Katta bozor
Fargʻona vodiysi qoʻshni bozorga yoʻl qidirmoqda. Mintaqa davlatlari oʻrtasidagi ishonch chegaraoldi savdosiga qaraganda tezroq tiklandi
**Katta bozor**
Fargʻona vodiysi umumiy bozorni kengaytirish, ishlab chiqarish kooperatsiyasini yoʻlga qoʻyish va turizmni rivojlantirish imkoniyatiga ega boʻlmoqda. Tojikiston, Qirgʻiziston va Oʻzbekistonning yaqinlashuvi buning uchun yangi istiqbollarni ochmoqda, biroq chegaraoldi qishloqlari aholisi uchun qoʻshnilar bilan savdo qilish hamon oson emas: yaqin atrofdagi bozorga olib boradigan yoʻlni toʻsiqlar va qulay oʻtish joylarining yetishmasligi uzaytirmoqda. Tiklangan ishonchni qanday qilib real oʻzgarishlarga aylantirish mumkinligi haqida 28–29 sentyabr kunlari Tojikistonning Guliston shahrida boʻlib oʻtgan Ikkinchi Fargʻona tinchlik forumida soʻz bordi.
Forumni ochar ekan, Tojikiston Strategik tadqiqotlar markazi direktori Xayriddin Usmonzoda vodiyning umumiy tarixi va insoniy aloqalari ahamiyatini taʼkidladi. Uning baholashicha, bu yerdagi tinchlik va yaxshi qoʻshnichilik butun Markaziy Osiyoning barqaror rivojlanishi uchun muhimdir.
Oʻzbekiston Prezidenti huzuridagi Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar instituti direktori Eldor Aripov erishilgan oʻzaro anglashuvdan qoʻshma loyihalarga oʻtishga chaqirdi. U davlatlararo kelishuvlar odamlarning kundalik hayotini oʻzgartirishi, ularga erkin tahsil olish, ishlash, savdo qilish, sayohat qilish va qarindoshlik aloqalarini saqlab qolish imkonini berishi kerakligini taʼkidladi.
Aripov toʻrtta yoʻnalishni aytib oʻtdi: transchegaraviy infratuzilma va iqtisodiy kooperatsiyani rivojlantirish, insoniy aloqalarni mustahkamlash, resurslar va xavf-xatarlarni birgalikda boshqarish, chegaraoldi hududlarining toʻgʻridan-toʻgʻri hamkorligi. Imkoniyatlar qatorida u logistika, elektron tijorat, turistik yoʻnalishlar hamda qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash, yengil sanoat va mashinasozlik sohalaridagi qoʻshma korxonalarni sanab oʻtdi.
Ishonchni mustahkamlash uchun Aripov taʼlim va madaniy almashinuvlarni kengaytirishni, Fargʻonada Markaziy Osiyo yosh tinchlikparvarlari klubini tashkil etishni va chegaraoldi viloyatlari yoshlari uchun yozgi lagerlar oʻtkazishni taklif qildi. Uning soʻzlariga koʻra, umumiy suv, yer va ekologik muammolar birgalikda monitoring olib borishni, maʼlumotlar almashishni va resurslardan oqilona foydalanishni talab qiladi. Savdo, transport va qishloq xoʻjaligining amaliy masalalarini u mahalliy hokimiyat organlari, tadbirkorlar, fermerlar va jamoat tashkilotlarining toʻgʻridan-toʻgʻri aloqalari orqali hal qilishni taklif etdi.
Uch davlatning yaqinlashuvi uchun huquqiy asos 2025 yilning mart oyida paydo boʻldi. Bishkek va Dushanbe davlat chegarasi toʻgʻrisidagi shartnomani imzoladilar, 31 mart kuni esa Tojikiston, Qirgʻiziston va Oʻzbekiston yetakchilari chegaralarning tutashuv nuqtasi toʻgʻrisidagi shartnomani imzoladilar va abadiy doʻstlik toʻgʻrisidagi Xoʻjand deklaratsiyasini qabul qildilar.
Forumda ishtirok etgan tojikistonlik ekspert Negmatullo Mirsaidov qoʻshnilar oʻrtasidagi munosabatlar sezilarli darajada oʻzgarganini aytdi. U tojiklarning oʻzbeklar va qirgʻizlar bilan oʻzaro ishonchi va yaxshi munosabatlari yuqori darajada ekanini taʼkidladi. Uning soʻzlariga koʻra, koʻplab ishtirokchilar chegarachilar va bojxonachilar haqida ijobiy fikr bildirishgan: hujjatlarni tekshirish minimal vaqt talab etadi, keluvchilarga xushmuomalalik va hurmat bilan munosabatda boʻlishadi.
Mirsaidovning soʻzlariga koʻra, hududlar rahbarlari toʻgʻridan-toʻgʻri ishbilarmonlik aloqalarini rivojlantirish niyatida ekanliklarini maʼlum qilishgan. Fargʻona viloyati hokimi Xayrullo Bozorov uch viloyat tadbirkorlarining muntazam uchrashuvlari va qoʻshma loyihalari uchun maydoncha — «Fargʻona vodiysi biznes-muloqoti»ni tashkil etishni taklif qildi. Yana bir tashabbus — 2027 yil fevral oyida «Fargʻona-EKSPO» biznes-markazida koʻrgazma oʻtkazishdir.
Bozorovning Soʻgʻd viloyati raisi Rajabboy Ahmadzoda bilan uchrashuvida investitsiyalar, sanoat, qishloq xoʻjaligi va turizm masalalari muhokama qilindi. Biznes uchun bu bozorni kengaytirish imkoniyatidir. Biroq, yirik korxona mavjud oʻtish joylari orqali yoʻnalish qurishi mumkin boʻlsa, kichik kundalik savdo masofa va tashish xarajatlariga juda sezgirdir.
Umumiy statistika jonlanishni koʻrsatmoqda. Ahmadzodaning soʻzlariga koʻra, sakkiz oy davomida Tojikiston va Oʻzbekistonning chegaraoldi hududlari oʻrtasidagi tovar ayirboshlash hajmi 300 million dollardan oshgan; uni 400 millionga yetkazish niyat qilingan. Qirgʻiziston bilan tovar ayirboshlash hajmi, Soʻgʻd viloyati maʼmuriyati maʼlumotlariga koʻra, xuddi shu davrda 50 million dollarga yaqinlashgan. Bu chegaradagi mojarolardan oldingi, 2019 yilgi koʻrsatkichlardan salgina kamroqdir.
Ammo umumiy raqamlar ortida mahalliy aholining qiyinchiliklari koʻrinmaydi. «Tojikiston va Qirgʻiziston oʻrtasida chegaraoldi savdosining oʻzi yoʻq, deyish mumkin», — deydi Mirsaidov. 2019 yilgacha tojik va qirgʻiz qishloqlari aholisi faol savdo qilgan «Arka» va «Voxuri» bozorlari endilikda asosan oʻz fuqarolariga xizmat koʻrsatmoqda. Aholi punktlarini simtoʻsiqlar ajratib turibdi va qoʻshnilarnikiga xarid qilish uchun borishdek odatiy imkoniyat yoʻqolgan.
Savdoga toʻgʻridan-toʻgʻri taqiq yoʻq. Biroq, chegarani Laylak va Jabbor Rasulov tumanlari oʻrtasidagi «Qayragʻoch–Madaniyat» yoki Bodkend va Isfara tumanlari oʻrtasidagi «Qizil-Bel–Guliston» nazorat-oʻtkazish punktlari orqali kesib oʻtish kerak. Bunday yoʻnalish katta noqulayliklar tugʻdiradi: tezkor nazorat bozorgacha boʻlgan yoʻlning qisqaligini anglatmaydi. Kichik sotuvchi uchun qoʻshimcha transport xarajatlari safarni maʼnosiz qilib qoʻyishi mumkin.
Mirsaidovning soʻzlariga koʻra, tomonlar qoʻshimcha oʻtish joylarini ochishni muhokama qilmoqdalar, biroq qaror hukumatlarga bogʻliq. Yaqin yillarda mahalliy savdo qayta tiklanadimi-yoʻqmi, u hozircha bashorat qila olmaydi.
Ekspertning baholashicha, forumda hududlar rahbarlari koʻproq Xoʻjand deklaratsiyasining ahamiyati, barqarorlik va hamkorlik uchun qulay sharoitlar haqida gapirishgan. Keyingi qadam aniq qarorlarni talab qiladi: qoʻshimcha nazorat-oʻtkazish punktlari qayerda kerak, ular qancha odam oqimiga xizmat qiladi va zarur tekshiruvlarni saqlab qolgan holda bozor va xaridor oʻrtasidagi yoʻlni qanday qisqartirish mumkin.
Biznes-muloqot ushbu masalalarni kichik doʻkonlar egalari, fermerlar va tashuvchilar bilan muhokama qilish uchun maydonchaga aylanishi mumkin edi. Oʻzaro ishonchsizlik ortga chekinmoqda. Endi qoʻshnilarnikiga borish qulay boʻlishini va chegaraning narigi tomonidagi hamyonbop bozor aholi uchun yarashuvning sezilarli natijasiga aylanishini taʼminlash lozim.