Investitsiyalar Markaziy Osiyo iqtisodiyoti oʻsishining asosiy ichki drayveriga aylandi – YEOTB
Investitsiyalar Markaziy Osiyo iqtisodiyoti oʻsishining asosiy ichki harakatlantiruvchi kuchiga aylandi – YEABR
Investitsiyalar Markaziy Osiyo mamlakatlari iqtisodiy oʻsishining asosiy manbalari qatoridan joy oldi. Oʻzbekiston kapital qoʻyilmalar hajmining oʻsish surʼatlari boʻyicha mintaqaviy yetakchilar qatoriga ishonchli tarzda kirmoqda: 2023–2025 yillarda mamlakatda ular yiliga oʻrtacha 22,6 % ga oʻsdi. Umuman olganda, mintaqaning toʻrtta davlati boʻyicha 2026 yilning birinchi yarmida investitsiyalar hajmi 17 % ga oshdi.
Bu haqda Yevroosiyo taraqqiyot bankining yangi sharhi maʼlumotlari dalolat bermoqda.
2023–2025 yillarda Markaziy Osiyo iqtisodiyoti yiliga oʻrtacha qariyb 6 % ga oʻsdi. YEABR tahlilchilarining prognozlariga koʻra, 2026 yil yakunlari boʻyicha mintaqa YAIMning oʻsish surʼatlari olti foizlik koʻrsatkichdan bemalol oshishi mumkin. Ekspertlar doirasida bunday barqarorlik toʻgʻridan-toʻgʻri barqaror yuqori investitsiyaviy faollik bilan bogʻlanmoqda.
2023–2025 yillarda asosiy kapitalga investitsiyalarning oʻrtacha yillik oʻsishi mamlakatlar boʻyicha sezilarli darajada farq qildi: Qozogʻistonda bu koʻrsatkich 10,7 % ni, Tojikistonda – 18 % ni, Oʻzbekistonda – 22,6 % ni tashkil etdi, Qirgʻizistonda esa 28 % gacha koʻtarildi.
Shu bilan birga, ushbu qoʻyilmalarni moliyalashtirishning asosiy manbai boʻlib hamon mahalliy korxonalar va aholining oʻz mablagʻlari qolmoqda – ularning hissasiga mintaqadagi kapital qoʻyilmalar umumiy hajmining 42 % dan ortigʻi toʻgʻri keladi. Yana 36 % ini toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalar taʼminlamoqda.
Shu bilan birga, bank kreditlari orqali moliyalashtirishdan sezilarli darajada kamroq foydalanilmoqda. Markaziy Osiyoning aksariyat mamlakatlarida investitsiyalardagi kredit mablagʻlarining ulushi 0 dan 5 % gachani tashkil etadi va faqat Qozogʻistondagina u 11 % dan oshadi. Bunda Oʻzbekiston, Tojikiston va Qirgʻiziston uchun xalqaro moliya institutlari tomonidan ajratiladigan imtiyozli moliyalashtirish oʻta muhim rol oʻynaydi, buning sharofati bilan yirik infratuzilma loyihalarini – eng avvalo, transport va energetika sohalarida amalga oshirishga muvaffaq boʻlinmoqda.
Ayni paytda Markaziy Osiyo Osiyo kapitali uchun yuqori jozibadorlikni namoyish etmoqda. YEABR maʼlumotlariga koʻra, Osiyo mamlakatlaridan mintaqa iqtisodiyotiga kiritilgan investitsiyalarning jamgʻarilgan hajmi 2016 yildagi 29,9 milliard dollardan 2025 yilning oʻrtalariga kelib 68 milliard dollargacha, yaʼni 2,3 baravarga oʻsdi.
Bunday Osiyo qoʻyilmalarining eng katta hajmini Oʻzbekiston jalb qildi – 22,6 milliard dollar. Keyingi oʻrinlarda 20,6 milliard dollar bilan Turkmaniston va 19,3 milliard dollar bilan Qozogʻiston bormoqda. Qirgʻiziston uchun bu koʻrsatkich 3,2 milliard dollarni, Tojikiston uchun esa 2,4 milliard dollarni tashkil etdi.
Biroq, moliyalashtirish hajmi oshganiga qaramay, mintaqaning investitsiyaviy salohiyati hozircha toʻliq ochib berilmagan. YEABR ekspertlari eng istiqbolli, ammo hali ham yetarlicha moliyalashtirilmagan yoʻnalishlardan biri sifatida qishloq xoʻjaligini tilga olmoqdalar, hozirda uning hissasiga asosiy kapitalga yoʻnaltirilgan barcha kapital qoʻyilmalarning atigi 0 dan 7 % gachasi toʻgʻri keladi. Mintaqa mamlakatlari uchun sugʻoriladigan dehqonchilikni rivojlantirish va suv tejovchi texnologiyalarni joriy etish strategik jihatdan muhimdir, ayniqsa mahalliy irrigatsiya infratuzilmasining oʻrtacha yoshi allaqachon 50 yildan oshib ketgani va keng koʻlamli yangilanishni talab qilishini hisobga olganda.
Yana bir ustuvor vektor – qayta ishlash sanoatidir. Oʻzbekistonda asosiy kapitalga yoʻnaltirilayotgan barcha investitsiyalarning qariyb uchdan bir qismi aynan qayta ishlash tarmoqlariga yoʻnaltirilmoqda. Qozogʻistonda qayta ishlashga kiritilgan qoʻyilmalar ulushi 2023 yildagi 4,4 % dan 2026 yilning birinchi choragida 14,5 % gacha oʻsdi. Qirgʻiziston va Tojikistonda bu koʻrsatkichlar hozircha pastroq – tegishli ravishda 5 % va 2,8 % ni tashkil etadi. YEABRdan taʼkidlashlaricha, qayta ishlashga qoʻyiladigan investitsiyalarning koʻpayishi mamlakatlarga sanoat bazasini kengaytirish, yuqori qoʻshilgan qiymatga ega mahsulotlar ishlab chiqarishni koʻpaytirish va iqtisodiy oʻsishni yanada barqaror qilish imkonini beradi.
Transport va energetika ham kam boʻlmagan muhim sohalar boʻlib qolmoqda: mintaqa mamlakatlari kapital qoʻyilmalarida transport sektorining ulushi 7 % dan oshadi, energetikaga esa oʻrtacha 10 % dan ortigʻi toʻgʻri keladi. Ushbu tarmoqlarni doimiy ravishda qoʻllab-quvvatlash zarurati iqtisodiyotlarning tez surʼatlar bilan kengayishi, resurslarga boʻlgan talabning ortib borishi, yangi savdo yoʻlaklarining rivojlanishi va muqobil energetikaga oʻtish bilan bogʻliq.
Shu tariqa, ichki va tashqi investitsiya oqimlarini bundan buyon ham ragʻbatlantirish butun Markaziy Osiyoning yuqori rivojlanish surʼatlarini saqlab qolish uchun asosiy shart boʻlib qolmoqda.