Kontur boʻylab harakatlanish
SHHT birgalikdagi oʻsish uchun pul izlamoqda. Dushanbeda hukumat rahbarlari savdo aloqalarini investitsiyalar va transport yoʻnalishlariga qanday aylantirishni muhokama qilishdi
**Chizgʻilar boʻylab harakat**
Shanxay hamkorlik tashkilotiga (SHHT) aʼzo mamlakatlar Hukumat rahbarlari kengashining Dushanbeda boʻlib oʻtgan majlisi birlashmaning iqtisodiy kun tartibidagi asosiy masalani belgilab berdi: qoʻshma rivojlanishni kim va qanday shartlarda moliyalashtiradi. Ishtirokchilar ishlab chiqarishlarni tashkil etish, tashuvlarni soddalashtirish va milliy valyutalardagi hisob-kitoblarni kengaytirishni taklif qilishdi. Ushbu tashabbuslarni SHHT Taraqqiyot banki birlashtirishi kerak, ammo uning tuzilmasi hali kelishuvni talab etadi.
Rossiya bosh vaziri Mixail Mishustin ustuvor yoʻnalishni qisqacha bayon qildi: «Qoʻshma ishlab chiqarish va oʻzaro investitsiyalarga urgʻu berish muhimdir». Vositalar qatorida u Rossiyaning maxsus iqtisodiy zonalari hamda investitsiyalarni himoya qilish va ragʻbatlantirish toʻgʻrisidagi bitimlardan foydalanishni taklif etdi. Ushbu taklif ortida savdoga yanada mustahkam ishlab chiqarish zaminini berish intilishi yotibdi: qoʻshma korxona uzoq muddatli hamkorlikni, kompetentsiyalar almashinuvini va hamkorlarning yetkazib berishlarni saqlab qolishdan manfaatdorligini anglatadi.
Belarus bosh vaziri Aleksandr Turchin sanoat kooperatsiyasini uzoq muddatli kapitaldan foydalanish imkoniyati bilan bogʻladi. «Iqtisodiy aloqalarni kengaytirish tegishli moliyaviy infratuzilmani talab qiladi», – dedi u. Minsk SHHT Taraqqiyot bankining imkon qadar tezroq taʼsis etilishini qoʻllab-quvvatlaydi va u birlashmaning hisob-kitob-toʻlov tizimi asosiga aylanishini istisno etmaydi. Belarus manfaati juda aniq: avtomobil va qishloq xoʻjaligi texnikasi, yuqori texnologiyali mahsulotlarni birgalikda ishlab chiqarish koʻp yillar davomida oʻz xarajatlarini qoplashi kerak boʻlgan mablagʻlarni talab qiladi. Ekspertlarning fikricha, muzokaralarning eng murakkab tuguni aynan boʻlajak bank atrofida shakllanmoqda. Muassislar kapital hajmini, badallar va ovozlarning taqsimlanishini, qarz oluvchilarni saralash qoidalarini va yuzaga kelishi mumkin boʻlgan yoʻqotishlar uchun javobgarlikni belgilab olishlari kerak. Mazkur qarorlarga resurslarga qaysi mamlakatlar va sohalar imtiyozli kirish huquqiga ega boʻlishi bogʻliq boʻladi.
Qozogʻiston bank bosh qarorgohini oʻz hududida joylashtirishni taklif qildi. Bir vaqtning oʻzida bosh vazir Oljas Bektenov transport va raqamli kun tartibini birinchi oʻringa olib chiqdi: portlar va logistika markazlarini modernizatsiya qilish, Transkaspiy yoʻnalishini rivojlantirish, sunʼiy intellekt markazlari tarmogʻini yaratish. «Biz ushbu natijalarni qoʻllab-quvvatlashda davom etishga va bundan buyon ham SHHT makonida raqamli xab sifatida oʻz xizmatlarimizni taklif qilishga qatyiy ahd qilganmiz», – deya taʼkidladi u. Bu bilan Astana nafaqat loyihalarda ishtirok etishga, balki oʻz hududida hamkorlik infratuzilmasini joylashtirishga ham tayyorligini bildirmoqda.
Tojikiston uchun asosiy masala investitsiyalar oqimi boʻlib qolmoqda. Bosh vazir Qohir Rasulzoda keltirgan maʼlumotlarga koʻra, respublika tashqi savdo aylanmasining 70% dan ortigʻi SHHT davlatlari hissasiga toʻgʻri keladi. Shu bilan birga, ushbu mamlakatlardan kiritilgan toʻgʻridan-toʻgʻri investitsiyalar 2025 yilda 350 mln dollardan bir oz koʻproqni tashkil etdi. Dushanbe ishlab chiqarish va yashil energetikaga kiritilayotgan sarmoyalarni oshirishni moʻljallamoqda. Bosh vazir, shuningdek, suv-energetika va iqlim barqarorligi boʻyicha muntazam ekspertlar muloqotini oʻtkazishni taklif qildi.
Kun tartibining ushbu qismida iqtisodiy hisob-kitoblar qoʻshnilar oʻrtasidagi munosabatlar bilan chambarchas bogʻlanib ketgan. Energiya ishlab chiqarishni rivojlantirish bir vaqtning oʻzida qishloq xoʻjaligi ehtiyojlarini, suvdan foydalanish rejimini va iqlim oʻzgarishlarini hisobga olishni talab qiladi. Ekspertlar muloqoti maʼlumotlar almashinuvini va loyihalarni tayyorlashni yaxshilashi mumkin. Ammo yirik obʼyektlar qurilishi alohida bitimlarni, moliyaviy kafolatlarni va ishlab chiqarilgan elektr energiyasini kim sotib olishi haqidagi kelishuvlarni talab qiladi.
Qirgʻizistonning takliflari tezroq samara berishi mumkin. Vazirlar mahkamasi rahbarining birinchi oʻrinbosari Daniyar Amangeldiyev ustuvor yoʻnalishlarda elektron hujjatlarni, yuklar haqida oldindan xabardor qilishni va muvofiqlashtirilgan bojxona texnologiyalarini joriy etishga chaqirdi. Bunday chora-tadbirlar alohida chegara oʻtkazish punktlari va tashuvchilardan boshlash imkonini beradi.
Oʻzbekiston Bosh vaziri Abdulla Aripov majlisda bir qator takliflar bilan chiqdi:
- SHHTning sanoat kooperatsiyasi xaritasini ishlab chiqish. U yangi bosqichga chiqish hamda barqaror transchegaraviy kooperatsiya, ishlab chiqarish va qoʻshilgan qiymat zanjirlarini shakllantirish vaqti kelganini taʼkidladi.
- «SHHT-Invest» forumiga doimiy harakatdagi platforma maqomini berish. Oʻzbekiston navbatdagi forumni 2027 yilda oʻtkazishga tayyorligini bildirdi.
- SHHT mamlakatlarini 2027 yilda Toshkentda oʻtkaziladigan sunʼiy intellekt va ilgʻor raqamli yechimlar boʻyicha forumga taklif qilish. Aripov fan, texnologiyalar va innovatsiyalar sohalarida hamkorlikni kengaytirish masalalari alohida eʼtibor talab qilishini qayd etdi.
- «SHHT 2040 — umumiy taraqqiyot makoni» kontseptual qarashini birgalikda tayyorlash.
- SHHT Taraqqiyot bankining taʼsis hujjatlarini kelishishni jadallashtirish va uning faoliyatini yoʻlga qoʻyish.
- SHHTning koʻp tilli maʼlumotlar korpusini hamda oziq-ovqat, suv va energetika xavfsizligi masalalari boʻyicha muvofiqlashtiruvchi mexanizmni yaratish.
XXR Davlat kengashi bosh vaziri Li Tsyan barqaror transport koridorlari va ishlab chiqarish zanjirlari, shuningdek, tashkilotning oʻzi faoliyati samaradorligini oshirish tarafdori boʻlib chiqdi. Keng koʻlamli vazifalardan tashqari, Xitoy SHHT mamlakatlaridan ming nafar tibbiyot mutaxassisini oʻqitishni moliyalashtirishni taklif qildi, deyiladi XXR hukumati saytida. Ushbu tashabbusda qabul qiluvchi tomon va ishtirokchilar soni allaqachon belgilab olingan, bu esa uning amalga oshirilishini yanada aniqroq koʻzga tashlanadigan qiladi.
Shu bilan birga, milliy ustuvorliklardagi tafovutlar saqlanib qolmoqda. Eron birinchi vitse-prezidenti Mohammad Rezo Oref bank aloqalariga, mustaqil toʻlov mexanizmlariga va investitsiya xatarlarini sugʻurtalashga alohida eʼtibor qaratdi. Hindiston nomidan qatnashgan mudofaa vaziri Rajnath Singh transport aloqalarini rivojlantirishda davlatlar suverenitetini hurmat qilish va yangi tuzilmalar funktsiyalarining bir-birini takrorlashiga yoʻl qoʻymaslik zarurligini taʼkidladi. Ushbu pozitsiyalar barcha ishtirokchilar uchun birdek maqbul boʻlgan universal vositalarni kelishib olish qanchalik murakkab kechishini koʻrsatadi.
Har qanday holatda ham kelishuvlarning ijrosi asosan milliy darajada qoladi. SHHT Xartiyasi qarorlarni aʼzo davlatlarning tartib-tomillari orqali amalga oshirishni nazarda tutadi va faqat manfaatdor mamlakatlar ishtirokidagi loyihalarga ruxsat beradi. Shu sababli, sanoat kooperatsiyasini korxonalar, tashuvlarni – transport operatorlari va bojxonalar, moliyalashtirishni esa bank va investorlar amalga oshiradi. Tashkilot kotibiyati va sohaviy mexanizmlari muvofiqlashtirishni taʼminlaydi, ammo buyurtmachi, kreditor yoki pudratchi oʻrnini bosa olmaydi.
Ilgarilashning eng ehtimolli yoʻli – aniq ishtirokchilari boʻlgan cheklangan sondagi loyihalarni ishga tushirish va keyinchalik hamkorlikni kengaytirishdir. Biznes uchun bu barqaror yetkazib berishlar va yangi bozorlarni, aholi uchun esa ish oʻrinlari va yanada hamyonbop xizmatlarni anglatishi mumkin. Dushanbe uchrashuvining natijadorligini konkret belgilar boʻyicha tekshirishga toʻgʻri keladi: moliyalashtirish shartnomalari paydo boʻldimi, ijrochilar tayinlandimi, ishlar boshlandimi. Navbatdagi majlisga kelib aynan ushbu maʼlumotlar SHHTning iqtisodiy dasturi kelishilgan hujjatlardan tashqariga qanchalik siljib olganini tushunishga imkon beradi, demoqda ekspertlar.
Uchrashuv yakunlari boʻyicha qoʻshma kommyunike, sanoat va transport hamkorligi boʻyicha qarorlar qabul qilindi, tashkilotning 2027 yil uchun byudjeti tasdiqlandi. Xalqaro multimodal yuk tashuvlarining raqamli platformasi kontseptsiyasi kelishib olindi. Hukumat rahbarlari kengashidagi raislik navbatdagi majlisni qabul qiluvchi Oʻzbekistonga oʻtdi. Shu tariqa, iqtisodiy dasturda siyosiy tekshiruvning navbatdagi muddati — 2027 yil paydo boʻldi.