Har daqiqada joʻnab ketishga tayyorlar
Migrantlarning qaytishi Oʻzbekiston mehnat bozori uchun jiddiy sinovga aylandi. Rasmiylar vatandoshlarni uyda qolishga undaydigan daromad bilan taʼminlashi kerak boʻladi
**Har lahzada ketishga tayyor**
Xorijda ishlab qaytgan yarim milliondan ortiq Oʻzbekiston fuqarosi vatanida daromad manbaini topdi, deb xabar berdi bandlik va kambagʻallikni qisqartirish vaziri Botir Zohidov. Yil yakuniga qadar rasmiylar yana 583 ming kishini doimiy ish bilan taʼminlashni rejalashtirmoqda. Biroq ishga joylashishning oʻzi hali insonning uyda qolishini anglatmaydi. Ma’no tadqiqot tashabbuslari markazi direktori Baxtiyor Ergashev taʼkidlaganidek, yangi ish barqaror daromad keltiryaptimi yoki shunchaki xorijga navbatdagi ish safarigacha vaqtni oʻtkazishga imkon beryaptimi — mana shunisi muhim.
Qonunchilik palatasining yaqinda boʻlib oʻtgan majlisida Botir Zohidov qaytgan 661 ming mehnat migrantidan 557 ming nafari «daromadli faoliyat»ga jalb etilganini maʼlum qildi. Yana 70 ming kishi uchun ularning xohish-istaklarini inobatga olgan holda ish qidirilmoqda. Biroq, ekspertlar taʼkidlaganidek, «daromadli faoliyat»ning oʻzi mehnat shartnomasi va oldindan maʼlum boʻlgan ish haqiga ega doimiy ish oʻrnini anglatmaydi.
2026 yil yakuniga qadar rasmiylar yana 583 ming kishini doimiy ishga joylashtirishni, 2 million fuqaroning daromadlarini oshirishni va 661 ming xodimning bandligini soyadan olib chiqishni rejalashtirmoqda. Bu rejalar nafaqat qaytgan migrantlarga, balki umuman mehnat bozoriga tegishli. Vazir, shuningdek, ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli ogʻir boʻlgan 37 ta tuman va 915 ta mahallada kambagʻallikni kamida ikki baravar qisqartirish vazifasi haqida maʼlum qildi.
Oʻzbekiston fuqarolari dunyoning qariyb 40 ta davlatida mehnat qiladi. Ularning eng koʻp qismi Rossiyada — 834,2 ming kishigacha. Biroq migratsiya qonunchiligidagi oʻzgarishlar tufayli koʻpchilik RFni tark etmoqda. Rossiyadan chiqib ketishning eng yuqori nuqtasi avgust oyi boshiga toʻgʻri keldi, oʻshanda bir hafta ichida qariyb 100 ming mehnat migranti chiqib ketdi. Oʻzbekiston uchun bu odamlarning qaytishi jiddiy yuklamadir, biroq rasmiylar hamma ish bilan taʼminlanishini daʼvo qilmoqda.
Shu bilan birga, vazirning bayonotidan statistikaga aynan kimlar kiritilgani tushunarli emas: mavsumiy ishchilarmi, oilasini koʻrishga kelib, tez orada ortga qaytmoqchi boʻlgan mehnat migrantlarimi yoki xorijda boshqa pul ishlamaslikka qaror qilganlarmi. Prezident Shavkat Mirziyoyev mehnat migrantlarini qaytarish va ularni ish bilan taʼminlash dasturini ishlab chiqishni topshirgan edi.
Baxtiyor Ergashev taʼkidlaganidek, mehnat migrantlarini qaytarish dasturlari Oʻzbekistonning birinchi prezidenti Islom Karimov davrida ham amal qilgan. Oʻshandayoq davlat qaytayotganlarga yordam berish uchun mablagʻ ajratgan. Shu bois bugungi kunda bunday dasturning mavjudligi emas, balki uning qanday ishlayotgani va odamlarga qanday bandlik taklif qilayotgani muhim. «Doimiy va vaqtinchalik ish oʻrinlarini farqlash kerak. Qaytgan ishchini paxta terimiga joylashtirishlari mumkin, u pul oladi va hisobotga ish bilan taʼminlangan sifatida kiradi. Ammo mavsum tugagach, u boshqa ish izlashga majbur boʻladi. Shu kabi vaziyat boshqa mavsumiy qishloq xoʻjaligi ishlarida ham yuzaga keladi. Hisobot tuzilayotgan paytda odam band, lekin bu u oilasini yil boʻyi boqa olishini anglatmaydi», — dedi Ergashev.
Uning baholashicha, qaytayotgan migrantlar bandligining 50 dan 70 foizgacha qismi mavsumiy va vaqtinchalik ishlarga toʻgʻri kelishi mumkin. Ergashev taʼkidlaydi: ish oʻrinlari haqiqatan ham yaratilmoqda, gap ularning sifatida va insonni qanchalik uzoq vaqt daromad bilan taʼminlashida.
Xususiy tadbirkorlikni yoʻlga qoʻyish ham har doim muammoni hal qilavermaydi. Xorijda orttirilgan koʻnikmalar ustaxona yoki taʼmirlash xizmatida asqatishi mumkin. Davlat yordami ishni boshlashni osonlashtiradi, lekin doimiy talabni kafolatlamaydi, kredit esa foyda boʻlmagan taqdirda ham qaytarilishi kerak. Shu bois, uning fikricha, bunday dasturlarning muvaffaqiyatiga ochilganidan bir yil oʻtib qancha korxona ishlashda davom etayotgani va oʻz egalarini boqayotganiga qarab baho berish lozim.
«Tadbirkorlik — bu alohida mavzu, — deydi Ergashev. — Misol tariqasida Xorazm viloyatiga qaytib, qandolatchilik tsexini ochgan ikki ayolning tajribasini keltirishim mumkin. Ularning oʻz jamgʻarmalari boʻlgan, mahalliy hokimiyat esa qoʻshimcha ravishda imtiyozli kredit olishga yordam bergan. Bunday qoʻllab-quvvatlash foydali, ammo hisobotlarda bu holat ham davlat tomonidan taqdim etilgan ish oʻrni sifatida koʻrinishi mumkin, vaholanki ishni ayollarning oʻzlari tashkil qilishgan».
Ekspertning baholashicha, qaytganlarning taxminan 7–10 foizi oʻzini mustaqil ravishda ish bilan taʼminlaydi. Kimdir doimiy ish topishga muvaffaq boʻladi, masalan, toʻqimachilik korxonalarida yoki qurilish kompaniyalarida. Qurilish qurilish materiallari ishlab chiqarishga ham talab yaratadi. Ekspertning fikricha, aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot (YAIM) 9 ming dollarga yetgunga qadar qurilish sohasi Oʻzbekiston iqtisodiy oʻsishining drayveri boʻlib qoladi.
Ergashev asosiy muammoni iqtisodiy oʻsish va doimiy ish oʻrinlari yaratilishi oʻrtasidagi uzilishda koʻrmoqda. Uning fikricha, xizmat koʻrsatish va qurilish sohasining rivojlanishi hozircha uzoq muddatga ishonchli daromad keltiradigan yetarli miqdordagi ish oʻrinlarini taʼminlamayapti. YAIMning oʻsishi oʻz-oʻzidan qancha oila barqaror daromad manbaiga ega boʻlgani haqidagi savolga javob bermaydi. Ekspert iqtisodiy natijalarni, jumladan, yaratilgan ish oʻrinlarining soni va sifati boʻyicha baholashni taklif qilmoqda.
Vazir Zohidovning bayonotidan kelib chiqilsa, rasmiylar bunday tekshiruvning muhimligini tan olmoqda. Vazir asosiy vazifalar qatorida doimiy bandlik, oilaviy daromadlarning oʻsishi va biznesning barqaror ishlashini tilga oldi. Bu vazifalarning bajarilishi haqida dastur ishtirokchilarining qanchasi kamida yarim yildan keyin ham ishi va daromadini saqlab qolgani maʼlum boʻlganda xulosa qilish mumkin boʻladi. Bunday maʼlumot yordam kimga qolish imkonini berganini, kim uchun esa shunchaki safarlar orasidagi nafas rostlash boʻlganini tushunishga imkon beradi.
Shu bilan birga, Toshkent oʻz fuqarolari uchun xorijda ish oʻrinlari boʻyicha muzokaralarni davom ettirmoqda. Sentyabr oyida Migratsiya agentligi Serbiya bilan mehnat migratsiyasi toʻgʻrisidagi bitimni muhokama qildi. Belgrad EXPO 2027 koʻrgazmasi obʼyektlarini qurish uchun oʻzbekistonlik mutaxassislarga qiziqish bildirmoqda, deb xabar berdi «Yangi Oʻzbekiston» nashri. Shu tariqa, qaytganlarga yordam berish xorijda ish izlashdan voz kechishni anglatmaydi: rasmiylar qolmoqchi boʻlganlarni qoʻllab-quvvatlamoqda va ketmoqchi boʻlganlar uchun yangi yoʻnalishlarni ochmoqda.