Ishonch bilan fakt boʻyicha

**Amaldagi eʼtiqod bilan**

Investitsiyalarni jalb qilish masalasi bir necha yildan beri butun dunyo mamlakatlari kun tartibidagi asosiy mavzulardan biri boʻlib qolmoqda. Moliyalashtirishni qanchalik tez va hamyonbop olish mumkinligiga sanoat va qishloq xoʻjaligini rivojlantirish, infratuzilmani qurish va yangilash, kichik biznesni qoʻllab-quvvatlash hamda yangi ish oʻrinlarini yaratish koʻp jihatdan bogʻliq. Bu mavzu, ayniqsa, soʻnggi yillarda jahon iqtisodiyotidagi oʻz pozitsiyalarini mustahkamlash va modernizatsiyani jadallashtirish uchun ochilgan imkoniyatdan foydalanishga intilayotgan Markaziy Osiyo mamlakatlari hayotida juda muhim oʻrin egallaydi. Shu boshudan Markaziy Osiyo davlatlari orasida Fors koʻrfazi va Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlaridan mablagʻlarni jalb qilish imkonini beruvchi islom moliyaviy instrumentlariga sezilarli qiziqish uygʻonmoqda.

Shuni taʼkidlash kerakki, zamonaviy islom moliyasi (IM) tizimi shakllanishi 1970-yillardanoq boshlangan, 1975 yilda esa Dubayda birinchi islom tijorat banki hisoblangan Dubai Islamic Bank oʻz faoliyatini boshlagan. Vaqt oʻtishi bilan musulmon mamlakatlari moliyaviy institutlarining vakillari nafaqat Yaqin Sharq, Osiyo va Afrikada, balki Yevropada ham paydo boʻla boshladi. Natijada 2025 yilga kelib islom moliya muassasalari va kapital bozorlari dunyoning 90 ga yaqin mamlakatida faoliyat yuritayotgan edi, ularning jami aktivlari esa deyarli $6 trlnga yetdi, tahlilchilarning prognozlariga koʻra, bu koʻrsatkich 2028 yilga borib $7,5 trlngacha oʻsishi mumkin.

Mohiyatiga koʻra, IM shariat tamoyillariga mos keladigan moliyaviy xizmatlar va operatsiyalarni anglatadi. Uning zamirida pul zayomlari boʻyicha foiz olishni taqiqlash (ribo), bitimlardagi haddan tashqari noaniqlikni cheklash (gʻarar), shuningdek, taqiqlangan faoliyat turlarini moliyalashtirishdan voz kechish va moliyaviy operatsiyalarning real aktivlar hamda iqtisodiy faoliyat bilan yanada jipsligi yotadi. IMning asosiy instrumentlariga murobaha — tovarni moliyaviy tashkilot tomonidan sotib olib, keyinchalik mijozga qayta sotish orqali haridni moliyalashtirish, ijora — mol-mulk ijarasi, mushoraka — foyda va zararlarni boʻlishgan holdagi sheriklik, takaful — ishtirokchilarning oʻzaro yordamiga asoslangan sugʻurta modeli, shuningdek, sukuk — obligatsiyalarning oʻziga xos islomiy analogi deb ataladigan va aktivlar yoki ulardan olinadigan daromad huquqlari bilan bogʻliq sertifikatlar kiradi. Shu tariqa, klassik kreditlashdan farqli oʻlaroq, islom moliyasi savdo operatsiyalari, mol-mulk ijarasi va bitim ishtirokchilari oʻrtasida tadbirkorlik tavakkalchiliklarini taqsimlashni nazarda tutadi.

Bugungi kunda Markaziy Osiyo bozori IM tuzilmalari uchun kichik, ammo juda istiqbolli yoʻnalish boʻlib koʻrinmoqda. Bu mintaqada aholining uzluksiz oʻsishi, Markaziy Osiyo respublikalari iqtisodiyotini keng koʻlamli modernizatsiya qilish zarurati, shuningdek, mahalliy hokimiyat organlarining har qanday xorijiy investitsiyalarni jalb qilishdan ochiqdan-ochiq manfaatdorligi bilan izohlanadi. Buning ustiga, dastlabki islom moliya muassasalari bu yerda 1990-yillarda paydo boʻlgan, bu koʻp jihatdan Markaziy Osiyo davlatlarining Islom taraqqiyot banki (ITB) ishtirokchi-mamlakatlari guruhiga kirishi bilan bogʻliq edi. Oʻshanda birinchi yoʻnalishlardan biri xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlik boʻldi, u vaqt oʻtishi bilan yanada mazmunli va maqsadli xususiyat kasb eta boshladi. Bunda ushbu yoʻnalishdagi rivojlanish MO mamlakatlarida bir tekis kechmadi va hozirga kelib Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Oʻzbekiston, Tojikiston va Turkmanistonda islom moliyasining darajasi turlichadir.

Islom moliyasini rivojlantirish boʻyicha mintaqaviy reytingda soʻnggi yillarda IMni qonunchilik darajasida qoʻllab-quvvatlagan MOning dastlabki davlatlaridan biriga aylangan Qozogʻiston ishonch bilan yetakchilik qilmoqda. Jumladan, 2009 yilda bu yerda islom banklari faoliyatining huquqiy asoslari yaratildi, 2012 yilda esa Qozogʻiston Taraqqiyot Banki postsovet hududida birinchilardan boʻlib sukuk chiqarishni tashkil etdi. 2025 yilda mamlakatda Markaziy Osiyoda shariat meʼyorlariga mos keladigan birinchi birja fond indeksi ishga tushirildi. Investorlar va ixtisoslashgan konsultantlarni jalb qilish uchun huquqiy va institutsional muhitni shakllantirgan «Astana» Xalqaro moliya markazining tashkil etilishi ham yuz berayotgan jarayonlarda muhim rol oʻynadi.

IM instrumentlaridan foydalanishni kengaytirish boʻyicha eng muhim qadamlardan biri Qozogʻistonning banklar toʻgʻrisidagi yangi qonuni qabul qilinishi boʻldi, u 2026 yilning sentyabridan kuchga kirdi. U anʼanaviy banklarga alohida yuridik shaxs tashkil etmagan holda «islom derazalari» deb ataluvchi tizim orqali IM boʻyicha xizmatlar koʻrsatishga ruxsat berdi. Bunda moliyaviy tuzilmalar operatsiyalarning alohida hisobini va mahsulotlarning shariat tamoyillariga muvofiqligi nazoratini taʼminlashi shart. Bunday model islom xizmatlarining ommalashishini ancha jadallashtirishi mumkin, mamlakat hukumati ham aynan shunga intilmoqda. Umuman olganda, 2026 yil boshiga kelib Qozogʻistonda aktivlari $600 mln boʻlgan uchta ixtisoslashgan bank faoliyat yuritayotgan edi.

Qozogʻiston kabi, 1990-yillarda mintaqada birinchilardan boʻlib ITB Guruhiga qoʻshilgan Qirgʻiziston ham islom moliyaviy instrumentlari bilan ishlashda sezilarli tajribaga ega. Bu yerda hali 2011 yilda birinchi ixtisoslashgan bankka asos solingan edi, hozirda esa IM tamoyillariga asoslangan oltita muassasa xizmat koʻrsatmoqda. Bunda anʼanaviy banklarda «islom derazalari»dan foydalanish muhim yoʻnalish hisoblanadi, bu xaridlarni tezkor moliyalashtirishga, uskunalar sotib olish uchun mablagʻlarga va aylanma kapitalni toʻldirish imkoniyatiga muhtoj boʻlgan kichik biznes, qishloq xoʻjaligi va tadbirkorlar uchun juda muhimdir.

Bundan tashqari, islom moliyasini rivojlantirish Qirgʻiziston Milliy bankining 2025–2030 yillarga moʻljallangan rejalariga kirdi, hukumat esa 2026 yil martida majburiy sugʻurta (takaful) toʻgʻrisida qaror qabul qildi. Umuman olganda, respublikada 2026 yilga kelib IM sektorining oʻsishi 125% ni tashkil etdi va $264 mln hajmga yetdi.

Oʻz navbatida, IM reytingida Qozogʻiston va Qirgʻizistondan ancha orqada joylashgan Oʻzbekiston ham soʻnggi yillarda islom moliyasini jalb qilish uchun, jumladan huquqiy va institutsional asoslarni shakllantirish hisobiga kam ish qilgani yoʻq. Xususan, 2026 yil martida mamlakatda tegishli moliya tashkilotlarini ochish uchun sharoit yaratishga qaratilgan islom bankingi toʻgʻrisidagi yangi qonunchilik qabul qilindi. Bu yoʻnalishdagi ishlar banklar va «islom derazalari»ni litsenziyalash uchun sharoit yaratish, soliq rejimini sozlash va tegishli tamoyillarga rioya etilishini nazorat qilish mexanizmlarini rivojlantirishni oʻz ichiga oladi. 2026 yil may oyida Oʻzbekiston Markaziy banki sohani 2026–2030 yillarda rivojlantirish boʻyicha yoʻl xaritasi loyihasi muhokamasiga kirishdi, 2026 yil iyulida esa oʻzbek regulyatori Islom moliyasi boʻyicha kengash tuzdi.

Bundan tashqari, mamlakat hukumati tomonidan ishlab chiqilgan «Oʻzbekiston–2030» strategiyasi milliy darajadagi dastlabki xizmatlar 2027 yilda paydo boʻlishini, 2030 yilga kelib esa kamida uchta tijorat bankni qamrab olishini nazarda tutadi. Bu Toshkentda IMni jalb qilish jarayoni ichki bozorni rivojlantirish va mahalliy korxonalarning yangi moliyalashtirish manbalariga boʻlgan ehtiyojlarini qondirish uchun juda muhim deb hisoblanishidan dalolat beradi. Shu bilan birga, koʻplab ekspertlarning fikricha, yangi normalar izchil joriy etilgan taqdirda Oʻzbekiston Markaziy Osiyoda islom moliyasi oʻsishining asosiy markazlaridan biriga aylanishi mumkin. (Biz oʻtgan haftada OʻzR Markaziy banki ilk bor islom bank faoliyatini amalga oshirish uchun litsenziya bergani haqida yozgan edik. Bunday ruxsatnomaning birinchi egasi islom bankingi tamoyillariga muvofiq moliyaviy xizmatlar koʻrsatish huquqini olgan Open Bank boʻldi — tahr.).

Tojikistondagi vaziyat ham ancha istiqbolli koʻrinmoqda. Bu yerda qonunchilik asosi mintaqaning boshqa koʻplab mamlakatlariga qaraganda ertaroq yaratilgan: «Islom bank faoliyati toʻgʻrisida»gi qonun 2014 yil 26 iyulda qabul qilingan. U islom banklari, nobank kredit va mikromoliya tashkilotlari faoliyatini, shuningdek anʼanaviy moliya muassasalarida «islom derazalari»dan foydalanishni nazarda tutadi.

Shu bilan birga, mamlakatda IM sektori hali ham kichikligicha qolmoqda, garchi soʻnggi besh yilda islom moliyasi hajmi yiliga oʻrtacha uchdan bir qismga oshib borgan boʻlsa-da. Tojikistonda bitta litsenziyalangan bank, bir nechta mikrokredit tashkiloti va islom fintexiga yoʻnaltirilgan Alif raqamli platformasi faoliyat koʻrsatmoqda. 2026 yil boshiga kelib ularning aktivlari qariyb $36 mln ni tashkil etdi. Taʼkidlash joizki, respublika rasmiylari IM bozori rivojlanishi uchun barcha imkoniyatlarni ishga solmoqda. Bu iqtisodiyotning ojizligi sababli korxonalar va aholi turli-tuman kapital manbalaridan foydalanishda cheklangan imkoniyatlarga ega ekani bilan bogʻliq, islom mahsulotlari esa, ekspertlarning fikricha, mavjud xizmatlarga, ayniqsa kichik biznes va mikromoliyalashtirish sohasida yaxshi qoʻshimcha boʻla oladi.

Bugungi kunda Turkmaniston Markaziy Osiyoda IMni rivojlantirishning eng boshlangʻich bosqichida turibdi. Yevraziya taraqqiyot banki (YEATB), Islom taraqqiyot banki instituti va London Stock Exchange Group qoʻshma tadqiqoti mualliflarining baholashicha, mamlakatda hali ham islom bankingi uchun toʻlaqonli maxsus huquqiy va regulyatorlik tizimi mavjud emas. Shu bois, ushbu sohada keyingi siljish mamlakat rahbariyatidan tegishli qoidalarni ishlab chiqish, nazorat mexanizmlarini belgilash va xalqaro moliya institutlari ishlashi uchun amaliy sharoitlarni shakllantirishni talab qiladi. Shu bilan birga, Turkmaniston rasmiylari respublikada IM institutlarining keng yoyilishidan qanchalik jiddiy manfaatdor ekani hozircha aniq maʼlum emas, garchi bu yoʻnalishdagi ishlar davom etayotgan boʻlsa-da.

Shuningdek, MO mamlakatlari oʻrtasidagi farqlarga qaramay, mintaqada islom moliyasini rivojlantirish muammolari koʻp jihatdan mushtarakdir. Birinchidan, Markaziy Osiyoda bir vaqtning oʻzida bank ishi, shariat tamoyillari va IM standartlarini yaxshi tushunadigan mutaxassislar yetishmaydi. Ikkinchidan, aholining sezilarli qismi islom moliyasi bilan yomon tanish va uni notoʻgʻri ravishda faqat musulmonlar uchun xizmatlar tizimi deb qabul qiladi. Uchinchidan, MO mamlakatlarining milliy qonunchiligidagi sezilarli farqlar tufayli chegaralararo operatsiyalar juda qiyinlashgan, bu esa IMni mintaqaning moliya tizimiga joriy etish butun jarayonini sezilarli darajada sekinlashtiradi. Bundan tashqari, kapital bozorlarining kuchsiz likvidligi, sukuk chiqarish va muomalada boʻlishi uchun infratuzilmaning yetarlicha rivojlanmagani, shuningdek valyuta tavakkalchiliklari va qator boshqa masalalar islom moliyasi rivojlanishiga cheklov qoʻymoqda.

Koʻpchilik ekspertlarning fikricha, bugungi kunda mavjud boʻlgan cheklovlarni yengib oʻtish uchun faqat qonunchilikdagi oʻzgarishlar, aholining moliyaviy savodxonligini oshirish va kadrlarni faol tayyorlashning oʻzi yetarli emas. Birinchi oʻringa xalqaro hamkorlik chiqmoqda, usiz Markaziy Osiyoda IM rivojlanishida burilish boʻlmaydi. Vu, shekilli, mintaqa mamlakatlarida juda yaxshi anglab yetilmoqda, buni soʻnggi vaqtlardagi voqealar koʻrsatib turibdi. Xususan, joriy yilning eng muhim voqeasi 2026 yil sentyabrida YEATB va ITB Instituti vakillarining uchrashuvi boʻldi, ular islom moliyasi sohasidagi qoʻshma tashabbuslarni muhokama qildilar. Muzokaralarda mintaqaviy investitsiya platformasini shakllantirish, shuningdek kichik va oʻrta korxonalarning moliyalashtirishdan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish haqida soʻz bordi. Mohiyatan, ushbu tashabbus IM salohiyati haqidagi umumiy bayonotlardan amaliyotda kapitalni jalb qilish va taqsimlash mexanizmini yaratishga oʻtishni taklif qiladi.

2026 yil 27–28 oktyabr kunlari boʻlib oʻtgan Islom moliyasi boʻyicha Samarqand forumi ushbu ishlarning davomi boʻldi. Uni Oʻzbekiston Markaziy banki Malayziyaning INCEIF University va Al Muamalat Consulting konsalting kompaniyasi bilan hamkorlikda tashkil etdi. Kun tartibiga islom bankingi va kapital bozorini rivojlantirish, tartibga solish, xavflarni boshqarish, kadrlar tayyorlash va moliyaviy savodxonlikni oshirish masalalari kiritildi. Bunday uchrashuvlarni tashkil etish mintaqa mamlakatlarining alohida milliy tashabbuslardan MOda islom moliyasi kelajagini yanada tizimli muhokama qilishga oʻtayotganining yorqin dalilidir.

Taʼkidlash joizki, Markaziy Osiyoda IMning rivojlanishi Rossiya uchun ham amaliy qiziqish uygʻotadi, chunki islom moliyaviy instrumentlari mintaqa mamlakatlari bilan qoʻshma loyihalar uchun salohiyatli investorlar doirasini kengaytirishga qodir. Shu bilan birga, RFning oʻzida ushbu yoʻnalishning rivojlanishi 2023 yil avgustida qabul qilingan va Tatarston, Boshqirdiston, Dogʻiston hamda Chechenistonda sheriklik moliyasi boʻyicha tajribani ishga tushirgan qonun tufayli huquqiy asosga ega boʻldi. Rossiya uchun bu tajriba nafaqat ichki bozorni rivojlantirish nuqtai nazaridan, balki Markaziy Osiyo mamlakatlarining islom moliya tashkilotlari va ularning musulmon dunyosi mamlakatlaridan boʻlgan sheriklari bilan hamkorlik qilish uchun mumkin boʻlgan asos sifatida ham muhimdir.

Umuman olganda esa, bugungi kunda mavjud muammolar va cheklovlarga qaramay, Markaziy Osiyoda IMni rivojlantirishning uzoq muddatli istiqbollari salmoqli koʻrinmoqda. Turli prognozlarga koʻra, bu yerda islom bankingi aktivlari 2028 yilga kelib $2,5 mlrd ga va 2033 yilga kelib $6,3 mlrd gacha oʻsishi nazarda tutilmoqda. Bunda sukukning mintaqaviy bozori tegishlicha $2,05 mlrd va $5,6 mlrd ga yetishi mumkin. Toʻgʻri, bunday stsenariy MO davlatlari oʻz qonunchiligini takomillashtirishda, soliq rejimlari va nazoratni oʻzgartirishda davom etishiga, mahalliy moliya tashkilotlari esa yangi mahsulotlardan foydalanish imkoniyatini kengaytirishiga asoslangan. Aksincha boʻlgan taqdirda, barcha ijobiy prognozlar qogʻozda qolib ketishi mumkin.

Shu tariqa, islom moliyasi sekin-asta Markaziy Osiyoni rivojlantirishning eng muhim instrumentlaridan biriga aylanayotganini taʼkidlash lozim. Agar mintaqa mamlakatlari bugungi kunda mavjud boʻlgan si barcha muammolarni bartaraf etishga muvaffaq boʻlsa, IM shunchaki qoʻshimcha investitsiya manbai emas, balki nafaqat MOda, balki butun Yevroosiyo hududida iqtisodiy aloqalarni yanada modernizatsiya qilish va mustahkamlash uchun asosga aylanishi mumkin.