Hamma narsa uchun toʻlash kerak

**Hamma narsa uchun toʻlash kerak**

Markaziy Osiyo togʻlarni azaldan iqtisodiy resurs sifatida qabul qiladi. Ular suv, elektr energiyasi, yaylovlar, foydali qazilmalar, turistik yoʻnalishlar va transport koridorlari uchun hudud beradi. Lekin oʻsha togʻ relyefi har yili mintaqa davlatlariga vayron boʻlgan yoʻllar, shikastlangan elektr uzatish tarmoqlari, yopilgan dovonlar, sel oqimlari, koʻchkilar va surilmalar bilan toʻlanadigan hisob-kitobni taqdim etadi. Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston va Oʻzbekiston togʻli hududlar maydoni boʻyicha ham, iqtisodiyot tuzilmasi boʻyicha ham farq qiladi, biroq ulardagi muammo umumiy: togʻlar qanchalik faol oʻzlashtirilsa, ularni himoya qilish shunchalik qimmatga tushadi.

Zamonaviy koʻchkiga qarshi galereya, selni ushlab qoluvchi toʻgʻon yoki yonbagʻir monitoringi tizimi endi yordamchi infrastruktura emas, balki koʻprik, tonnel yoki podstantsiya kabi iqtisodiyotning teng huquqli elementidir. Bitta xavfli uchastkani himoya qilish bir necha yuz ming dollardan tortib oʻnlab million dollargacha tushishi mumkin. Yirik togʻ vodiysi, shahar yoki transport koridorini kompleks himoya qilish 50–200 million dollar, baʼzan esa sezilarli darajada koʻproq mablagʻ talab qilishi mumkin. Agar Markaziy Osiyo ehtiyojlari alohida obʼyektlar boʻyicha emas, balki oʻn yilliklarga moʻljallangan tizim sifatida baholansa, gap allaqachon milliardlab dollar haqida boradi.

Mintaqaning xususiyati — yuzaga kelishi mumkin boʻlgan zarar koʻlamida. Tyan-Shan va Pamir Qirgʻiziston va Tojikistonning juda katta qismini egallaydi, togʻli hududlar Qozogʻiston sharqi va janubi-sharqi hayotini belgilaydi, Oʻzbekistonning aholi zich joylashgan hududlari esa Gʻarbiy Tyan-Shan va Hisor-Olay togʻ tizimlari bilan bevosita tutashadi. Bu yerda xavfli tabiiy hodisa kamdan-kam hollarda faqat tabiiy boʻlib qoladi. Kimsasiz yonbagʻirga tushgan koʻchki iqtisodiyotga deyarli hech qanchaga tushmaydi. Avtomobil yoʻliga tushgan oʻsha koʻchki esa yoʻl xizmatlari xarajatlariga, yuk harakatining toʻxtab qolishiga, yoqilgʻi va oziq-ovqat yetkazib berishdagi uzilishlarga, turistik oqimning yoʻqotilishiga va inson qurbonlari xavfiga aylanadi. Infrastrukturasiz vodiydagi sel — bu geologik jarayon. Shahar atrofi, sanoat maydonchasi yoki gidroelektr stantsiyasidan yuqoriroqdagi hudud orqali oʻtadigan sel esa moliyaviy xavfga aylanadi. Shuning uchun himoya narxi xavfli hududning hajmi bilan emas, balki unda joylashgan aktivlarning qiymati bilan belgilanadi. Strategik yoʻnalishdagi yoʻlning bir kilometri aholi yashamaydigan oʻnlab kvadrat kilometr togʻli hududdan koʻra iqtisodiy jihatdan muhimroq boʻlishi mumkin.

Eng yaqqol misol — transport. Togʻ yoʻli tekislikdagi yoʻlga qaraganda ancha koʻp himoya infrastrukturasini talab qiladi. Eng oddiy choralar — suv qochirish, qiyaliklarni mustahkamlash, tirab turuvchi devorlar, tosh tushishiga qarshi toʻrlar — bir uchastka uchun yuz minglab dollardan bir necha million dollargacha tushishi mumkin. Murakkabroq yechimlar narxni keskin oshiradi. Koʻchkiga qarshi galereya aslida bir tomoni ochiq yoki yoʻlni qor oqimidan poʻtunlay yopadigan temir-beton tonneldan iborat. Relyef, uzunlik, geologiya va transport yuklamasiga qarab, bunday inshootning bir kilometri oʻnlab million dollarga tushishi mumkin. Trassaning eng xavfli 5–10 kilometrini himoya qilish narxi baʼzan tekislikda yangi toʻlaqonli yoʻl qurish bilan tenglashadi. Ammo harakatsizlik ham qimmatga tushadi: bir necha sutkaga yopib qoʻyilgan dovon yuk transportining bekor turib qolishini, yoqilgʻi uchun qoʻshimcha xarajatlarni, savdo jadvallarining buzilishini va butun transport koridori ishonchliligining pasayishini anglatadi. Dengizga chiqish imkoni boʻlmagan mamlakatlar uchun yoʻnalishning ishonchliligi — qulaylik emas, balki tashqi savdo tannarxining bir qismidir.

Sellar muhandislik yechimlarining boshqacha koʻlamini talab qiladi. Suv, tosh va loy oqimi togʻ oʻzani boʻylab juda katta vayronkor kuch bilan harakatlanishga qodir, shuning uchun uni oddiy beton devor bilan toʻxtatib boʻlmaydi. Selni ushlab qoluvchi toʻgʻonlar, gʻovlar kaskadlari, yoʻnaltiruvchi kanallar, oʻzanlarni mustahkamlash va maxsus toʻplash basseynlari qoʻllaniladi. Yirik seldan himoya qilish toʻgʻoni oʻnlab million dollarga, katta shaharni himoya qilish tizimi esa zamonaviy infrastruktura loyihalari narxlarida yuzlab million dollarga tushishi mumkin. Almati — bunday xarajatlarni nima uchun strategik jihatdan koʻrib chiqish kerakligining eng yaqqol mintaqaviy misolidir. Shahar bevosita togʻlar yonida joylashgan, sel basseynlari esa millionlab aholisi, qimmat koʻchmas mulki, transporti va muhandislik tarmoqlari boʻlgan hududdan yuqorida joylashgan. Bunday vaziyatda 100 million dollarlik inshootni shunchaki beton toʻgʻon sifatida baholab boʻlmaydi. U qiymati milliardlab dollar bilan oʻlchanadigan aktivlarni sugʻurtalaydi. Bishkek, Dushanbe, Oʻzbekistonning sharqiy viloyatlari va koʻplab kichik shaharlarda ham tamoyil bir xil, garchi obʼyektlar koʻlami farq qilsa-da.

Surilmalar yanada murakkab iqtisodiyotni yuzaga keltiradi. Agar koʻchki yoki sel oʻzani trayektoriyasini koʻpincha etarlicha aniq belgilash mumkin boʻlsa, yonbagʻir sekin harakatlanishi, yogʻingarchilik, zilzila yoki xoʻjalik aralashuvidan soʻng tezlashishi va keyin yana barqarorlashishi mumkin. Shuning uchun qimmatbaho beton konstruktsiya har doim ham birinchi yechim boʻlavermaydi. Geologik tadqiqotlar, burgʻilash, siljish datchiklari, sunʼiy yoʻldosh interferometriyasi, drenaj, yonbagʻirlarni ankerlash va doimiy kuzatuv zarur. Alohida uchastkani avtomatik monitoring qilish stantsiyasi oʻn minglab dolrga, radarlar, geodezik datchiklar, meteostantsiyalar, aloqa va tahliliy markazga ega kompleks tizim esa yuz minglab yoki millionlab dollarga tushishi mumkin. Eng xavfli yonbagʻirlar uchun muhandislik barqarorlashtirishining narxi oʻnlab million dollarga yetishi mumkin. Baʼzan beqaror massivni oʻn yilliklar davomida ushlab turgandan koʻra, yoʻlni yoki bir necha oʻnlab xonadonni koʻchirish arzonroq tushadi. Ammo koʻchirish ham mol-mulkni sotib olish, kommunikatsiyalar qurish va yangi ijtimoiy infrastruktura yaratishni anglatadi.

Xarajatlarning alohida moddasi — gidroenergetika. Qirgʻiziston va Tojikiston uchun togʻ daryolari energetika tizimining asosi hisoblanadi, yangi GESlar qurilishi esa geologik xavfsizlik masalasini yanada qimmatlashtiradi. Suv omboridan yuqoridagi sel oqimi yoki yirik surilma toʻlqin hosil qilishi, oqimni toʻsib qoʻyishi, choʻkmalar miqdorini oshirishi yoki olib boruvchi yoʻllar va elektr uzatish tarmoqlariga shikast yetkazishi mumkin. Shuning uchun yirik gidroenergetika obʼyektlari atrofida nafaqat toʻgʻonni, balki oʻnlab kilometrlik yonbagʻirlarni ham nazorat qilishga toʻgʻri keladi. Qiymati milliardlab dollar bilan oʻlchanishi mumkin boʻlgan zamonaviy yirik GES fonida geologik monitoring uchun ajratilgan bir necha million dollar arzimas summa boʻlib koʻrinadi. Ammo aynan shunday tizimlarda tejamkorlik qilish mahalliy hodisani milliy miqyosdagi energetik muammoga aylantirishi mumkin. Yirik obʼyektning bir kun toʻxtab qolishi elektr energiyasi kam ishlab chiqarilishini, quvvatlarni qoplash zaruratini va tarmoqqa qoʻshimcha yuklamani anglatadi.

Turizm bu iqtisodiyotni yanada sezilarli qiladi. Togʻ changʻisi bazalari, kurortlar, donatli yoʻllar, mehmonxonalar va turistik qishloqlar odamlar va kapitalni aynan koʻchki xavfi maksimal boʻlgan joylarda jamlaydi. Shuning uchun zamonaviy kurort donatli yoʻldan emas, balki xavflar xaritasidan boshlanadi. Qor oʻlchash stantsiyalari, meteoradarlar, avtomatik datchiklar, koʻchkilarni nazorat qilib tushirish tizimlari, himoya toʻrlari va gʻovlari hududni oʻzlashtirish qiymatiga millionlab dollar qoʻshishi mumkin. Cheklangan yonbagʻirdagi statsionar koʻchkiga qarshi infrastrukturaning bir toʻplami yuz minglab dollarga tushishi mumkin. Yirik kurort klasterini himoya qilish esa allaqachon bir necha million yoki oʻnlab million dollarni tashkil etadi. Ammo yirik koʻchkidan soʻng kurortning yopilishi nafaqat mehmonxona egasiga qimmatga tushadi. Zararni restoranlar, transport, ijara xizmatlari, savdo va mahalliy aholi koʻradi. Issiqkoʻl, Almati togʻ klasteri, Chimyon, Amirsoy, Varzob va Pamirning boʻlajak turistik hududlari uchun tabiiy xavfsizlik sekin-asta investitsiyaviy jozibadorlikning bir qismiga aylanmoqda.

Xarajatlarning eng kam baholanadigan qismi — erta ogohlantirishdir. Birinchi qarashda yomgʻir datchigi, kamera, avtomatik qor oʻlchagich yoki sirena toʻgʻon bilan solishtirganda juda arzon turadi. Ammo samarali tizim minglab elementlardan iborat. Stantsiyalarni borish qiyin boʻlgan hududlarda oʻrnatish, ularni elektr energiyasi va aloqa bilan taʼminlash, maʼlumotlarni kecha-kunduz uzatish, yonbagʻirlarning raqamli modellarini yaratish, sunʼiy yoʻldosh tasvirlarini sotib olish, dispetcherlik markazlarini saqlash va mutaxassislarni tayyorlash zarur. Agar mintaqadagi eng xavfli 1 000 ta uchastka shartli ravishda oʻrtacha qiymati 100 ming dollarlik komplekslar bilan jihozlansa, faqat dastlabki kapital xarajatlarning oʻzi qariyb 100 million dollarni tashkil etadi. Agar aloqa, server infrastrukturasi, dronlar, radarlar, sunʼiy yoʻldosh monitoringi, uskunalarga xizmat koʻrsatish va yangilashni qoʻshsangiz, hisob tezda bir necha yuz million dollarga yaqinlashadi. Bunda elektronikaning xizmat qilish muddati beton toʻgʻonning xizmat qilish muddatidan sezilarli darajada kam. 7–10 yildan soʻng uskunalarning katta qismini modernizatsiya qilishga toʻgʻri keladi.

Iqlim oʻzgarishi hisob-kitoblarni murakkablashtiradi. Markaziy Osiyo togʻlari uchun muammo nafaqat umumiy isishda, balki muzliklar, qor qoplami, muzlagan tuproqlar va yogʻingarchilik rejimining oʻzgarishidadir. Oʻn yillar davomida barqaror deb hisoblangan yonbagʻir oʻzining mexanik xususiyatlarini sekin-asta oʻzgartirishi mumkin. Jadala yogʻingarchilik bir necha soat ichida eski suv qochirish tizimi moʻljallanmagan suv hajmini berishi mumkin. Muzliklarning chekinishi yangi koʻllarni hosil qiladi, baland togʻli muzliklarning degradatsiyasi esa qoya massivlarini kuchsizlantiradi. Bu shuni anglatadiki, XX asr statistikasi boʻyicha hisoblangan himoya inshooti XXI asr oʻrtalaridagi xavflarga javob berishi shart emas. Markaziy Osiyoning muhandislik infrastrukturasi uni oʻtmishdagi oʻrtacha koʻrsatkichlar boʻyicha emas, balki kelajakdagi stsenariylarning kengroq diapazoni boʻyicha loyihalashga toʻgʻri keladigan davrga kirmoqda.

Agar mintaqaviy koʻlamni baholashga harakat qilinsa, nima uchun bir nechta yirik loyiha muammoni hal qila olmasligi ayon boʻladi. Farz qilaylik, yoʻllarning 100 ta muhim uchastkasini himoya qilishni modernizatsiya qilish har biri uchun oʻrtacha 10 million dollarga tushsa — bu allaqachon 1 milliard dollar degani. Yana 30 ta yirik sel basseynlari tadbirlar kompleksining oʻrtacha qiymati 20 million dollar boʻlganda 600 million dollar talab qiladi. 1 000 ta surilma va koʻchki xavfi boʻlgan uchastkalarni 100 ming dollardan monitoring qilish yana 100 million dollarni beradi. Maʼlumotlarni qayta ishlash boʻyicha mintaqaviy markazlar, sunʼiy yoʻldosh nazorati, meteorologik tarmoqlar, qutqaruv xizmatlari texnikasi, koʻpriklar, oʻzanlar va gidrotexnika inshootlarini modernizatsiya qilishni qoʻshish summani osongina yana 1–2 milliard dollarga oshiradi. Shu tariqa, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston va Oʻzbekistonning eng qimmatli infrastrukturasini birinchi navbatda himoya qilishning juda shartli dasturi ham 3–5 milliard dollar oraligʻida boʻlishi mumkin. Agar yoʻllarni uzoq muddatli rekonstruktsiya qilish, yirik seldan himoya inshootlari, yangi GESlar, turistik zonalar va aholi punktlarini himoya qilishni kiritsak, 10 milliard dollarlik gorizont endi oshiqcha boʻlib koʻrinmaydi. Gap bitta byudjet tsikli haqida emas, balki 10–20 yilga moʻljallangan dastur haqida bormoqda.

Bunda asosiy iqtisodiy paradoks shundaki, bunday infrastrukturaning samaradorligi deyarli sezilmaydi. Yangi avtomagistral harakatni yaratadi, elektr stantsiyasi kilovatt-soatlarni ishlab chiqaradi, mehmonxona turistlarni qabul qiladi. Seldan himoya qilish toʻgʻoni omadli yilda hech narsa ishlab chiqarmaydi. Koʻchkiga qarshi galereya yuk oqimini yaratmaydi. Yonbagʻirdagi datchik oʻn yil davomida deyarli bir xil koʻrsatkichlarni uzatishi mumkin. Ularning iqtisodiy natijasi sodir boʻlmagan hodisada namoyon boʻladi: yoʻl vayron boʻlmadi, qishloq soʻnggi lahzada evakuatsiya qilinmadi, GES toʻxtab qolmadi, turistlar uzilib qolmadi, koʻprikni qaytadan qurishga toʻgʻri kelmadi. Aynan shuning uchun tabiiy xavfsizlik xarajatlarini keyingi byudjetgacha kechiktirish oson. Ammo infrastruktura qiymati ortib borishi bilan bunday mantiq tobora qimmatga tushmoqda.

Yaqin oʻn yilliklarda Markaziy Osiyo togʻlar orqali yangi yoʻllar, GESlar, elektr uzatish tarmoqlari, kurortlar, logistika koridorlari va turar joy dahalarini quradi. Togʻ iqtisodiyotiga kiritilgan har bir milliard dollar tabiiy xavf ostida boʻlgan aktivlar qiymatini avtomatik ravishda oshiradi. Shuning uchun mintaqani koʻchkilar, sellar va surilmalardan himoya qilishning haqiqiy narxi endi bir nechta toʻgʻon yoki oʻnlab datchiklar qiymati bilan oʻlchanmaydi. U butun vodiylarning iqtisodiy faolligini saqlab qalish qiymati bilan oʻlchanadi. Markaziy Osiyo uchun hisob darhaqiqat koʻplab milliardlab dollarni tashkil etishi mumkin, ammo harakatsizlikning ehtimoliy narxi sezilarli darajada yuqori boʻlishi mumkin. Togʻlarda bitta vayron boʻlgan yoʻl baʼzan bir tumanni uzib qoʻyadi, bitta surilma daryo oʻzanini oʻzgartiradi, bitta sel oʻn yillar davomida yaratilgan infrastrukturani yoʻq qiladi. Togʻlar katta energetika, turizm va tranzit hududiga aylanib borishi bilan, tabiiy jarayonlardan himoyalanish favqulodda vaziyatlar xarajati boʻlishdan toʻxtaydi. U iqtisodiyotning oʻzini normal ekspluatatsiya qilish narxiga aylanadi.