayni damda yashashdan koʻra, oʻz hayotining ahamiyatli ekanligini isbotlash uchun koʻproq kurashmoqda».