Hukumatning fikricha, Buyuk Britaniya barpo etishi mumkin boʻlgan "trillion funtlik" neft jamgʻarmasi
Gʻaznachilik birinchi marta Buyuk Britaniya Shimoliy dengiz tushumlarini investitsiya qilish orqali qancha mablagʻ yigʻishi mumkin boʻlganini hisoblab chiqdi.
Hukumat Buyuk Britaniya barpo etishi mumkin edi deb hisoblaydigan «trillion funtlik» neft fondi
Yarim asrlik kutishdan soʻng, Buyuk Britaniyada endi neft fondi mavjud.
Qazilma boyliklar va moliya vaziri Jon Xili chorshanba kuni Jackdaw gaz konlari loyihasi maʼqullanganini eʼlon qilar ekan, mavjud Milliy boylik fondidan qayta yoʻnaltirilgan 2 milliard funt sterling mablagʻ evaziga Energetika boylik fondi tashkil etilganini maʼlum qildi.
Yillar davomida bir qator energiya eksport qiluvchi mamlakatlar, asosan Fors koʻrfazi davlatlari, shuningdek Norvegiya, neft va gazdan olinadigan daromadlar hisobidan koʻp trillionlik fondlarni shakllantirib, ulkan milliy jamgʻarmalarni barpo etdilar.
Bu Buyuk Britaniya iqtisodiy siyosati doiralarida azaldan muhokama mavzusi boʻlib kelgan. Agar qoʻshni Norvegiya oʻsha Shimoliy dengizdan 2,4 trillion dollarlik zaxira toʻplagan boʻlsa, Buyuk Britaniyaning suveren boylik fondi qayerga ketdi?
Bu milliy qarz ilk bor 3 trillion funt sterlingga yetgan haftada juda oʻrinli berilgan savoldir.
«Hozir qirgʻoqqa chiqarilayotgan ushbu neft va gazdan tushadigan daromadlarni kelajak avlodlar uchun sarmoya qilish mumkin», dedi vazir.
«Agar biz buni 1980-yillarda Shimoliy dengiz nefti ilk bor kashf etilganda qilganimizda edi, hozirda bizda qiymati ehtimol bir trillion funtga teng boʻlgan Britan Suveren Boylik Fondi boʻlar edi».
Chorshanba kuni Gʻaznachilik rasmiylari ilk bor oʻsha boy berilgan britan fondining qiymati qancha boʻlishi mumkinligini hisoblab chiqdilar.
Trillion funtlik raqam Gʻaznachilikning ichki modellashtirishidan kelib chiqqan. Bunda Buyuk Britaniyaning Shimoliy dengizdan olgan 200 milliard funt sterling miqdoridagi tarixiy tushumlari hech qanday yechib olishlarsiz sarmoya qilingani va Norvegiyanikiga oʻxshash surʼatda oʻsgani taxmin qilingan.
«Norvegiya uzoq muddatli sarmoyaning kuchini koʻrsatib bermoqda: hukumat uning modelini toʻliq koʻchirib olishdan koʻra, ushbu tamoyildan saboq olmoqchi», dedi manbalardan biri menga.
Ularning aytishicha, bu «boy berilgan imkoniyat» boʻlib, «agar biz ushbu tushumlarni tizimli ravishda sarmoya qilganimizda, kelajak avlodlar uchun ulkan milliy aktiv yaratgan boʻlar edik».
Bu Margaret Tetcher davrini tanqid qiluvchi iqtisodchilar tomonidan tez-tez oʻrtaga tashlanadigan ulkan «Agar shunday boʻlganida-chi?» savolidir.
Ularning fikricha, eng yuqori neft daromadlari saylov oldi soliqlarni kamaytirishga sovurilgan, ular esa oʻz navbatida 1980-yillardagi hovli shiyponlariga sarflangan.
Boshqalar esa keyingi hukumatlar davridagi daromadlar besamar davlat xarajatlariga sovurilgan deb taʼkidlashlari mumkin. Shuni taʼkidlash joizki, Norvegiya fondi aslida faqat 1996 yilda jiddiy ravishda ish boshlagan.
Yoʻqotilgan neft fondi gʻoyasi Shotlandiya mustaqilligi tarafdorlarining vajlarida ham paydo boʻlgan va 1970-yillarda baʼzi hukumat maslahatchilari tomonidan taklif qilingan edi.
Men Norvegiya fondini boshqaradigan baʼzi rasmiylar bilan uchrashganman. Ularni baʼzida Osloning shahar atrofi poyezdlaridagi oddiy norvegiyaliklar tanqid qilib turishadi, chunki ularning barchasi milliy fondning real vaqtdagi qiymatini tekshirishlari mumkin.
Davlat byudjetlarining beshdan bir qismidan toʻrtdan bir qismigacha boʻlgan miqdorini moliyalashtirish uchun har yili uning qiymatining uch foizi yechib olinadi. Mamlakat koronavirus pandemiyasi davrida fond mablagʻlaridan foydalandi.
U Norvegiyaning neftdan keyingi iqtisodiyoti va jamiyatini moliyalashtirishga yordam berishga qaratilgan, xuddi Fors koʻrfazidagi ayrim oʻxshash fondlar kabi. Bu kelajakka qilingan tuhfadir.
Buyuk Britaniya hukumati yangi daromadlarni oʻz yangi fondiga yoʻnaltirishini aytayotgan boʻlsa-da, u mutlaqo boshqacha boshqariladi. Norvegiya fondi chet elga sarmoya kiritishi kerak va u AQShning yirik texnik kompaniyalariga qilingan sarmoyalar evaziga juda katta oʻsdi. Buyuk Britaniyaning rejasi esa yashil energetikaga mamlakat ichida sarmoya kirita oladigan fond yaratishdir. Unga bu koʻrsatkichga erishish qiyin boʻlishi mumkin.
Shimoliy dengizda qazib olish sekinlashgani sababli Buyuk Britaniyaning energetika soliq tushumlari ham kamayishi kutilmoqda. Jackdaw va mavjud konlarning kengaytirilishi bilan bu sekinlashuv endi yengillashishi mumkin. Eng muhimi, Norvegiya davlati hamon oʻz neft kompaniyalarini nazorat qiladi, bu esa unga ularning foydasidan ham ulush beradi.
Ikki milliard Norvegiya kronasi bundan 30 yil muqaddam Norvegiya fondiga kiritilgan dastlabki sarmoyaning aynan oʻzi edi. Hozirda uning qiymati bu miqdordan ming barobardan koʻproqni tashkil etadi.
Hech kim Energetika boylik fondining 2 milliard funt sterlingi 2056 yilga borib 2 trillion funtga aylanishini kutmayapti. Savol shundaki: agar oʻn yillar oldin bu yerda ham shunga oʻxshash uzoqni koʻra oladigan gʻoya qabul qilinganida, nima boʻlar edi?