Indoneziyaning zaharli tumani qoʻshnilariga siyosiy bosh ogʻrigʻi tugʻdirmoqda

Indoneziyaning zaharli tumani qoʻshnilari uchun siyosiy muammo tugʻdirmoqda

Indoneziyadagi oʻrmon yongʻinlaridan chiqqan tutun Singapur va Malayziyaga tarqaldi

Indoneziyaning Kalimantan, Papua va Sumatra hududlaridagi yongʻinlardan koʻtarilayotgan tuman davlat chegaralarini tan olmaydi.

Shamol tomonidan qoʻshni Singapur va Malayziyaga uchirib kelingan zaharli smog soʻnggi haftalarda Janubi-Sharqiy Osiyoning dengizboʻyi hududlaridagi odamlarga taʼsir qilib, nafas olishdagi muammolar va bosh ogʻrigʻini keltirib chiqarmoqda.

U shuningdek, aholining ortib borayotgan gʻazabi va Indoneziya bilan munosabatlarga putur yetkazish xavfi orasida qolgan mintaqa hukumatlari uchun boshqacha turdagi bosh ogʻrigʻini tugʻdirmoqda.

«Odamlar toʻygan, gʻazabda va tashvishda», — deydi Singapur Menejment Universitetining huquq boʻyicha dotsenti Yujin Tan BBCga. «Hukumatlar ularga javob berishi kerak, aks holda, aslida tashqi masala boʻlgan narsa siyosiylashish uchun keng imkoniyatga ega ichki muammoga aylanadi».

Indoneziyadagi oʻrmon yongʻinlari har yili sodir boʻladi va odatda palma yogʻi kabi ekinlar uchun yerlarni keng koʻlamda tozalash bilan bogʻliq.

Ammo bu yilgi yongʻinlarni nazorat qilish, ayniqsa, mamlakat oʻrmonlari va torfzorlarida qurgʻoqchilikni yomonlashtirgan kuchli El-Nino tufayli qiyin boʻldi.

Singapur va Malayziyada odatda atigi bir necha kun davom etgan avvalgi tuman hodisalaridan farqli oʻlaroq, bu safargisi haftalab davom etmoqda.

Malayziyada qonun chiqaruvchi Siyed Saddiq yongʻinlarga aloqador kompaniyalarga qarshi sanktsiyalar qoʻllashga chaqirib, malayziyaliklar «ularga mintaqadagi haydalganlardek munosabatda boʻlishi kerakligini» aytganidan soʻng, odamlar tumanga norozilik sifatida Indoneziya tovarlarini boykot qila boshladilar.

Oʻz yetakchilaridan bexato va samarali ish kutishga odatlangan Singapurda ham eʼtirozlar bildirildi.

«El-Nino ob-havo hodisasi kuchli boʻlishi maʼlum boʻlgani va erta ogohlantirish berilganiga qaramay, hukumat tumanga qarshi kurashda xatoga yoʻl qoʻydi, degan qarash mavjuddek koʻrinadi», — deydi Tan.

«Ochiq-odinki, singapurliklar hukumatdan atrof-muhitni ifloslantiruvchilarga qarshi keskin chora koʻrishini kutmoqda».

Oʻz navbatida, Singapur hukumati tuman muammosi ustuvor vazifa ekanini aniq bildirdi.

Orol boʻylab yuzlab tumandan saqlanish boshpanalari tashkil etildi, bolalar, keksalar va boshqa yordamga muhtoj aholiga niqoblar tarqatilmoqda.

Rasmiylar, shuningdek, amaldagi tumanga qarshi qonunlarni mustahkamlashga intilayotganliklarini va Singapurda roʻyxatdan oʻtgan 10 ta kompaniyaning Indoneziyadagi oʻrmon yongʻinlariga ehtimoliy aloqadorligini tekshirayotganliklarini maʼlum qilishdi.

Oʻtgan haftada Singapur tashqi ishlar vaziri Vivian Balakrishnan Jakartada Indoneziya prezidenti Prabovo Subianto bilan uchrashdi. Balakrishnan bu uchrashuvni «konstruktiv yondashuvlar»ga olib kelgan «halol» va «samimiy» muzokaralar deb taʼrifladi.

Uchrashuv har ikki mamlakat tuman muammosini hal qilish boʻyicha qoʻshma ishchi guruh tuzish rejalarini eʼlon qilgan bir paytda boʻlib oʻtdi, bu esa bir necha hafta davom etgan ikki tomonlama keskinlikdan soʻng munosabatlarning yumshashidek koʻrindi.

Tuman Prabovoning muammoli maʼmuriyati uchun yana bir inqirozga aylangach, baʼzi rasmiylar tanqidlarga qarshi chiqdilar.

Yuqori lavozimli rasmiylardan biri oʻrmon yongʻinlari inson nazoratidan tashqarida ekanini va qoʻshni Singapur hamda Malayziyadagi kislorod «bizning oʻrmonlarimizdan ham kelishini» aytib, xafagarchilikka sabab boʻldi.

Diplomatik mahorati bilan faxrlanadigan shahar-davlat tomonidan kamdan-kam uchraydigan tanbeh sifatida, Singapur toʻngʻich vaziri K Shanmugamning soʻzlariga koʻra, bu sharh «hafsalani pir qiladigan» va «nimasdir notoʻgʻri» edi.

«Tuman sogʻligʻimizga jiddiy taʼsir koʻrsatmoqda va bu haqiqatan ham qabul qilib boʻlmaydigan holat», — dedi Shanmugam jurnalistlarga. Tuman chegaraning ikki tomonidagi odamlarga taʼsir qilgani sababli, uni hal qilishda «hech qanday ikki tomonlama muammolar» boʻlmasligi kerak, deya qoʻshimcha qildi u.

Bir necha kun oʻtgach, Indoneziya ichki energiya ehtiyojlarini roʻkach qilib, Singapurga gaz eksportini qisqartirishini aytdi — bu qadamni koʻpchilik Singapurning izohlari uchun qasos sifatida koʻrdi.

Albatta, Indoneziya yaqinda mamlakatning baʼzi hududlarida elektr energiyasi tanqisligiga duch keldi. Singapur ham kunlik umumiy talabining 2% idan kamrogʻini tashkil etadigan bu qisqartirish uning gaz taʼminotiga kam taʼsir qilishini aytmoqda.

Ammo bu kutilmagan eʼlon Indoneziya energetika vaziri «Indoneziyani hurmat qilmaydigan» mamlakatlarga eksport toʻxtatilishi mumkinligidan ogohlantirganidan bir necha kun oʻtib paydo boʻldi. Oʻsha kuni Prabovo oʻrmon yongʻinlarini muhokama qila turib, «Indoneziyani haqorat qilishni yaxshi koʻradigan mamlakatlar»ga toʻxtalib oʻtdi.

«Bu Singapurning katta qoʻshnilariga boʻysunishi kerakligi haqidagi Singapur yetakchilari uzoq vaqtdan beri inkor etishga haraka qilayotgan tarixiy dinamika — 'abang-adik' [kap-katta aka-uka] sindromidan kelib chiqqan holda Singapurdan pukach sifatida foydalanishning eskirgan usulidir», — deydi Tan.

«Singapur yetakchilarining tuman va uning ikkala mamlakat aholisiga qanday taʼsir qilishidan xavotir bildirishi Singapurning oʻz qoʻshnisiga hurmatsizlik qilgani sifatida qabul qilindi».

Malayziyaning tumanga rasmiy munosabati nisbatan vazmin boʻldi.

Tashqi ishlar vaziri Mohammad Hasan Indoneziyaga rasmiy diplomatik eʼtiroz bildirish yoki qonuniy choralar koʻrishni rad etib, bunday qadamlar «munosabatlarni uzishga tayyor ekanimizni anglatadi», dedi.

Hozircha Malayziya oʻrmon yongʻinlarining oldini olish harakatlarini kuchaytirish uchun Indoneziya bilan oʻzaro anglashuv memorandumini oʻrganishga rozi boʻldi.

Mohammadning aytishicha, u shuningdek, diplomatik kanallarga — masalan, ASEANning Chegaralararo tuman bilan ifloslanish boʻyicha kelishuviga tayanadi.

2003 yilda kuchga kirgan kelishuv Janubi-Sharqiy Osiyo davlatlari assotsiatsiyasi (ASEAN) aʼzolarini takroriy tuman muammosini hal qilish uchun birgalikda ishlashga majbur qiladi.

Ammo koʻpchilik uni besamar deb hisoblaydi, chunki u oʻrmon yongʻinlariga aloqador qishloq xoʻjaligi kompaniyalarini jazolay olmaydi yoki alohida hukumatlarni bunga majbur qilolmaydi.

Tasmaniya Universitetining Osiyo tadqiqotlari professori Jeyms Chinning aytishicha, kelishuv «imzolangan qogʻozga ham arzimasligi» isbotlandi.

«Tuman yoʻqolishi bilan, siyosiy bosim tugashi bilan hamma narsa odatdagidek davom etaveradi».

2016 yilda ASEAN mamlakatlari 2020 yilgacha mintaqada tumanni yoʻq qilish maqsadini qoʻygan edilar. Bu muddat jimgina oʻtib ketgach, ular bunga 2030 yilgacha erishish boʻyicha yangi maqsad qoʻydilar.

Malayziyaning pozitsiyasini u ham palma yogʻining yirik ishlab chiqaruvchisi ekani yanada murakkablashtiradi. Bu mahsulot koʻpincha mintaqadagi oʻrmon yongʻinlarida keng ayblanadigan tijoratdagi «oʻtish va yoqish» usullari bilan bogʻlanadi.

Malayziya ham vaqti-vaqti bilan oʻz hududidagi yongʻinlar tufayli kuchli tumanga duch kelgan.

2019 yilda Malayziya mintaqani qoplagan tuman uchun Indoneziya torfzorlaridagi qaynoq nuqtalarni ayblaganida, Indoneziya rasmiylari smog ularning tomonidan kelganini aytib, Malayziyaning oʻziga ishora qilishgan edi.

«Palma yogʻi yetishtirishga juda katta ahamiyat berar ekanmiz, [tuman] takrorlanaveradi», — deydi Malayziya Tinch okeani tadqiqot markazi bosh maslahatchisi Ey Sun Oh.

Hatto Malayziya eʼtiroz bildirgan taqdirda ham, deya qoʻshimcha qiladi Oh, u Indoneziyaning eng yirik xorijiy investori va koʻplab boy indoneziyaliklar uchun offshor moliyaviy markazi boʻlgan Singapur kabi Indoneziyaga «taʼsir oʻtkazishi» dargumon.

Hozircha Malayziya «Indoneziyani asossiz ravishda gʻazablantirishni xohlamaydi», deydi Oh.

«Hukumat shamol [muammoni] uchirib ketguncha shunchaki qoʻl qovushtirib oʻtiribdi. Chunki oxir-oqibat shamol uni uchirib ketadi».