«Kosmos — bu uzoqdagi nimadir emas». Ikkinchi talabalar festivali Space Fest qanday oʻtdi

«Kosmos — bu olisdagi narsa emas». Ikkinchi talabalar Space Fest festivali qanday oʻtdi

Yangi Oʻzbekiston Universitetining ichki hovlisida avtomobil kompressori baland ovozda ishlamoqda. Skotch bilan oʻralgan va qogʻoz stabilizatorlar bilan jihozlangan mineral suvning plastik idishi atrofida yuqori sinf oʻquvchilari jamoasi toʻplangan.

Bosimning bir necha soniya davomida haydalishi, keskin qarsillash, suv sachrashi — va qoʻlbola apparat shovqin bilan kuzgi osmonga koʻtarilib, hovlidagi tomoshabinlar yosh muhandislarni qarsaklar bilan qoʻllab-quvvatlab turganda, oʻn metr balandlikka koʻtariladi.

Oʻtgan shanba kuni Yangi Oʻzbekiston Universitetida ikkinchi Space Fest festivali boʻlib oʻtdi.

Hovlida raketalarni uchirishning asosiy qoidasi oddiy: faqat tashkilotchilar joyida tarqatgan materiallardan — plastik idishlar, qalin karton, qogʻoz va skotchdan foydalanish mumkin. Raketasi havoda eng uzoq vaqt ushlanib turgan jamoa gʻalaba qozonadi.

«Al-Beruniy» maktabining oʻninchi sinf oʻquvchisi Ozodbek Azizov start oldidan oʻz apparatini hayajon bilan ushlab turibdi. Bu u uchun raketasozlikdagi birinchi tajribadir. Festival haqida unga va doʻstlariga muhandislikka qiziqadigan oʻqituvchisi aytib bergan. Vazifa faqat birinchi qarashda oddiy tuyuladi: ballast va qoʻl ostidagi vositalardan maksimal darajada aerodinamikani siqib chiqarish kerak.

«Birinchidan, bu yerda odamlar koʻp, bu muhitni his qilish mumkin. Bilasizmi, yoshlar qiziqarli narsa yaratganda. Shunday muhitda boʻlish koʻproq shugʻullanishga motiv beradi», — deydi Ozodbek.

Uning sinfdoshi Daler Tajimuxamedov uchun ham apparatni yigʻish debyut boʻldi.

«Men ularning bunday ucha olishini oʻylamagandim. Bu yerga kelayotganimda, suv yordamida idish va qogʻozdan raketa uchirish mumkinligi xayolimga ham kelmagan edi», — deydi u.

Yigitlar amaliy manfaatni ham yashirmaydilar. Ularning fikricha, diplomlar va bunday festivallarda ishtirok etish yetakchi oliy oʻquv yurtlarining muhandislik yoʻnalishlariga oʻqishga kirishda ularning portfoliosini boyitadi.

Space Fest Butunjahon kosmos haftaligiga bagʻishlangan edi. Bu yil festivalni Yangi Oʻzbekiston Universitetining MUBL (Mirzo Ulugbek Legacy) talabalar klubi Space Alliance kosmik klublar birlashmasi va «Oʻzbekkosmos» agentligi bilan hamkorlikda, ArticularUZ, Lumen Space Academy va ISEC qoʻllab-quvvatlashida tashkil etmoqda.

Majlislar zalidagi ochilishdan soʻng festival darhol bir nechta mustaqil maydonchalarga boʻlindi. Hovlida universitet musiqa klubi joʻrligida havoga raketalar koʻtarilayotgan bir paytda, alohida stollarda kosmik art-mahorat darsi oʻtkazildi va stolistik oʻyinlar yozildi.

Bu yil festival sezilarli darajada kengaydi: oʻtgan yilgi 200 kishiga nisbatan 400 dan ortiq kishi roʻyxatdan oʻtdi. Faolliklar soni ham ikki baravarga — toʻrttadan sakkiztagacha oshdi.

«Oʻzbekkosmos» yetakchi mutaxassisi Tohir Qosimovning soʻzlariga koʻra, formatni oʻtgan festival kuzatuvlari yakunlari boʻyicha qayta koʻrib chiqishga qaror qilingan.

«Oʻtgan yili biz ajoyib spikerlarni taklif qildik, ammo payqadik: ishtirokchilarning eʼtibori oʻz qoʻllari bilan biror narsa yasayotganlarida, koʻproq texnik loyihalarga qaratildi. Shunga asoslanib, biz aynan amaliy maydonchalarga urgʻu berishga qaror qildik», — deb tushuntiradi Tohir Qosimov.

Hovlida Qosimov shunchaki sodir boʻlayotgan voqealarni kuzatib qolmay, balki oʻzi ham jamoalarga qoʻshiladi: maktab oʻquvchilari va talabalarning raketalarini qoʻliga oladi, apparatning tez-tez toʻgʻri uchishi uchun imkoniyatlari koʻproq boʻlishi uchun nima sababdan soploni uzaytirish yoki burunga bir oz massa qoʻshish kerakligini soʻzma-soʻz tushuntiradi.

«Biz ishtirokchilar kosmos — bu olisdagi narsa emasligini koʻrishlarini xohlaymiz. Bu bugunning oʻzidayoq koʻnikmalarni rivojlantirish, loyihalar yaratish, jamoada ishlash va kelajakda muhandislar, tadqiqotchilar hamda oʻz texnologik jamoalarining yetakchilariga aylanish mumkin boʻlgan sohadir», — deydi Tohir Qosimov.

Universitet auditoriyalarida sessiyalar boʻlib oʻtmoqda, ularda ishtirokchilar oʻzlarini kosmik dasturlar tashkilotchilari va murakkab missiyalarni puxta oʻylaydigan agentliklar rahbarlari rolida sinab koʻrishlari mumkin.

Lumen Space Academy va ISEC tomonidan tayyorlangan Build a Satellite maydonchasi stolistik oʻyinni eslatadi, uning asosida haqiqiy muhandislik vazifalari yotadi. Ikki kishidan iborat jamoalarga virtual byudjet va 100 ball limiti beriladi. Ularga boʻlajak kosmik stantsiyaning asosiy tugunlarini: taʼminot, aloqa, boshqaruv, oriyentatsiya kichik tizimlarini va tashkilotchilar tomonidan belgilangan missiya uchun foydali yukni «sotib olish» va muvozanatlashtirish kerak. Bir sessiyaga 20 daqiqa ajratiladi, shuning uchun stollar atrofida har yarim soatda 15–20 kishidan almashadi.

Oʻyinga tasodifiylik omili aralashganda keskinlik ortadi: jamoa loyihani topshirishi bilan tashkilotchilar foydali yukni tekshiradilar va anomaliyani — toʻsatdan quyosh chaqnashidan tortib radiomodul buzilishigacha boʻlgan holatni «tashlaydilar». Nafaqat missiya vazifasini bajargan, balki favqulodda vaziyatni boshdan kechirgan apparat gʻolib chiqadi.

Qoʻshni auditoriyada ArticularUZ va «Oʻzbekkosmos» tomonidan tashkil etilgan Mars Transportation Challenge boʻlib oʻtmoqda. Ishtirokchilarga Yerdan Marsga odamlar va yuklarni yetkazib berish boʻyicha keng koʻlamli missiyani rejalashtirish taklif etiladi. Tayyorgarlik uchun 180 kun beriladi, byudjet shartli ravishda cheklanmagan, ammo faqat mavjud yoki yaqin kelajakda real erishish mumkin boʻlgan texnologiyalardan foydalanishga ruxsat beriladi. Asosiy mezon — kafolatlangan xavfsizlikda yetkazib berilgan yukning maksimal hajmidir.

Olti kishigacha boʻlgan jamoalardagi ishdan soʻng ishtirokchilar har bir qarorni tahlil qiladigan universitet oʻqituvchilari oldida loyihalarni himoya qiladilar.

Mars xakatoni hakamlar hayʼati tarkibida — Yangi Oʻzbekiston Universitetining mashinasozlik boʻyicha dotsenti, aerokosmik sohada 15 yillik tajribaga ega Maksim Tyan bor. Jamoalar stol atrofida oʻz gʻoyalarini ishlab chiqayotgan bir paytda, u jarayonni kuzatadi va taassurotlari bilan oʻrtoqlashadi. Ekspert kelajakdagi muhandislar uchun asosiy foydani maktab oʻquvchilari va talabalar birinchi marta real ishlanma mantigʻiga duch kelishlarida koʻradi.

«Bu yerda ular hech boʻlmaganda haqiqiy ish nima ekanini va takliflar qanday tugʻilishini his qilishlari mumkin. Agar moliyalashtirishni xohlasang, loyihani xohlasang, taklif kerak. Uni qanday tuzish kerak? Haqiqiy loyihalar uchun shunday ishlaydilar: oʻtirasan va miya hujumini oʻtkazasan», — deb taʼkidlaydi Maksim Tyan.

Oʻzbekiston aerokosmik sohasini rivojlantirish vektori haqida fikr yuritarib, u qoʻshimcha qiladi:

«Hukumat va agentlik [shundan kelib chiqayotgani] yaxshiki, Oʻzbekiston — Rossiya va AQSh kabi katta mamlakat emas. Biz juda katta narsa qura olmaymiz va qoʻlimizdan keladigan narsaga: sunʼiy yoʻldoshlar, kartografiyalash, maʼlumotlarni qayta ishlashga eʼtibor qaratamiz. Fikrimcha, bu oqilona va foydali yondashuvdir».

Festivalning asosiy harakatlantiruvchi kuchlaridan biri — Yangi Oʻzbekiston Universitetining uchinchi bosqich talabasi Samira Ochilova boshchiligidagi MUBL (Mirzo Ulugbek Legacy) talabalar klubidir.

Uning soʻzlariga koʻra, klub ikki yil oldin deyarli tasodifan paydo boʻlgan. hammasi mikrosunʼiy yoʻldosh qurish uchun CanSat jamoasiga tanlov eʼlonidan boshlangan. Talabalar uchun 3D-modellashtirish va elektronika boʻyicha mashgʻulotlar oʻtkazildi va jarayon ularni butunlay oʻziga jalb etdi.

«Biz dastlab kutmagandik, lekin qandaydir toʻsatdan biz bu mavzuga shoʻngʻib ketdik. Kechqurun soat sakkizgacha, oʻngacha laboratoriyada oʻtirdik, ishladik. Albatta, bir narsa oʻxshamaganda yoki buzilganda juda jahlimiz chiqardi. Lekin bu yorqin hissiyotlarni tuyib, hamma narsani tashlab ketib qolmasdan, oʻtirib qilayotganingdan keyin bu ishni yaxshi koʻringni tushunasan», — deb eslaydi Samira Ochilova.

Oliy oʻquv yurti jamoasi «Oʻzbekkosmos»ning UGCanSat musobaqasida gʻolib chiqdi va gʻoliblarga oʻz talabalar hamjamiyatini yaratish taklif etildi. Ishni bor-yogʻi 10 kishidan boshlashgan edi.

Keyinchalik klub maktab oʻquvchilari va talabalar uchun robototexnika va SI boʻyicha olti oylik kursni yoʻlga qoʻydi, uning ishtirokchilari esa xalqaro maydonchalarda chiqish qila boshlashdi — masalan, Turkiyadagi Teknofest festivalida uchinchi va toʻrtinchi oʻrinlarni egallashdi.

Bugungi kunda MUBL Yangi Oʻzbekiston Universiteti, Inha Universiteti, Vebster Universiteti, Vestminster litseyi va 285-sonli maktabni qamrab olgan Space Alliance kosmik klublar birlashmasiga kiradi. «Oʻzbekkosmos» agentligi bunday hamjamiyatlar har bir oliy oʻquv yurtida paydo boʻlishiga intilmoqda, bunda tashabbus talabalarning oʻzlaridan chiqishi kerak, deydi Tohir Qosimov.

Bunday tashabbusga misol — Vebster Universitetidir. U yerda muhandislik mutaxassisliklari yoʻq, ammo huquqshunoslik fakulteti talabasi, qizlar uchun sunʼiy yoʻldoshlarni yigʻish boʻyicha UniSat loyihasidan oʻtib, oʻz universitetida klub ochishni taklif qildi va «Oʻzbekkosmos»dan kosmik huquq boʻyicha spiker yuborishni soʻradi. Agentlik gʻoyani qoʻllab-quvvatladi va bugungi kunda Vebster klubi nafaqat ishlamoqda, balki talabalarga ooy roverlarini loyihalashni oʻrgatadigan Lumen Space Academyʼga start berdi.

Space Festʼdagi kecha soat 18:00 da majlislar zalida taqdirlash bilan yakunlandi: musobaqa gʻoliblari «Oʻzbekkosmos»dan sovrinlar va sertifikatlar olishdi. Ammo festival beradigan eng muhim narsa — bu ushbu sohada rivojlanishni xohlaydiganlar uchun tushunarli trayektoriyadir, deb taʼkidladi Tohir Qosimov.

Uning soʻzlariga koʻra, sohaga yoʻllar turli yoshdagilar uchun ochiq. 11-sinf yuqori sinf oʻquvchilariga agentlik suhbatdan oʻtishni va «El-yurt umidi» jamgʻarmasi yoʻnalishi boʻyicha yetakchi xorijiy oliy oʻquv yurtlariga aerokosmik mutaxassisliklar boʻyicha — «Oʻzbekkosmos»da besh yilga ishga joylashish haqidagi kafolat xati bilan oʻqishga kirishni taklif qiladi. Yuqori bosqich talabalariga geoinformatsiya tizimlari (GIS) va sunʼiy intellekt sohasida amaliyotlar taklif etiladi. Kelasi yildan esa talabalarga ilmiy ishlar yozish va Xalqaro astronavtika kongressiga tezislar topshirish oʻrgatila boshlanadi.

«Shunday iqtibos bor: „Curiosity comes before learning“ — „Qiziquvchanlik oʻrganishdan oldin keladi“. Avval yigit-qizlar hayratda qolishadi, gʻoya bilan zaharlanishadi, shundan keyingina ishlashni xohlaydilar. Ular: „Men sunʼiy yoʻldosh yigʻmoqchiman, lekin u nimadan iborat?“ — deb oʻzlariga savol berishadi va javoblar izlashga, oʻrganishga va yaratishga kirishadilar», — deb yakunlaydi Tohir Qosimov.