It hurar, karvon oʻtar

**It hurar, karvon oʻtar**

Hozirgi vaqtda Afgʻonistonning tashqi aloqalar tizimi mamlakat iqtisodiy rivojlanishiga yangi ragʻbatlar shakllantirish va surʼat bagʻishlash istagi tufayli jiddiy transformatsiyani boshdan kechirmoqda, chunki bu rivojlanish maʼlum darajada zarur drayverlarini yoʻqotgan edi. Bu, xususan, sekin-asta qayta yoʻnalish olayotgan tashqi savdo sohasida va qayta qurilayotgan logistikada namoyon boʻlmoqda. Uning uchun, jumladan, Pokiston yoʻnalishi rolining qisqarishi hamda Markaziy Osiyo davlatlari va Eron orqali tashish hajmining oʻsishi xosdir.

Joriy yilning 29 avgustida Afgʻoniston Islom Amirligi (AIA) Jamoat ishlari vazirligi rasmiy vakili Mohammad Ashraf Xakshnas hisobot oyida mamlakatning toʻrtta temir yoʻl yoʻnalishi boʻyicha 704,3 ming tonna yuk tashilganini maʼlum qildi. Ushbu hajmdan 464,8 ming tonnasi Hayraton (Balx viloyati) va Oʻzbekiston orqali oʻtadigan temir yoʻl yoʻnalishiga, 137,7 ming tonnasi Afgʻoniston va Eron oʻrtasidagi Xaf – Hirot liniyasiga, 62 ming tonnasi Turgʻundi (Hirot viloyati) va Turkmaniston orqali oʻtadigan yoʻnalishga, 39,8 ming tonnasi esa Aqina (Faryob viloyati) va Turkmaniston orqali oʻtadigan yoʻnalishga toʻgʻri keldi. U temir yoʻl tashuvlari hajmi 2025 yilning shu davriga nisbatan 70 foizga oshganini taʼkidladi.

Joriy yilning 2 sentyabrida Jahon banki (JB) Afgʻonistonning iyul oyidagi tashqi savdosi boʻyicha maʼruzasini eʼlon qildi. Uning baholashiga koʻra, iyul oyida Afgʻoniston importining 54 foizi toʻgʻridan-toʻgʻri Erondan yoki Eron hududi orqali tranzit bilan kirib kelgan. Yana 42 foizi Markaziy Osiyo yoʻnalishlariga, qariyb 4 foizi esa havo tashuvlariga toʻgʻri kelgan. Shu bilan birga, Pokiston orqali toʻgʻridan-toʻgʻri savdo va tranzit faqat ahamiyatsiz darajada deb baholandi. Import yuk oqimining qariyb 96 foizi Pokiston hududidan foydalanmasdan taʼminlandi.

Albatta, yetkazib berish yoʻnalishlarini tovar ishlab chiqarilgan mamlakatdan farqlash lozim. JB maʼlumotlariga koʻra, 2026 yilning yanvar – iyul oylarida Afgʻoniston importining 31,7 foizini Eron, 12,9 foizini Xitoy, 11,1 foizini BAA, 9,4 foizini Oʻzbekiston, 8,3 foizini Qozogʻiston, 6,1 foizini Turkmaniston, 5,6 foizini Rossiya taʼminlagan. Xitoy, Rossiya va Qozogʻistonda ishlab chiqarilgan mahsulotlarning bir qismi Afgʻonistonga Markaziy Osiyo davlatlari hududi orqali kirib keladi. Jahon banki Afgʻoniston importining ikkita asosiy transport yoʻnalishi – Eron va Markaziy Osiyo yoʻnalishlarida yuqori darajada toʻplanganiga eʼtibor qaratadi.

Savdoning qayta yoʻnalish olishi AIA hukumatining rasmiy yoʻliga mos keladi. 2025 yil 12 noyabrda Bosh vazirning iqtisodiy masalalar boʻyicha oʻrinbosari Abdul Gʻani Baradar afgʻon tadbirkorlaridan barcha eksport va import operatsiyalarini muqobil yoʻnalishlarga oʻtkazishni va Pokistondan sotib olinadigan tovarlar oʻrniga boshqa muqobillarni izlashni talab qildi. U Pokiston yoʻnalishidan foydalanishda davom etadigan tadbirkorlarning koʻradigan zararlari uchun rasmiy idoralar javobgar boʻlmasligini maʼlum qildi.

Amalga oshirilayotgan kursda Oʻzbekiston yoʻnalishi eng katta ahamiyat kasb etmoqda. Joriy yilning 30 avgustida AIA Sanoat va savdo vazirligi afgʻon biznesi vakillari va Oʻzbekistonning Qashqadaryo viloyati tadbirkorlari oʻrtasida umumiy qiymati 267 mln dollar boʻlgan 20 ta savdo bitimi imzolanganini maʼlum qildi. Ushbu bitimlar oziq-ovqat, toʻqimachilik mahsulotlari, qurilish materiallari, chorvachilik mahsulotlari, elektrotexnika uskunalari va mebel yetkazib berishni qamrab oladi. AIA sanoat va savdo vaziri oʻrinbosari Ahmadulla Zahid Afgʻoniston va Oʻzbekiston oʻrtasidagi savdo hajmi oʻsib borayotganini va afgʻon tomoni Afgʻoniston eksport mahsulotlarini uchinchi mamlakatlarga tranzit qilish uchun Oʻzbekiston hududidan foydali tarzda foydalanishni ham muhokama qilishga tayyorligini bildirdi. U, shuningdek, savdo va tranzit tartib-taomillarini soddalashtirish zarurligini taʼkidladi. Xuddi shunday pozitsiyani Afgʻoniston Savdo-sanoat palatasi ham bayon qilib, Oʻzbekiston bilan hamkorlikni rivojlantirishni nafaqat ikki tomonlama yetkazib berish, balki kengroq mintaqaviy bozorlarga chiqish bilan ham bogʻladi.

Shu bilan birga, Eron temir yoʻl yoʻnalishidan foydalanish ham kengaymoqda. Joriy yilning 30 avgustida Afgʻoniston temir yoʻllari boshqarmasi rahbari Abdul Karim Fateh Kobulda Eron elchisi Alirizo Bigdeli bilan uchrashuv oʻtkazdi. AIA Jamoat ishlari vazirligi rasmiy vakili M.A. Xakshnasning xabar berishicha, hozirgi vaqtda Xaf – Hirot liniyasida oyiga qariyb 140 ming tonna yuk tashilmoqda, shu bilan birga tomonlar ushbu koʻrsatkichni 160 ming tonnagacha yetkazish ustida ishlamoqdalar. Eron elchisi, shuningdek, Eron va boshqa investorlarning Balx – Hirot temir yoʻli qurilishiga qiziqish bildirayotganini maʼlum qildi. A.K. Fateh afgʻon tomoni temir yoʻl tashuvlari sohasida xorijiy investorlarga zarur yordam koʻrsatishga tayyorligini bildirdi.

Afgʻoniston eksportining geografiyasi ham oʻzgarmoqda. Masalan, joriy moliyaviy yilning dastlabki toʻrt oyida Afgʻoniston uchun eng yirik sotuv bozori Hindiston boʻldi, unga eksportning 34,2 foizi toʻgʻri keldi. Keyingi oʻrinlarni Eron – 10,2%, Oʻzbekiston – 10,1% va Xitoy – 9,7% egalladi. JB Oʻzbekiston orqali transport aloqasi yaxshilangani tufayli Afgʻoniston toʻqimachilik mahsulotlarini Xitoyga yetkazib berish kengayganini alohida qayd etadi.

Kobulning Hindiston bilan toʻgʻridan-toʻgʻri hamkorlikni kengaytirishda davom etayotgani ajablanarli emas. Joriy yilning 1 sentyabrida Afgʻoniston va Hindistonning savdo, tijorat va investitsiyalar boʻyicha qoʻshma ishchi guruhining yigʻilishi boʻlib oʻtdi. Hindiston Savdo va sanoat vazirligi xabariga koʻra, ikki davlat vakillari bojxona tartib-taomillarini soddalashtirish, bank hisob-kitoblari, yuk tashish aloqasi va port infratuzilmasidan foydalanish, tarif imtiyozlarini taqdim etish, qishloq xoʻjaligi va farmatsevtika mahsulotlari savdosi, investitsiyalar va tadbirkorlar uchun viza rejimini yengillashtirishni muhokama qildilar. Tomonlar transport bogʻliqligini hamda bojxona va tartibga soluvchi organlarning hamkorligini yaxshilash boʻyicha ishlarni davom ettirishga kelishib oldilar.

Kobul va Islomobod oʻrtasidagi siyosiy kelishmovchiliklar tufayli Afgʻoniston-Pokiston savdosining avvalgi modeliga qaytish imkoniyatlari cheklanganligicha qolmoqda. Joriy yilning 6 avgustida Pokiston TIV rasmiy vakili AIA rasmiylari tomonidan Pokiston toliblarining «Texrik-ye Taliban Pakistan» guruhini qoʻllab-quvvatlanishi ikki tomonlama munosabatlardagi asosiy toʻsiq boʻlib qolayotganini maʼlum qildi. Uning soʻzlariga koʻra, Kobulning pozitsiyasi oʻzgargunga qadar Pokiston AIAga nisbatan amaldagi kursni saqlab qolish niyatida. Shunday qilib, barqaror savdo va tranzit aloqalarini tiklash hamon xavfsizlik masalalarini hal qilishga bogʻliq boʻlib, bu masalalar boʻyicha tomonlarning pozitsiyalari sezilarli darajada farq qilmoqda.

Savdoning qayta yoʻnalish olishi Afgʻoniston uchun ayni paytda yangi cheklovlarni ham yuzaga keltirmoqda. Jahon bankining qayd etishicha, ushbu bosqichda Eron va Markaziy Osiyo orqali oʻtadigan muqobil yoʻnalishlar anʼanaviy savdo kanallarining buzilishini faqat qisman qoplaydi. Iyul oyida umumiy tashqi savdo hajmi bir yil oldingi koʻrsatkichdan 13,6 foizga, eksport – 29 foizga, import – 12 foizga past boʻldi. Tashqi savdo taqchilligi 956,2 mln dollarni tashkil etdi. Bundan tashqari, importning asosiy qismining Eron va Markaziy Osiyo yoʻnalishlarida toʻplanishi Afgʻonistonning qoʻshni davlatlar transport infratuzilmasiga va mintaqaviy harbiy-siyosiy vaziyatga qaramligini saqlab qoladi.

Shunday qilib, Pokiston orqali savdoning qisqarishi Afgʻoniston uchun tarkibiy xususiyat kasb etmoqda. Oʻzbekiston va Eron orqali temir yoʻl tashuvlarining oʻsishi, Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan tranzit hamkorlikning kengayishi va Hindiston bilan toʻgʻridan-toʻgʻri savdoning rivojlanishi Kobulga Pokiston transport infratuzilmasiga qaramlikni izchil kamaytirish imkonini bermoqda. Ushbu tendentsiyaning saqlanib qolishi Islomobodning chegara oʻtish joylarini yopish va tranzitni toʻxtatib turishdan AIA rasmiylariga bosim oʻtkazish vositasi sifatida foydalanish imkoniyatlarini cheklaydi. Shu bilan birga, muqobil yoʻnalishlar Pokiston yoʻnalishini toʻliq almashtirishni taʼminlamaydi va Afgʻonistonning Eron va Markaziy Osiyo transport infratuzilmasi barqarorligiga qaramligini shakllantiradi.

Tabiiyki, barcha belgilangan vazifalarni hal qilish uchun Afgʻoniston nufuzli sheriklarning yordamiga muhtoj. Xususan, mamlakat hukumatining GFR rasmiylari bilan afgʻon fuqarolarini qaytarish masalasi boʻyicha hamkorligi kengaymoqda. Avgust oyi oxirida Germaniyaga AIA vakillari yetib kelishdi va ularga 30 kunlik vizalar berildi. Ular texnik qoʻllab-quvvatlash guruhi sifatida afgʻonlarni vataniga keyingi deportatsiya qilish jarayonlarini tayyorlashlari kerak edi. Asosiy vazifa – kirib kelayotganlarning shaxsini aniqlash va ularning fuqaroligini tasdiqlash orqali Kobulda tan olinadigan hujjatlar berilishini taʼminlashdir.

Alohida operatsiyalardan afgʻonlarni muntazam ravishda qaytarishga oʻtish uchun (Germaniyada ularning soni qariyb 450 ming kishini tashkil etadi, ulardan 15 mingdan ortigʻi chiqib ketishi kerak), oyiga uchtagacha charter reyslari talab qilinadi. Natijada, GFRning amaldagi hukumati davrida qaytganlarning umumiy soni 227 kishini tashkil etdi.

Germaniya uchun uchta amaliy vazifa hal etilmoqda: birinchidan, qaytarishni kelishishda uchinchi mamlakatlar vositachiligiga qaramlik kamayadi, ikkinchidan, amaldagi afgʻon hujjatlariga ega boʻlmagan shaxslarning fuqaroligi tasdiqlanadi, uchinchidan, Kobulda deportatsiya qilinayotganlarni qabul qilishning doimiy kanali yaratiladi.

Shu bilan birga, Germaniya texnik aloqalar va AIAni rasmiy tan olish oʻrtasidagi farqni saqlab qolmoqda. Shu bilan birga, Germaniya TIV rasmiy saytida hamon AIAning Berlindagi elchixonasi haqida soʻz boradi, Kobuldan kelgan qoʻshimcha xodimlar guruhi esa bir yoʻla uchta afgʻon vakolatxonasida (Berlin, Myunxen, Bonn) vaqtinchalik faoliyat yuritish uchun ruxsat oldi. Shu tariqa, konsullik guruhlarining afgʻon organlari talablariga muvofiq ishlashi uchun sharoit yaratilmoqda.

Shu bilan birga, deportatsiyalarni muntazam asosga oʻtkazish obʼyektiv ravishda Kobul bilan toʻgʻridan-toʻgʻri aloqalarning ahamiyatini oshiradi. Germaniya Afgʻoniston hukumatini siyosiy tan olishdan rasmiy masofani saqlab qolgan holda, tomonlar oʻrtasida konsullik hamkorligi kengayishini kutish mumkin. Kobul uchun bunday model xalqaro-huquqiy maqomni oʻzgartirmasdan, konsullik xizmati koʻrsatish va xorijdagi vakolatxonalar ustidan nazorat sohasidagi amaliy vakolatlarni bosqichma-bosqich mustahkamlash imkonini beradi.

Yirik Yevropa davlatlari bilan yanada mustahkam konsullik aloqalarini oʻrnatish Kobulning tashqi aloqalar tizimini qayta shakllantirishning muhim qismi hisoblanadi.