Husiylar kim va ular nima istaydi?

**Husiylar kim va ular nimani xohlaydi?**

**Husiylar oʻzlarining yaqindagi shiddatli yurishlari davomida muhim sohilboʻyi hududlarini qoʻlga kiritdilar**

Yamandagi fuqarolar urushi soʻnggi haftalarda Eron tomonidan qoʻllab-quvvatlanuvchi, mamlakat shimoli-gʻarbiy qismining katta boʻlagini nazorat qiluvchi husiylar harakati tezkor hujum natijasida Qizil dengiz sohilining katta va strategik jihatdan muhim qismlarini egallab olganidan keyin yanada kuchaydi.

Ushbu hudud tarkibiga global kema qatnovi uchun muhim nuqta boʻlgan Bob al-Mandab boʻgʻozi roʻparasida joylashgan Moxa porti ham kiradi.

AQSh, Isroil va Eron oʻrtasidagi olti oylik urushdan keyin jahon iqtisodiyotida yanada kengroq uzilishlar yuzaga kelishi xavfi fonida neft narxi koʻtarildi.

Toʻrt yillik norasmiy sulh buzilganidan keyin boshlangan husiylarning yurishi davomida ikkala tomondan ham yuzlab odamlar halok boʻlgani xabar qilinmoqda. BMTning bildirishicha, vaziyat keskinlashuvi oqibatida 120 000 dan ortiq kishi oʻz uy-joyini tark etishga majbur boʻlgan.

Husiylarga qarshi boʻlgan va Yamanning xalqaro miqyosda tan olingan hukumatini qoʻllab-quvvatlovchi qoʻshni Saudiya Arabistoni havo hujumlarini amalga oshirdi, husiylar esa Saudiya Arabistonining janubi-gʻarbiy qismiga dronlar va raketalar uchirdi. Guruh, shuningdek, Qizil dengizda Saudiya Arabistoniga aloqador tijorat kemalariga ham hujum qildi.

Husiylar — Yaman shimolidagi qurolli siyosiy va diniy harakat boʻlib, u mamlakatdagi shia musulmonlari ozchiligi boʻlgan zaidiylarni ifodalaydi.

Ular Hamas va Livanning «Hizbulloh» harakati kabi qurolli guruhlar qatorida Isroil, AQSh va umuman Gʻarbga qarshi Eron boshchiligidagi «qarshilik oʻqi»ning bir qismi ekanliklarini aytadilar.

Rasmiy ravishda «Ansor Alloh» (Allohning yordamchilari) deb ataladigan ushbu guruh 1990-yillarda paydo boʻlgan va uning marhum asoschisi Husayn al-Husiy nomi bilan atalgan. Uning akasi Abdul Malik al-Husiy 2004 yildan beri guruhning amaldagi rahbari hisoblanadi.

2000-yillarning boshlarida husiylar Yamanning koʻp yillik avtoritar prezidenti Ali Abdulloh Solihga qarshi isyon koʻtarishdi. Ular Yaman shimolidagi oʻz tayanch nuqtalari uchun kattaroq muxtoriyat talab qilishdi. Guruh 2011 yilgi «Arab bahori»dan keyin, xalq qoʻzgʻoloni Solihni hokimiyatni oʻz oʻrinbosariga topshirishga majbur qilganidan soʻng, poytaxt Sanoni egallab oldi.

Husiylar kengayishda davom etdilar, ularning qoʻshinlari soni oʻtgan yili 350 000 ga yetgani taxmin qilinmoqda va hozirda ular Yaman hududining toʻrtdan bir qismidan uchdan bir qismigacha boʻlgan qismini, ammo aholisining 70-80 foizini — taxminan 30 million kishini nazorat qilmoqda.

Guruh Saudiya qamalining bekor qilinishini, butun Yaman ustidan nazorat oʻrnatishni hamda Yamanning neft va gaz daromadlaridan foydalanish imkoniyatiga ega boʻlishni xohlaydi.

Qoʻshni Saudiya Arabistoni husiylar Yamanni egallab olib, uni oʻz mintaqaviy raqibi Eronning sunʼiy yoʻldoshiga aylantirishidan xavfsiragan edi.

2015 yilda Saudiya Arabistoni Yamanning xalqaro miqyosda tan olingan hukumati nomidan aralashgan arab davlatlari koalitsiyasini tuzdi.

Biroq yillar davomida amalga oshirilgan havo hujumlari va quruqlikdagi janglar husiylarni oʻzlari egallab olgan hududlarning katta qismidan siqib chiqara olmadi va dunyodagi eng dahshatli gumanitar inqirozlardan birini keltirib chiqardi. Vaqtinchalik sulhga 2022 yilda erishildi.

2023 yil oktyabr oyida Gʻazo urushi boshlanganidan koʻp oʻtmay, husiylar falastinliklarni qoʻllab-quvvatlayotganliklarini aytib, Isroilga hamda Qizil dengiz va Adan qoʻltigʻidagi savdo kemalariga dron va raketalar ota boshladilar.

Gʻarb davlatlari harbiy kemalarini yubordi, AQSh, Buyuk Britaniya va Isroil havo hujumlarini amalga oshirdi. Isroil zarbasi natijasida husiylarning yuqori lavozimli shaxslari, jumladan, ular oʻzlari eʼlon qilgan hukumat bosh vaziri halok boʻldi.

2025 yilda AQSh va husiylar bir-birlarini nishonga olishni toʻxtatishga kelishib oldilar. Biroq, 2025 yil oktyabridagi Gʻazodagi sulhdan keyin Isroilga raketa hujumlarini toʻxtatib turgan husiylar, AQSh va Isroil 2026 yil fevralida Eronga hujum qilganidan soʻng ularni qayta tikladilar.

Husiylar va saudiyaliklar oʻrtasidagi norasmiy sulh iyul oyida buzila boshladi.

Husiylar Saudiya Arabistoniga qarshi «dengiz embargosi» eʼlon qildilar va Saudiya aeroportlari, neft inshootlari va Qizil dengizdagi tankerlarga raketa va dronlar bilan hujum qila boshladilar. Ular buni husiylar tomonidan Saudiyaning koʻp yillik qamali deb taʼriflangan choralarga va Sano aeroportiga uyushtirilgan havo hujumiga javob ekanligini aytishdi.

Buning ortidan sentyabr oyida husiylarning tezkor yurishi sodir boʻldi va ular mamlakatning Qizil dengiz sohilidagi 130 km (81 mil) gacha boʻlgan hududini, shuningdek, Perim orolini egallab olishdi.

Ushbu yurish husiylarga strategik Bob al-Mandab boʻgʻozi ustidan katta nazoratni taqdim etdi, biroq ular Saudiyaga aloqador kemalardan tashqari xalqaro kema qatnoviga tahdid solmasliklarini taʼkidlab kelmoqdalar.

Husiylarning harakatlari jahon neft taʼminotidagi uzilishlar borasidagi xavotirlarni yanada kuchaytirdi. Arabiston yarim orolining narigi tomonidagi Hurmuz boʻgʻozi orqali kema qatnovi AQSh va Isroilning Eron bilan urushi tufayli qisqarganidan beri, Bob al-Mandab Saudiya Arabistonidan neft eksporti uchun tobora muhim yoʻnalishga aylanib bormoqda.

Vaziyat husiylarning Saudiya neft inshootlariga hujumlari, shuningdek, Eron tomonidan qoʻllab-quvvatlanuvchi Iroq jangarilari ayblanayotgan Sharq-Gʻarb quvuriga qilingan hujum tufayli yanada yomonlashdi va bu keskinlik Gʻarb davlatlarini yana urushga tortish bilan tahdid qilmoqda.

OAV xabarlariga koʻra, Yaman hukumati ham, Saudiya Arabistoni valiahd shahzodasi Muhammad bin Salmon ham hujumdan keyin prezident Trampni husiylarga zarba berishga chaqirgan. Tramp husiylar AQSh nishonlariga zarba bermaslikka kelishib olganliklarini aytib, bunday qilmadi.

Buyuk Britaniya esa Saudiya Arabistonining qiruvchi samolyotlarini «faqat mudofaa missiyalari» uchun yoqilgʻi bilan taʼminlashga yordam berish maqsadida harbiy samolyot yuborish haqidagi iltimosini qabul qildi.

Saudiya Arabistoni va Gʻarb davlatlarining taʼkidlashicha, Eron Yamandagi fuqarolar urushi paytida BMTning qurol-yarogʻ embargosini buzgan holda husiylarga qurol-yarogʻ, jumladan, dronlar, qanotli va ballistik raketalarni yashirincha yetkazib bergan.

BMT ekspertlar guruhi 2024 yilda Eron Inqilob posbonlari, Livanning «Hizbulloh» harakati va iroqlik mutaxassislar tomonidan harbiy texnika, yordam va mashgʻulotlar oʻtkazilishi natijasida husiylar qudratli harbiy tashkilotga aylantirilgan degan xulosaga keldi.

Va Conflict Armament Research (CAR) tashkilotining 2026 yil may oyidagi — Eron urushi boshlanganidan keyingi — hisobotida aytilishicha, Tehron ilgari husiylarga tayyor qurollarni joʻnatgan boʻlsa, endilikda u tobora koʻproq uning vakillari yigʻishi mumkin boʻlgan qismlarni yubormoqda va tobora ilgʻor raketa texnologiyalari bilan oʻrtoqlashmoqda.

Eron husiylarga qurol yetkazib berishini rad etib, ularni faqat siyosiy jihatdan qoʻllab-quvvatlashini aytadi.