Konservalangan makrel (skumbriya) muqobili koʻproq supermarketlar peshtaxtalaridan joy olar ekan, «skimpflyatsiya» haqida ogohlantirilmoqda
Isteʼmolchilar huquqlarini himoya qiluvchi Which? guruhi arzonroq va toʻyimliligi pastroq boʻlgan baliq turi — yaponiya skumbriyasining sotilishini «skimpflyatsiya» (mahsulot tarkibini arzonlashtirish) namunasi deb atadi.
Koʻproq supermarketlar arzonroq konservalangan makrel (skumbriya) oʻrinbosarini sota boshlagani sababli «skimpflyatsiya» (mahsulot tarkibini arzonlashtirish) haqida ogohlantirish berildi.
Baʼzi doʻkonlar haddan tashqari koʻp baliq ovlanishi xavotirlari tufayli yangi tutilgan makrel sotishni ham toʻxtatdi.
Isteʼmolchilar guruhining maʼlum qilishicha, supermarketlar tomonidan konservalangan makrelga nisbatan toʻyimliligi pastroq va arzonroq boʻlgan muqobil mahsulotni sotish tendentsiyasi kuchayib borayotgani «skimpflyatsiya»ning yaqqol misolidir.
Yirik supermarketlarni mahsulot bilan taʼminlaydigan Princes kompaniyasi ushbu baliqni butunlay boshqa tur boʻlgan va Lidl tomonidan ham sotiladigan «jak-makrel» (jack mackerel) bilan almashtirdi.
Bu oʻzgarishga koʻp yillar davomida haddan tashqari koʻp ovlanishi natijasida Atlantika makreli zaxiralarining kamayib ketgani sabab boʻldi. Chili muqobili esa ekologik jihatdan barqarorroq va uch baravar arzonroqdir.
«Ishlab chiqaruvchilar kundalik isteʼmol qilinadigan asosiy mahsulotlar sifatini sekingina pasaytirishi haqiqiy xavotirga sabab boʻladi, chunki xaridorlar ozuqaviy qiymati sezilarli darajada past boʻlgan mahsulot uchun avvalgidek narx toʻlashga majbur boʻlishadi», dedi Which? tashkilotining oziq-ovqat siyosati boʻlimi rahbari Syu Devis.
Jak-makrel tarkibidagi omega-3 miqdori oddiy makreldagiga qaraganda taxminan ikki baravar, B12 vitamini esa uch baravar kam.
Bu oʻzgarish baʼzi isteʼmolchilarning taʼm va konsistentsiyadagi farqlardan shikoyat qilishiga, shuningdek, oʻrinbosar baliqning yorligʻi qanchalik aniq koʻrsatilgani borasidagi xavotirlarga sabab boʻldi.
Lidl jak-makrelni oʻz brendi ostida sotadi. Lidl GB kompaniyasi «baliq va dengiz mahsulotlarini masʼuliyat bilan boshqariladigan baliqchilik xoʻjaliklaridan sotib olishga sodiq» ekanini bildirdi.
Which? vakili Devis shunday dedi: «Ishlab chiqaruvchilar taʼminot zanjiridagi haqiqiy qiyinchiliklar va barqarorlik muammolariga duch kelayotgan boʻlsa-da, ular mahsulot retseptini oʻzgartirganda xaridorlar oldida butunlay ochiq boʻlishga masʼuldirlar».
U qoʻshimcha qildi: «Skimpflyatsiya — xarajatlarni kamaytirish uchun mahsulot tarkibini sekingina oʻzgartirish — tobora keng tarqalmoqda, lekin bu juda ayyorlik bilan qilingandek tuyulishi mumkin, chunki xaridorlar mahsulot oʻzgarganini uyga olib borib, yeb koʻrmaguncha sezmasliklari mumkin».
Nomiga qaramay, jak-makrel aslida makrel turiga kirmaydi. Jak-makrel Carangidae (stavridasimonlar) baliqlar oilasiga mansub, anʼanaviy makrel esa Scombridae (skumbriyasimonlar) oilasiga tegishli.
2025 yil dekabrigacha Buyuk Britaniya qonunchiligi Carangidae turlarini faqat «jak», «skad», «trevalli» yoki «stavrida» sifatida sotishga ruxsat bergan edi.
Biroq, Princes oʻz yangi mahsulotini «jak-makrel» sifatida taqdim etganidan koʻp oʻtmay, Atrof-muhit, oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi vazirligi ushbu yorliqdan foydalanishga ruxsat berish uchun oʻz qoidalarini oʻzgartirdi.
Undercurrent dengiz mahsulotlari bozori tahliliy platformasi tomonidan qayta eʼlon qilingan soha maʼlumotlari shuni koʻrsatadiki, Chili jak-makrelining ulgurji narxi Atlantika makrelidan taxminan uch baravar arzon.
Bu oʻzgarish Buyuk Britaniya, Islandiya, Grenlandiya, Norvegiya, Farer orollari, Yevropa Ittifoqi va Rossiya oʻrtasida makrel ovlash kvotalarini taqsimlash boʻyicha uzoq davom etgan bahs — «makrel urushi»dan keyin yuz berdi.
Bu davlatlar zaxiralarni taqsimlash va ilmiy tavsiyalarga muvofiq ovlash cheklovlarini belgilash boʻyicha yagona tizim ustida bir necha bor kelisha olmadilar.
Dengiz boshqaruvi kengashi (MSC) maʼlumotlariga koʻra, shimoli-sharqiy Atlantika okeanida makrel ovlash hajmi oxirgi 15 yil ichida olimlar tomonidan tavsiya etilgan darajadan oʻrtacha 39 foizga yuqori boʻlgan.
Xalqaro dengizni tadqiq qilish kengashi (Ices) maʼlumotlariga koʻra, oxirgi oʻn yil ichida zaxiralar taxminan toʻrtdan uch qismga kamaygan.
Hukumatlararo organ zaxiralarning tiklanishiga imkon berish uchun 2026 yilda shimoli-sharqiy Atlantika makrelini ovlash hajmini taxminan 70 foizga qisqartirishni tavsiya qildi.
Oʻtgan yili Dengizni muhofaza qilish jamiyati Atlantika makreli populyatsiyasi «inqiroz yoqasida» ekanini maʼlum qilgan edi.
Makrel sonining keskin kamayishi baliqning MSC sertifikatidan mahrum boʻlishiga olib keldi, bu esa u koʻplab chakana savdogarlarning ekologik barqarorlik siyosatiga boshqa javob bermasligini anglatadi. Chili jak-makreli esa, aksincha, MSC sertifikatiga ega.
Fevral oyida Waitrose kompaniyasi haddan tashqari koʻp ovlash xavotirlari tufayli yangi tutilgan, sovutilgan va muzlatilgan makrel sotishni toʻxtatishini, konservalangan mahsulotlar esa mavjud zaxiralar sotib boʻlinganidan keyin bosqichma-bosqich tugatilishini maʼlum qildi.
Dengizni muhofaza qilish jamiyati bu qadamni «yetakchi va qatʼiy» deb baholadi.
Jak-makrelga oʻtish Buyuk Britaniyadan tashqarida ham sezilmoqda: Niderlandiyadagi supermarketlar Atlantika makrelini sotishni toʻxtatdi, Shvetsiyadagi kamida bitta supermarket esa jak-makrelga oʻtdi.