Ishlab chiqish bosqichida
Qozogʻiston va Oʻzbekiston transchegaraviy QR-toʻlovlarning mos keluvchi tizimini yaratish ustida ish boshladi. Hozircha loyiha texnik ishlab chiqish bosqichida, biroq uning ahamiyati bank sohasidan ancha chetga chiqadi. Agar Markaziy Osiyoning ikki eng yirik iqtisodiyoti milliy toʻlov platformalari oʻzaro bogʻlansa, mintaqa aholisi xorijiy kartalarni rasmiylashtirmasdan, oʻzlari oʻrgangan mobil ilovalar orqali xaridlarni amalga oshirishlari va pul oʻtkazishlari mumkin boʻladi. Mohiyatan, gap ustun milliy organlar va iqtisodiy ittifoq toʻgʻrisidagi bitimlarsiz umumiy toʻlov makonini shakllantirish haqida bormoqda.
Sentyabr oyida Oʻzbekistonning HUMO milliy toʻlov tizimi va Qozogʻiston Milliy toʻlov korporatsiyasi hamkorlik toʻgʻrisidagi memorandumni imzoladilar. Tomonlar QR-kodlarni oʻzaro qabul qilishni yoʻlga qoʻyishni rejalashtirmoqda: Oʻzbekiston fuqarolari Qozogʻistondagi xaridlar uchun mahalliy tizim orqali toʻlashlari, qozogʻistonliklar esa Oʻzbekistonda UzQR dan foydalanishlari mumkin boʻladi. Yana bir yoʻnalish — bank ilovalaridan ikki mamlakat kartalari oʻrtasidagi oʻtkazmalardir.
«HUMO uchun ushbu loyiha transchegaraviy toʻlov yechimlarini rivojlantirish va Markaziy Osiyoda moliyaviy integratsiyani mustahkamlash yoʻlidagi muhim qadamdir», — dedi HUMO boshqaruvi raisi Aleksandr Sotnikov.
Hozircha xizmat ishga tushirilmagan. Boshlanish muddatlari, birinchi bosqich banklari, tariflar va valyuta konvertatsiyasi mexanizmi belgilanmagan. Regulyatorlar hali kliring va yakuniy hisob-kitoblar qanday oʻtishini, maʼlumotlar qayerda saqlanishini va mijozlarni identifikatsiya qilishning qanday qoidalari qoʻllanilishini hal qilishlari kerak.
Qozogʻiston banklararo QR-toʻlovlarni 2025 yilda ishga tushirdi, 2026 yil 19 iyuldan esa mamlakatda Milliy toʻlov korporatsiyasi boshqaruvidagi Yagona QR tizimi ishlay boshladi. U bir bankning ilovasi bilan boshqa bankning terminali orqali xaridlarni amalga oshirish imkonini beradi. Milliy bank maʼlumotlariga koʻra, dastlabki kunlardayoq 1 mln ga yaqin tranzaktsiya qayta ishlangan. Operator banklardan banklararo toʻlov summasining 0,05 foizi miqdorida haq oladi, xaridor uchun operatsiya bepul.
QR-kod Qozogʻistonda allaqachon tor doiradagi texnologiya boʻlishdan toʻxtagan. 2024 yilda bunday toʻlovlar soni POS-terminallar orqali kartalar bilan toʻlash hajmidan 26 foizga oshib ketdi. Taxminan har ikkinchi naqd pulsiz xarid QR-kod orqali amalga oshirilgan, operatsiyaning oʻrtacha summasi esa 14 ming tengeni tashkil etgan.
Oʻzbekistonda parallel ravishda ichki toʻlov infratuzilmasi birlashmoqda. 2024 yilda HUMO va Uzcard bankomat tarmoqlarining integratsiyasi yakunlandi. 2025 yil boshiga kelib, banklarda masofaviy xizmatlardan foydalanuvchilar soni 52,9 mln nafarni tashkil etdi — bu yerda gap noyob fuqarolar haqida emas, balki hisob qaydlari haqida bormoqda. Jismoniy shaxslarning mobil ilovalar orqali amalga oshirgan operatsiyalari hajmi bir yilda 1,6 baravarga oshib, 396,7 trln soʻmga yetdi. Tadbirkorlarga QR-online tizimida 108 mingga yaqin kod berildi.
«Milliy tizimlar birlashganda, mintaqaviy savdo tezlashadi, u bilan birga ishonch ham ortadi», — deb taʼkidlaydi Uzcard bosh direktori David Melikidze. Uning fikricha, umumiy infratuzilma Toshkent, Bishkek yoki Olmaotada bir xil tezkor va shaffof toʻlovlarni taʼminlashga qodir.
Bunday yaqinlashish uchun iqtisodiy asos allaqachon mavjud. 2025 yilda Qozogʻiston va Oʻzbekiston oʻrtasidagi tovar ayirboshlash hajmi 16,2 foizga oshib, 5 mlrd dollarga yaqinlashdi. Ikki davlat prezidentlari tomonidan qoʻyilgan maqsad — uni 10 mlrd dollarga yetkazishdir. Qozogʻiston Oʻzbekistonning tashqi savdosida Xitoy va Rossiyadan keyin uchinchi oʻrinni egallaydi.
Aholining harakatchanligi ham kam ahamiyatga ega emas. 2025 yilning yanvar–noyabr oylarida Oʻzbekistonga 2,5 mln Qozogʻiston fuqarosi tashrif buyurdi. Qarama-qarshi yoʻnalishda esa bir yil ichida 1,3 mln ga yaqin oʻzbekistonlik safar qildi. Sayyohlar, mehnat migrantlari, kichik mehmonxonalar, kafelar, doʻkonlar va transport kompaniyalari yangi tizimning birinchi ommaviy foydalanuvchilariga aylanishi mumkin.
Bugungi kunda Toshkentdagi qozogʻistonlik yoki Olmaotadagi oʻzbekistonlik tez-tez naqd pul yechib olishga yoki sotuvchi qaysi ilovani qabul qilishini aniqlashga majbur boʻlmoqda. QR-kodlar oʻzaro tan olinganda, oʻz bankining ilovasini ochish kifoya qiladi. Bu operatsiyaning oddiyligi ortida murakkab infratuzilma — valyutalarni konvertatsiya qilish, mijozni tekshirish, maʼlumotlarni uzatish va banklar oʻrtasidagi hisob-kitoblar yashiringan.
Aynan shu darajada asosiy qiyinchiliklar yuzaga keladi. «Muammo — pastdan rivojlanayotgan bozor va yuqoridan markaziy banklarning yondashuvi oʻrtasidagi interfeysda. Umumiy standartlarning yoʻqligi toʻsiqlarni keltirib chiqaradi», — deb hisoblaydi Anchorage Digital steyblkoin-yechimlar yoʻnalishi rahbari Serdjio Mello.
Jarayonning yana bir ishtirokchisi Xitoy boʻlishi mumkin. Avgust oyida Oʻzbekiston Markaziy banki Tencent bilan UzQR ni xalqaro toʻlov ekotizimlari bilan integratsiya qilishni muhokama qila boshladi. Xitoy kompaniyasi maʼlumotlariga koʻra, TenPay Global platformasi allaqachon 13 ta mamlakat va mintaqadagi 40 dan ortiq hamyon va toʻlov tarmoqlari bilan hamkorlik qilmoqda.
Ushbu fonda Xitoy va Rossiya taʼsirining nisbati toʻgʻrisida savol tugʻiladi. Xitoy 2025 yilda Oʻzbekistonning eng yirik savdo sherigi boʻldi: tovar ayirboshlash hajmi Rossiyaning 13 mlrd dollariga nisbatan 17,2 mlrd dollarga yetdi. Uzcard infratuzilmasida Rossiyaning «Mir» kartalarini qabul qilish 2022 yilning sentyabridayoq toʻxtatilgan edi.
Biroq Rossiyaning siqib chiqarilishi haqida gapirishga hali erta. U mehnat migratsiyasi va pul oʻtkazmalari sohasida yetakchi rolni saqlab qolmoqda. 2024 yilda Rossiyadan Oʻzbekistonga transchegaraviy oʻtkazmalarning 77 foizi yoki 11,5 mlrd dollar kirib keldi. Qozogʻistondan ixtisoslashtirilgan tizimlar orqali xorijga oʻtkazilgan pullarning qariyb 83 foizi Rossiyaning «Zolotaya korona» tizimi yordamida amalga oshirilgan.
Shunday qilib, Rossiya hozircha migratsiya pullari infratuzilmasini ushlab turibdi, Xitoy esa raqamli isteʼmol, savdo va turizm infratuzilmasiga daʼvogarlik qilmoqda. Markaziy Osiyo mamlakatlarida esa uchinchi variant — tashqi sheriklarni texnologik shlyuzlar sifatida ulaydigan oʻz mintaqaviy toʻlov konturi paydo boʻlmoqda.
Shu bois, asosiy savol QR-kod tasviri kimga tegishli ekanligida emas. Standartni kim belgilashi, toʻlovni kim yoʻnaltirishi, valyuta konvertatsiyasini kim amalga oshirishi, tranzaktsiya maʼlumotlarini kim olishi va banklarning kirish qoidalarini kim oʻrnatishi muhimroqdir. Yangi tizim Markaziy Osiyoning moliyaviy mustaqillik vositasiga aylanadimi yoki yangi texnologik qaramlikka olib keladimi — bu aynan shunga bogʻliq.
Ushbu vaziyatda mintaqaviy integratsiya yuqoridan emas, balki pastdan rivojlanmoqda. Uni millionlab safarlar, oilaviy oʻtkazmalar, marketpleyslar va kundalik xaridlar harakatlantirmoqda. Markaziy Osiyo siyosiy maʼnoda hali yagona bozorga aylangani yoʻq, biroq smartfon ekranida asta-sekin shunday bozorga aylanib bormoqda.