Kommunal mablagʻlar nazoratsiz: nega uy-joy mulkdorlari shirkatlari va boshqaruvchi kompaniyalardagi qonunbuzarliklar yillar davomida aniq javobsiz qolmoqda?
Mulk egalarining pullari har oyda yigʻib olinadi, ammo shaffof hisobotga va yuzaga kelishi mumkin boʻlgan suiisteʼmolliklar uchun javobgarlikka erishish har doim ham imkonli boʻlavermaydi. Oxirgi besh yil ichida uy-joy kommunal sohasidagi taxmin qilinayotgan oʻzlashtirishlar boʻyicha qancha ish sudgacha yetib bordi? Jiddiy savol: oxirgi besh yil ichida Oʻzbekistonda uy-joy mulkdorlari shirkatlarida (UJMSh) taxmin qilingan oʻzlashtirishlar boʻyicha shov-shuvli ishlar koʻp boʻldimi va […]
Nazoratsiz kommunal mablagʻlar: nega UJSHT va boshqaruvchi kompaniyalardagi qoidabuzarliklar yillar davomida aniq javobsiz qolmoqda?
Mulkdorlarning pullari har oyda yigʻiladi, ammo shaffof hisobotga erishish va mumkin boʻlgan suiisteʼmolliklar uchun javobgarlikka tortish juda kamdan-kam hollarda uddalanadi. Oxirgi besh yil ichida uy-joy kommunal sohasidagi taxmin qilinayotgan talon-torojliklar boʻyicha qancha ish sudgacha yetib bordi?
Murakkab savol: oxirgi besh yilda Oʻzbekistonda uy-joy mulkdorlari shirkatlari (UJSHT) va boshqaruvchi kompaniyalarda keng jonlanishga sabab boʻlgan hamda aybdorlarning jazolanishi bilan yakunlangan taxmin qilinayotgan talon-torojliklar boʻyicha shov-shuvli ishlar koʻp boʻldimi? Bunga oʻxshash voqealarni eslash oson emas. Lekin bu koʻp kvartirali uylarni boshqarish sohasida hamma narsa joyida ekanini anglatadimi?
UJSHT muammolari allaqachon tomidan suv oʻtishi, ishlamaydigan liftlar va kir kirish joylari (podʼyezdlar) bilan cheklanib qolmaydi. Gap har oyda xizmat koʻrsatuvchi tashkilotlarga tushadigan mulkdorlarning pullari haqida ham bormoqda. Ularning sarflanishini kim va qanday nazorat qiladi? Hisoblab chiqilgan toʻlovlar qanchalik asosli? Yashovchilar moliyaviy hisobotlarni olishmoqdami va xarajatlar haqiqatan ham bajarilgan ishlarga mos kelishini tekshira olishadimi?
Ishonchsiz rahbar uchun noshaffof boshqaruv tizimi suiisteʼmolliklar uchun qulay muhitga aylanishi mumkin. Pullar muntazam ravishda tushib turadi, mulkdorlar esa baʼzida boshlangʻich buxgalteriya hujjatlari, xarajatlar yoyilmasi va hisob-kitoblar boʻyicha izohlar berilishiga erishishlariga toʻgʻri keladi. Vkartina (hisobot) oshkor qilinmasa, moliyaviy masalalar yashovchilar muhokamasiga olib chiqilmasa va qarorlar mulkdorlarning tegishli ishtirokisiz qabul qilinsa, qoidabuzarliklar xavfi ortadi.
Ammo yashovchilar tekshiruv oʻtkazilishiga erishmoqchi boʻlishganda nima sodir boʻladi? Ularning murojaatlari har doim ham toʻlaqonli surishtiruv uchun asos boʻla oladimi?
Shikoyatdan amalga oshmagan jinoyat sudigacha boʻlgan masofa ikki yilmi?
Diqqatga sazovor misol — Yunusoboddagi «Laylo kommunal» UJSHT voqeasi boʻlib, mavjud maʼlumotlarga koʻra, u keyinchalik boshqaruvchi kompaniya orqali boshqaruvga oʻtgan.
Ushbu tashkilot faoliyatidagi qoidabuzarliklar bilan bogʻliq jinoyat ishi deyarli ikki yildan beri tuman ichki ishlar boʻlimi orqali oʻtmoqda. Taftish komissiyasi vakillarining soʻzlariga koʻra, tergovga tegishli buxgalteriya hisobi yoʻqligi, yashovchilardan yigʻilgan pullar bank kassasiga tushmagani, shuningdek shtamp va muhr soxtalashtirilgani va boshqa qoidabuzarliklar haqida materiallar topshirilgan.
Biroq, arizachilar tomonidan bayon etilgan xronologiyadan kelib chiqadiki, ish jinoyat tarkibi yoʻqligi asosida ikki marta (2025 yil martida va 2026 yil mayida) tugatilgan, ikki marta toʻxtatilgan va soʻng tuman prokuraturasi tomonidan yana qayta tiklangan.
Nega arizachilar mumkin boʻlgan moliyaviy qoidabuzarliklarga ishora qilayotgan materiallar shuncha uzoq vaqt davomida yakuniy protsessual qarorga olib kelmadi? Tergovning qanday dalillari va tekshiruvlar natijalari ishni tugatish haqidagi avvalgi qarorlarga asos boʻlgan? Ish qayta tiklanganidan soʻng nima oʻzgardi?
Ishning bir necha bor tugatilishi, toʻxtatilishi va qayta tiklanishi faktining oʻzi qonuniy ravishda savol tugʻdiradi: taqdim etilgan sifatli materiallarning barchasi toʻlaqonli va xolisona baho oldimi? Va nega mulkdorlar aniqlikka erishish uchun shuncha uzoq vaqt kutishlari kerak?
Nazoratchilarni kim nazorat qiladi?
«Laylo kommunal» voqeasi — huquq-tartibot tizimi uy-joy fondini boshqarish sohasidagi mumkin boʻlgan suiisteʼmolliklar haqidagi xabarlarga qanday munosabat bildirishi haqidagi kengroq masalani koʻtarish uchun sababdir.
Amaliyotda ayrim UJSHT va boshqaruvchi kompaniyalar tomonidan yoʻl qoʻyilayotgan qoidabuzarliklarga bagʻrikenglik mavjudmi? Nega yashovchilar baʼzi hollarda moliyaviy tekshiruv oʻtkazilishi, boshlangʻich hujjatlar taqdim etilishi va rahbarlarning xatti-harakatlariga huquqiy baho berilishiga yillar davomida erishishlariga toʻgʻri kelmoqda?
Mumkin boʻlgan talon-torojliklar va hujjatlarni soxtalashtirish haqidagi xabarlar har tomonlama tekshirilmoqdami? Mazmunli tekshiruv rasmiy javoblar bilan almashtirilib qolmayaptimi, shundan soʻng nizo amalda hal etilmay qolaveradimi?
Javob berish uchun statistika, tekshiruvlar natijalari va huquq-tartibot organlari ishini baholashning tushunarli mezonlari kerak.
Ahvolning real holatini baholash uchun huquq-tartibot organlari bir nechta aniq savollarga javob berishlari lozim edi:
— Oxirgi besh yil ichida Oʻzbekistonda UJSHT va boshqaruvchi kompaniyalardagi taxmin qilinayotgan talon-torojliklar, mablagʻlarni oʻzlashtirish va hujjatlarni soxtalashtirish bilan bogʻliq qancha jinoyat ishi qoʻzgʻatilgan?
— Ularning qanchasi sudgacha yetib bordi, qanchasi ayblov hukmlari bilan yakunlandi va qanchasi tugatildi yoki toʻxtatildi?
— Uy-joy mulkdorlarining qancha murojaati xizmat koʻrsatuvchi tashkilotlarning moliyaviy faoliyatini tekshirish uchun asos boʻldi va ushbu tekshiruvlarning natijalari qanday?
— Buxgalteriya hujjatlarining toʻliqligi, hisob-kitoblarning asosliligi va xarajatlarning haqiqatda bajarilgan ishlarga mosligi qanday tartibda tekshiriladi?
Qancha bunday ishlar qoʻzgʻatilayotgani, qanchasi sudga oshirilayotgani va ular nima bilan yakunlanayotgani haqida ochiq va solishtirib boʻladigan maʼlumotlar boʻlmas ekan, huquq-tartibot munosabatining samaradorligini baholash mumkin emas. Ushbu savollarga javoblar yakka tartibdagi nizolarni tizimli muammodan ajratishga — va mulkdorlarning pullari qanchalik ishonchli himoya qilinganini tushunishga imkon beradi.
Zero, kommunal toʻlovlar — xizmat koʻrsatuvchi tashkilotlar rahbarlari ixtiyoridagi nazoratsiz mablagʻlar emas. Agar mulkdorlar hujjatlarga va mumkin boʻlgan qoidabuzarliklarga huquqiy baho berilishiga yillar davomida erishishlariga toʻgʻri kelsa, muammo yashovchilar va UJSHT rahbariyati oʻrtasidagi alohida nizo doirasidan chiqib ketadi. U nazorat samaradorligi va koʻp kvartirali uylarni boshqarish tizimiga boʻlgan ishonch masalasiga aylanadi.